Кіріспе

Саркозух (,/s//ɑːr//k//oʊ /'/s//uː//k//ə//s/; ) – қазіргі Солтүстік Африка мен Оңтүстік Америкада 133-93 миллион жыл бұрын, ерте креда кезеңінде өмір сүрген, крокодилдердің қазіргі туыстарына алыс туысқан, жойылған туыс. Туыстың атауы грек тіліндегі σάρξ (sarx) – "ет" және σοῦχος (souchus) – "крокодил" деген сөздерден шыққан. Бұл ең ірі псевдосухиандардың бірі болды, S. imperator есімді ең үлкен нұсқасы шамамен ұзындығы және салмағы 2 тоннаға жетеді. Бұл туыс екі түрден белгілі: Нигердегі Эльрхаз формациясынан табылған S. imperator және Солтүстік-шығыс Бразилияның кеш Гаутерив қабатынан табылған S. hartti. Марокко мен Тунис, сондай-ақ Ливия мен Малиде де басқа материалдар табылған. Алғашқы қалдықтар француз палеонтологы Альберт Феликс де Лаппарент басқарған экспедициялар кезінде 1946 жылдан 1959 жылға дейін Сахарада табылды. Бұл қалдықтар – бас сүйегінің, омыртқаның, тістердің және қабыршақ сүйектердің фрагменттері. 1964 жылы Нигерде француз CEA толыққандай бас сүйегін тапты, бірақ оның анатомиясының көп бөлігі 1997 және 2000 жылдары ғана ғылымға белгілі болды. Американдық палеонтолог Пол Серено басқарған экспедиция алты жаңа нұсқаны тапты, оның ішінде жартылай сақталған қаңқасы және омыртқасының көп бөлігі бар нұсқа да болды.

Сипаттама

Саркозух – қазіргі крокодилдердің алыс туысы, ересек жекелерінің жалпы ұзындығына дейін және салмағына дейін жететіні болжанады. Оның көздері біраз телескоптық және бас сүйегінің 75% құрайтын ұзын мұрыны болған. Жоғарғы жаққа әр жағынан 35 тіс, ал төменгі жаққа әр жағынан 31 тіс орналасқан. Жоғарғы жақ сүйегі төменгі жақ сүйегінен айтарлықтай ұзын болғандықтан, жақтар жабылғанда олардың арасында кеңістік қалып, тістеудің нашар болуына себеп болған. Жастарда мұрынның пішіні тірі гариалға ұқсас, бірақ ересектерде ол айтарлықтай кеңейген. S. imperator-дың ең үлкен белгілі бас сүйегі (типтік үлгісі) ұзындығында (орта сызықта) және жеке тұлғасының жалпы дене ұзындығы 7 метрге жететіні анықталды. Бұл өлшем оның дене салмағын бағалау үшін пайдаланылды. Алайда, жас жекелеудің жамбас сүйегінен алынған деректер және бас сүйегінің енінің өлшемдері ең үлкен S. imperator Серено және авторлардың (2001) қазіргі крокодилдерге негізделген болжамдарынан әлдеқайда кіші екенін көрсетті. О’Брайен және авторлар (2019) ең үлкен S. imperator үлгісінің ұзындығын шамамен және дене массасын шамамен бағалады, бұл крокодилдің бас сүйегінің ені мен дене енінің арақатынасына негізделген. Үлгі үшін ең жоғары жоғарғы квартилде қалпына келтірілген ұзындық және дене массасы тиісінше және құрады. Бұл крокодилге ұқсас рептилиялардың (Crocodyliformes) тобы, крокодилиямен (тірі крокодилдер, аллигаторлар және гариалдарды қамтитын клад) туысқан, бірақ одан тысқары орналасқан. Фортиер және авторлардың (2011) қарапайым кладограммасы. Кейін, 1964 жылы француз CEA зерттеу тобы Нигердегі Гадуфауа аймағында дерлік толық бас сүйекті тапты. Бұл бас сүйек зерттеу үшін Парижге жіберілді және 1966 жылы жаңа туыс және түр Sarcosuchus imperator-дың голотипі болды. 1867 жылы американдық натуралист Чарльз Харт екі оқшауланған тісті тапты және оларды американдық палеонтолог О. К. Маршқа жіберді, ол олар үшін Crocodylus-тың жаңа түрін құрды, C. hartti. Бұл материал, басқа қалдықтармен бірге 1907 жылы Goniopholis туысына G. hartti ретінде жатқызылды. Қазір Британдық табиғи тарих мұражайында сақталатын төменгі жақ сүйегінің фрагменті, арқалық тістер және G. hartti түрін құрайтын екі тіс қайта қаралып, Саркозух туысына жатқызылды. 2010 жылы Марокконың Ифезуан формациясында қазба тістер табылды. Ливияның солтүстік-батысындағы Налут аймағынан табылған, мүмкін, Гаутерив-Барремиан дәуіріне жататын тістердің қалдықтары S. imperator-ға жатуы мүмкін. 2018 жылы Тунистегі Ом Эд Диаб мүшесінен анатомиялық байланыстағы арқалық остеодермалар, оқшауланған тістер және фрагментарлық қаңқа қалдықтары, соның ішінде сол жақ сұлба, жамбас фрагменті, арқалық омыртқалар, илий және жамбас сүйегінің проксималды бөлігін қамтитын Саркозух материалы сипатталды.

Өсу үлгісі

Серено бағаланған жас ересек жеке дарақтың (~ ең үлкен ересек өлшемінің 80%) тірек сүйек остеодермасынан жұқа кесінділер алды. Серено S. imperator-дың үлкен өлшемге тез, жасөспірім кезеңін ұзарту арқылы жеткенін болжады.

Диета

Толық бойға жеткен S. imperator-дің кеңірек мұрыны, тірі гариал және басқа тар мұрынды крокодилдермен салыстырғанда, сондай-ақ жауы жабық кезде тегіс және мықты тәж тістерінің бірікпеуі Sereno және авторлардың пікірінше, S. imperator ірі жануарларды ауласа, қазіргі крокодилдердей олжаны жібермейтін болған.

Тіршілік ету ортасы

S. imperator қалдықтары Тенере шөлінің Гадуфауа аймағында, дәлірек айтқанда, Тегама тобының Эльрхаз формациясында табылды, бұл ерте креда кезеңінің соңғы Аптиан және ерте Альбиан аралығын қамтиды. Ал S. hartti Бразилияның Реконкаво алабында, атап айтқанда, Баия сериясының Ильхас формациясында табылған. Бұл орталық Аптиан кезеңіне жататын, S. imperator мекендеген ортаға жақын, Лепидот және Mawsonia екі түрі сияқты ұқсас су жануарларына ие болған шалшықты көлдік орта болды. Динозаврлар фаунасы өте шашыраңқы және анықтама белгісіз терроподтар мен игуанодонтидтердің қалдықтарымен шектеледі.