Қазба қалдықтарынан табылған Champsosaurus – жойылып кеткен бақа тәрізді рептилия. Солтүстік Америка мен Еуропада кездескен, ұзын мұрынды, балық жеген өкілі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрып кеткен бауырымен жорғалаушылар туысы
Extinct genus of reptiles
Champsosaurus – Солтүстік Америка мен Еуропаның соңғы креда және ерте палеоген кезеңдерінен (Кампан-Палеоцен) белгілі, крокодил тәрізді хористодер бауырымен жорғалаушылардың құрып кеткен туысы. Champsosaurus атауының шығуы champsai (χαμψαι) деген ежелгі грек тіліндегі египет сөзінен деп есептеледі, ол "крокодилдер" деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ sauros (σαύρος) – грек тілінде "кесіртке" деген сөз. Champsosaurus-тың морфологиясы гариалға ұқсас, оның ұзын, созылған тұмсығы бар. Ол тұщы су ортасында мекендеген, онда тірі гариалдар сияқты балықтармен қоректенген болуы мүмкін.
Champsosaurus is an extinct genus of crocodile like choristodere reptile, known from the Late Cretaceous and early Paleogene periods of North America and Europe (Campanian–Paleocene). The name Champsosaurus is thought to come from champsai, (χαμψαι) said in an Ancient Greek source to be an Egyptian word for "crocodiles", and sauros, (σαύρος) Greek for "lizard". The morphology of Champsosaurus resembles that of gharials, with a long, elongated snout. It was native to freshwater environments where it likely preyed on fish, similar to living gharials.
Зерттеу тарихы
Шампсозавр – хористодерлердің сипатталған алғашқы өкілі. Шампсозаврға 1876 жылы Эдвард Дринкер Коуп атау берген, Монтана штатының Фергус округіндегі Джудит өзенінің жағалауындағы Джудит өзенінің формациясының соңғы кредалық қабаттарында табылған оқшауланған омыртқалар негізінде. Коуп C. profundus емес, C. annectens түрін типтік түр ретінде белгіледі, себебі ол осы түрге жатқызылған омыртқалардың саны көп болды. C. annectens 9 оқшауланған омыртқа дененің (AMNH FR 5696) негізінде сипатталды, олар мақалада суреттелмеген, және олардың екеуі қазір жоғалып кеткен. Уильям Паркс 1933 жылы C. annectens диагностикалық емес деген тұжырымды қолдады. 1905 жылы Браун Champsosaurus-тың екі түрін атады. Бірі – C. ambulator, ол Монтана штатының Хелл Крик формациясынан табылған AMNH 983 нөмірімен белгіленген, жартылай бас сүйегі бар фрагментті қаңқа. Екіншісі – C. laramiensis, AMNH 982 нөмірімен белгіленген, дерлік толық қаңқа және бас сүйек, сондай-ақ Хелл Крик формациясынан табылған. Паркс 1933 жылы Альбертадағы Ред-Дир өзенінің аңғарындағы Белли Ривер тобынан табылған жартылай бас сүйегі бар толық емес қаңқадан (TMP 81.47.1) C. natator түрін атады. 1972 жылы Брюс Эриксон C. gigas түрін SMM P71.2.1 нөмірімен белгіленген, Солтүстік Дакота штатының Алтын аңғар округіндегі Sentinel Butte формациясынан табылған жартылай қаңқа және бас сүйек негізінде атады. 1981 жылы Эриксон осы түрін C. tenuis деп атады, SMM P79.14.1 нөмірімен белгіленген, Солтүстік Дакотадағы Bullion Creek формациясынан табылған жартылай қаңқа және бас сүйек. 1998 жылы К. К. Гао және Ричард Карр Фокс Альбертадағы Динозаврлар паркі формациясынан алынған UALVP 931 нөмірімен белгіленген, бас сүйегі және жақтары бар дерлік толық қаңқа негізінде C. lindoei түрін сипаттады. Бұл жарияланымда Champsosaurus жан-жақты қарастырылып, C. ambulator және C. laramiensis-тен басқа көптеген түрлерді қайта диагностикалады. Champsosaurus-тың қазбалары Солтүстік Америкада (Альберта, Саскачеван, Монтана, Нью-Мексико, Техас, Колорадо және Вайоминг) және Еуропада (Бельгия және Франция) табылған, олардың жасы жоғарғы кредадан соңғы палеоценге дейін. Champsosaurus-қа жатқызылатын қалдықтар Канаданың солтүстік Арктикасынан белгілі, олардың жасы коньяк-туррон дәуіріне дейін жетеді, бұл өте жылы кезең.
Champsosaurus was the first member of the Choristodera to be described. Champsosaurus was named by Edward Drinker Cope in 1876, from isolated vertebrae found in Late Cretaceous strata of the Judith River Formation on the banks of the Judith River in Fergus County, Montana. Cope designated C. annectens as the type species rather than the first named C. profundus due to the larger number of vertebrae he attributed to the species. C. annectens was based on 9 isolated vertebral centra (AMNH FR 5696) that were not figured in the paper of which two are now lost. The conclusion that C. annectens was undiagnostic was supported by William Parks in 1933. Brown in 1905 named two species of Champsosaurus. One was C. ambulator, named from the specimen AMNH 983, a fragmentary skeleton with a partial skull found in the Hell Creek Formation of Montana. The other was C. laramiensis, named from AMNH 982, a nearly complete skeleton and skull, also found in the Hell Creek Formation. Parks in 1933 named the species C. natator from an incomplete skeleton with a fragmentary skull (TMP 81.47.1) found in the Belly River Group in the Red Deer River valley in Alberta. In 1972, Bruce Erickson named the species C. gigas from SMM P71.2.1, a partial skeleton and skull found in the Sentinel Butte Formation, Golden Valley County, North Dakota. Erickson subsequently in 1981 named the species C. tenuis from SMM P79.14.1, a partial skeleton and skull found in the Bullion Creek Formation, North Dakota. In 1998 K. Q. Gao and Richard Carr Fox described the species C. lindoei from UALVP 931, a nearly complete skeleton with skull and jaws from the Dinosaur Park Formation in Alberta. The publication also thoroughly reviewed Champsosaurus, rediagnosing most species except for C. ambulator and C. laramiensis. Fossils of Champsosaurus have been found in North America (Alberta, Saskatchewan, Montana, New Mexico, Texas, Colorado, and Wyoming) and Europe (Belgium and France), dating from the Upper Cretaceous to the late Paleocene. Remains tentatively referred to Champsosaurus are known from the high Canadian Arctic, dating to the Coniacian–Turonian, a time of extreme warmth.
Таксономия
Шампсозаврдың он алты түрі сипатталған, олардың жетісі қазіргі уақытта жарамды деп есептеледі. Типтік түрі Champsosaurus annectens Cope, 1876 күмәнді деп саналады. Бұл туыстың салыстырмалы түрде кішкентай өкілі "(1) мұрыны бас сүйегінің өлшеміне пропорционалды түрде әлдеқайда жіңішке, ал мұрын бұрышы пропорционалды түрде ірі; (2) қанатты сүйек тістің азайған санымен нашар дамыған; (3) төменгі уақытша доғасы дерлік түзу, бүйірлері ісінбеген; (4) уақытша терезесі төртбұрышты, сопақ емес" деп сипатталады. Дегенмен, ең ірі түрі – Champsosaurus gigas – 3–3,5 метр (10–12 фут) ұзындыққа жетеді. Денесі жалпақ және ағымдық пішіндес, ішкі жағында салмақты гастралиялары (қабырғаға ұқсас сүйектер) бар.
Sixteen species of Champsosaurus have been named, of which seven are presently considered valid. The type species Champsosaurus annectens Cope, 1876 is considered to be dubious. |Relatively small member of the genus characterised by "(1) snout significantly more slender in proportion to the skull size, and the bulla on the snout is proportionately larger; (2) the pterygoid flange is weekly developed with reduced number of teeth; (3) inferior temporal arch is nearly straight, and is not swollen laterally; (4) subtemporal fenestra is rectangular, not oval". though Champsosaurus gigas, the largest species, reached 3–3.5 m (10–12 ft) in length. The body is flat and streamlined, with heavy gastralia (rib like bones situated in the belly).
Тіс
Шампсозавр, көптеген неохористодерлер сияқты, тіс тәжінің сызықты эмальмен жабылған тістерге және тіс тамырында эмаль бүктелісіне ие. Алдыңғы тістер әдетте артқы тістерге қарағанда өткір және жіңішке болады. Басқа хористодерлер сияқты, Шампсозаврдың ауыздың төбесіндегі сүйектерде тістері болған (таңдай тістері), қайың, таңдай сүйегі және кеңірдек сүйегінде бойлық қатарлармен, сондай-ақ қайыңның шетінде шағын қатарлармен орналасқан. Шампсозаврдың таңдай тістері сүйектің көтеріңкі платформаларында орналасқан, бірақ платформалардың ені, тістердің өткірлігі және бағыты түрлерге қарай өзгереді. Тістердің бағыты жақ сүйегінде әртүрлі, артқы тістер артқа қарай бағытталған. Таңдай тістері, ықтималда, етті тілмен бірге, олжаны ұстап, жұтуға көмектескен.
Champsosaurus, like many of its fellow neochoristoderes, features teeth with striated enamel of the tooth crown with enamel infolding at the base. Anterior teeth are typically sharper and more slender than posterior teeth. Like other choristoderes, Champsosaurus possessed palatal teeth (teeth present on the bones of the roof of the mouth), with longitudinal rows present on the pterygoid, palatine and vomer, alongside a small row on the flange of the pterygoid. The palatine teeth of Champsosaurus are located on raised platforms of bone, though the wideness of the platforms, the sharpness and orientation of teeth vary between species. The orientation of the teeth varies in the jaw, with the posterior teeth being orientated backward. The palatal teeth, likely in combination with a fleshy tongue probably aided in gripping and swallowing prey.
Тері
Шампсозаврдың тері іздері кездестірілген. Олар кішкентай (0,6–0,1 мм) дөңгелек түйіншікті және ромбоид пішіндес қабықшалардан тұрады, ең ірі қабықшалар дененің бүйір жақтарында шоғырланған, дорсальды қарай мөлшері кішірейеді, сүйек қабықшалары болмаған.
Skin impressions of Champsosaurus have been reported. They consist of small (0.6 0.1 mm) pustulate and rhomboid scales, with the largest scales being located on the lateral sides of the body, decreasing in size dorsally, no osteoderms were present.
Жіктеу
Champsosaurus Neochoristodera кладына жатады, оның мүшелері созылған тұмсықтарымен және кеңейтілген уақытша доғаларымен ерекшеленеді. Бұл топ алғаш рет Азияда ерте креда кезеңінде пайда болды және су крокодилдерінің аймақтық түрлерінің болмауынан дамыған болуы мүмкін. Choristodera филогенезиясы Донг және әріптестерінің (2020) еңбегінен кейін анықталды. Эрикстон 1985 жылы Champsosaurus-тың тұмсығының алдыңғы бөлігіндегі мұрын тесіктерінің орналасуы оған су қоймаларының түбінде көп уақыт өткізуге мүмкіндік бергенін, ал басы жоғары көтеріліп, жануарға дем алу қажет болғанда тұмсық шноркель сияқты жұмыс істегенін болжады. Бұрын Монтана штатындағы Туллок формациясынан Champsosaurus-тың екі түрі анықталған болатын. Дегенмен, қазіргі кезде бұл айырмашылықтар жыныстық диморфизммен байланысты деп есептеледі, болжам бойынша аналықтарында мықты аяқ-қол сүйектері кездеседі. Мықты аяқ сүйектері бар үлгілерде сакральды омыртқалардың деформацияға байланысты емес бірігуі де байқалады. Бұл көбею мінез-құлқымен байланысты болуы мүмкін, аналықтарының мықтырақ аяқ-қол сүйектері мен біріккен сакральдық сүйектері оларға жұмыртқа салу үшін құрлыққа шығуға көмектеседі.
Champsosaurus belongs to the Neochoristodera, a clade within Choristodera, the members of which are characterised by elongated snouts and expanded temporal arches. The group first appeared during the Early Cretaceous in Asia, and are suggested to have evolved in the regional absence of aquatic crocodyliformes. Phylogeny of Choristodera after Dong and colleagues (2020). Erickston 1985 proposed that the position of the nostrils at the front of the snout allowed Champsosaurus to spend large amounts of time at the bottom of water bodies, with the head being angled upwards to allow the snout to act like a snorkel when the animal needed to breathe. Previously, two species of Champsosaurus were identified from the Tullock Formation in Montana. However, these differences are now thought to be sexually dimorphic, with presumed females possessing robust limb bones. Non deformation related fusion of the sacral vertebrae is also observed in specimens with robust limb bones. These are hypothesised to be related to breeding behaviour, with the more robust limb bones and fused sacrals of the females allowing them to move themselves onto land to lay eggs.