Үнді су жыландарының Гавиал түрі

Кіріспе

Үнді субконтинентіне тән крокодил.

Speciesbox
|name = Gharial
|fossil range = Плейстоцен – қазіргі уақыт,
|status = CR
|status system = IUCN3.1
|status ref =
|status2 = CITES A1
|status2 system = CITES
|status2 ref = "Балық жейтін крокодил" деген атау оның бенгал тіліндегі "мечо кумир" атауының аудармасы, мұндағы "мечо" сөзі "мач" – балық деген сөзден, ал "кумир" – крокодил деген сөзден шыққан. "Үнді гариалы" атауы кейде Үндістандағы гариал популяцияларына қолданылады.

Эволюция

Гариалдың эволюциясы және оның басқа крокодилдермен байланысы мен айырмашылығы әлі де даулы мәселе болып табылады. Кейбір авторлар гариалдың ерекше бас сүйегінің пішіні мен тістерінің құрылысы, маманданудың жоғары деңгейін көрсететіндіктен, басқа крокодилдерге қарағанда ертерек пайда болғанын болжайды. Ал басқалары, оның қан протеиндерінің аз айырмашылығына байланысты, басқа крокодилдерге қарағанда кешірек дамығанын ұсынады. Олардың осы қасиетті жалған гариалмен ортақ болуына байланысты, олардың туыс топ құрайтыны айтылды. Алайда, гариалдың және барлық басқа крокодилдердің құйрық бұлшық еттерінің ерекше құрылымына байланысты, олардың туыс топты құрайтыны да ұсынылды. Гариал мен жалған гариалдың митохондриялық ДНҚ-сының рибосомалық сегментін секвенциялау олардың 22 бірегей нуклеотидті бөлісетінін, 94% ұқсастығын көрсетті, бұл олардың туыс таксондар екенін көрсетеді. Екі түрдің ядролық гендер тізбектерінің талдауы да олардың туыс таксондар екенін растайды. Молекулалық генетика және тармақтарды мерзімдеу зерттеулері эоцен дәуірінде гариал мен жалған гариал арасындағы генетикалық айырмашылықты көрсетеді. *Gavialis* туысы, шамамен, ерте миоценде Үндістан және Пәкістан аймағында пайда болған. Харьяна және Химачал Прадеш штаттарындағы Сивалик төбелерінде қазба жұмыстарынан табылған гариалдың қазба қалдықтары плиоцен мен ерте плейстоценге жатады. Гариалдың қазба қалдықтары Мьянманың орталық бөлігіндегі Айярвади өзені аңғарындағы екі жерден де табылды, олардың жасы кейінгі плейстоценге жатады. Төртіншілік дәуірде *Gavialis* тұзды судан өтуді қажет етпейтін Сива-Малай жолы арқылы Яваға дейін тарады. Явадан табылған *Gavialis bengawanicus* қазба қалдықтары ерте плейстоценге жатады және ол *Gavialis* туысының жойылған жалғыз түрі болып табылады.

Мінез-құлық және экология

Гариал – суда тіршілік ететін крокодилдердің ең толыққанды түрі. Олар суық мезгілде күн сайын, әсіресе таңертең күнге жатады, құмды және ылғалды жағажайларды ұнатады. Күн температурасының артуына байланысты күнге жату үлгісі өзгеріп отырады; олар таңертең ертерек күнге жата бастайды, ыстық болғанда өзенге қайта оралады және кешке қарай жағажайға қайта оралады. Ересекті аталық, бірнеше аналық және жасөсперімдерден құралған топтардың бірге күнге жатқаны байқалған. Ересек аталықтар топта үстемдік етеді және жас еркектерге төзімділік көрсетеді. Гариал өзенді мекендейтін аймағының бір бөлігінде қарақұйрық крокодилмен (Crocodylus palustris) бірге тіршілік етеді. Олар ұя салуға бірдей жерлерді пайдаланады, бірақ күнге жатуға арналған жерлерді таңдауда ерекшеленеді. Гариал суға жақын, құмды жағажайларда күнге жатады және жұмыртқаларын тек суға жақын құмды топыраққа салады. Қарақұйрық крокодил да құмды жағажайларда күнге жатады, бірақ гариалдан айырмашылығы тік жарлар мен тастарға көтеріледі және күнге жату мен ұя салу үшін жағажайлардан алысқа жылжып кетеді. Ол балықтармен де қоректенеді, бірақ гариалға қарағанда жыландар, тасбақалар, құстар, сүтқоректілер және өлген жануарларды қоса алғанда, тамақтанып қана қоймай, қоректік базасы кеңірек.

Тамақтандыру экологиясы

Гариалдың өткір, бірімен-бірі байланысқан тістері мен ұзын, тар мұрны су астында балық аулауға өте жақсы бейімделген, себебі мұрны суда кедергісіз қозғалады. Ол жемтігін шайнамайды, оны толығымен жұтады. Жастар балықты жұту үшін басын кері тартып, оны басы алдымен өңешқыншағына жылғақылай соғатыны байқалды. Жастар жәндіктермен, бунақденелілермен, ұсақ балықтармен және бақалармен қоректенеді. Ересектер кішкентай шаяндармен де қоректенеді. Гариалдың асқазанынан үнділік жұмсақ қабықты тасбақаның (Nilssonia gangetica) қалдықтары да табылды. Гариалдар ірі балықтарды жыртып, асқазан тастарын жұтып қояды, бұл ас қорытуға көмектеседі немесе жүзу қабілетін реттеуге мүмкіндік береді. Кейбір гариалдың асқазандарында әшекей бұйымдары да кездескен.

Көбею

Аналықтары шамамен дене ұзындығында жетіледі, ал еркек гариалдар 15–18 жасқа келгенде, шамамен дене ұзындығына жеткенде және гара дамығаннан кейін жетіледі. Жұптасу және көбейту ақпан айының ортасында, суық маусымның соңында басталады. Құрғақ маусымда Чамбал өзенінде байқалатын көбелек аналықтары, әдетте, ұя салу үшін бірге жиналатын аналықтар тобына қосылып, көшіп-қонып тұрады. Жұмыртқалары барлық крокодилдердің арасындағы ең ірісі болып табылады және орташа салмағы құрайды. 71-ден 93 күнге дейін инкубациядан кейін, жас гариалдар маусым басталар алдында шілдеде шығады. Олардың жынысы, көптеген басқа бауырындар сияқты, температураға байланысты анықталады. Чамбал өзенінде аналықтары ұя салатын жерлерге жақын қалып, жағалау су басқанша жас гариалдарды қорғап отыратыны байқалды. Жас еркек гариалды VHF радиолық бақылау арқылы екі жыл бойы ортақ ұя салу орнындағы ұяларды қорғаған басты еркек екені анықталды.

Даму

Жас балапандардың дене ұзындығы екі жасқа дейін аралығында болады, салмағы да сол сияқты. Екі жастан бастап үш жасқа дейін өседі. Жас гариалдар бір жасында, құлаған ағаштардың қалдықтарымен қоршалған, жайлы суларда жасырынып, азық іздейді. Жас гариалдар диагональды қарама-қарсы аяқтарын синхронды түрде итеріп алға жылжиды. Жасырақ шағында олар жүгіре де алады, бірақ тек қана төтенше жағдайларда. Олар 8-9 айлыққа келгенде шамамен ұзындығы және салмағы жетеді, содан кейін ересектерге тән қозғалыс үлгісіне ауысады – алдыңғы және артқы аяқтарымен бірдей итеріліп алға жылжу. Ересек гариалдар басқа крокодилдер сияқты жартылай тік тұрып, құрлықта жүре алмайды. Жағажайда күнге күйінбеу үшін олар көбінесе суға қарап бұрылып жатады. Шамбал өзенінен суды сорғылауға пайдаланылатын сорғылар гариал популяциясына кері әсер етеді. Қарналы өзенінің қорғалмаған бөліктерінде тас қазу, құм өндіру және лицензиясыз балық аулау сияқты қауіптер бар. 1976 жылы Уттар-Прадеш штатында екі асыл тұқымды орталық құрылды: біреуі Кукраил қорық орманында, екіншісі Катарнияхат жабайы табиғат қорығында. Бұл орталықтар жыл сайын 800-ге дейін гариалды өзендерге жіберу үшін ұрықтандырып, өсіруге мүмкіндік берді. 1975 және 1982 жылдар аралығында елде крокодилдерді қалпына келтіруге арналған он алты орталық және крокодилдерге арналған бес қорық құрылды. Гариал жұмыртқалары бастапқыда Непалдан сатып алынды. 1991 жылы Қоршаған орта және орман министрлігі жоба өз мақсатына жеткендігіне байланысты тұтқындықта өсіру және жұмыртқа жинау бағдарламаларын қаржыландыруды тоқтатты. 1997-1998 жылдары Ұлттық Чамбал қорығында 1200-ден астам гариал және 75-тен астам ұя табылды, бірақ 1999 және 2003 жылдар аралығында ешқандай зерттеу жүргізілмеді. 2004 жылға дейін жабайы және тұтқындықтағы көбейту ұяларынан жиналған гариал жұмыртқаларының саны 12000-ға жетті. Жұмыртқалар инкубацияланып, балапандар шамамен бір метрге дейін өсірілді. 1982-2007 жылдар аралығында Кен өзеніне 142 гариал жіберілді, бірақ 2013 жылдың көктемінде өзенде тек бір ересек әйел гариал байқалды, бұл босатылған гариалдардың көпшілігі көбеймегенін көрсетеді. 1981 және 2018 жылдар аралығында Рапти-Нараян өзендеріне барлығы 1365 гариал жіберілді. Гариалдарды қайта әкелу осы популяцияны сақтауға көмектесті, бірақ босатылған гариалдардың тіршілік ету деңгейі өте төмен болды. 2002 және 2003 жылдары Рапти-Нараян өзендеріне жіберілген 36 маркерленген гариалдың тек 14-і ғана 2004 жылдың көктемінде тірі табылған. Тұтқында өсірілген гариалдарды босату өмір сүруге қабілетті популяцияны қалпына келтіруге елеулі үлес қоспады. 2017 жылы крокодилдер жөніндегі мамандар тобының мүшелері жергілікті қауымдардың гариалды қорғау бағдарламаларына белсенді қатысуын қамтамасыз етуді ұсынды. 2023 жылдың мамыр айында Пакистанның Пенджаб аймағында гариалдың байқалғаны туралы хабарланды. Бұл Пакистанда үш онжылдықтан бері көрінбеген түрдің алғашқы расталған байқауы болды. Осы байқауларға жауап ретінде WWF Пакистан және басқа серіктестер гариалды қорғау жөніндегі күш-жігерді күшейтуді жоспарлап отыр. Мақсаты – жаңадан табылған популяцияның тірі қалуы ғана емес, гүлденуіне де қол жеткізу. Пәкістан Непалдан жүздеген гариал крокодилдерін әкелуді сұрады.

Hatchlings range from in body length with a weight of In two years, they grow to a length of and of in three years. Young gharials in their first year of age hide and forage in shallow water preferably in sites that are surrounded by debris of fallen trees. Young gharials move forward by pushing the diagonally opposite legs synchronously. At a young age, they can also gallop but do so only in emergency situations. When they reach a length of about and a weight of about at the age of 8–9 months, they change to an adult pattern of locomotion of pushing forward with hind and front legs simultaneously. Adults do not have the ability to walk on land in the semi upright stance as other crocodilians. When basking on the beach, they often turn round so as to face the water. Water pumps used for pumping water out of the Chambal River have proven to negatively impact the gharial population. Threats in unprotected stretches of the Karnali River include quarrying for boulders, sand mining and unlicensed fishing. In 1976, two breeding centres were established in Uttar Pradesh, one in Kukrail Reserve Forest and one in Katarniaghat Wildlife Sanctuary, with facilities to hatch and raise up to 800 gharials each year for release in rivers. Between 1975 and 1982, sixteen crocodile rehabilitation centers and five crocodile sanctuaries were established in the country. Gharial eggs were initially purchased from Nepal. In 1991, the Ministry of Environment and Forests withdrew funds for the captive breeding and egg collection programs, arguing that the project had served its purpose. In 1997–1998, over 1,200 gharials and over 75 nests were located in the National Chambal Sanctuary, but no surveys were carried out between 1999 and 2003. Gharial eggs collected from wild and captive breeding nests amounted to 12,000 until 2004. Eggs were incubated, and hatchlings were reared to a length of about one meter or more. Despite the release of 142 gharials between 1982 and 2007 into the Ken River, only one adult female gharial was observed in the river in spring 2013, indicating that most of the released gharials had not reproduced. Between 1981 and 2018, a total of 1,365 gharials were released in the Rapti–Narayani river system. Reintroducing gharials helped to maintain this population, but the survival rate of released gharials was rather low. Of 36 marked gharials released in the spring seasons of 2002 and 2003 into the Rapti–Narayani rivers, only 14 were found alive in spring 2004. Releasing captive reared gharials did not contribute significantly to re establishing viable populations. In 2017, members of the Crocodile Specialist Group therefore recommended to foster engagement of local communities in gharial conservation programs. In May 2023, sightings of the Gharial were reported in the Punjab region of Pakistan. This marked the first confirmed sighting of the species in Pakistan after a presumed absence of three decades. In response to these sightings, WWF Pakistan, in collaboration with the other partners, aims to step up conservation efforts for the Gharial. The goal is to ensure that the newly discovered population not only survives but thrives. Pakistan has requested the transfer of hundreds of Gharial crocodiles from Nepal in an effort to reintroduce the species.

Жергiлiктi жердегі жобалар

2019 жылы Гируа өзенінің құмды жағалаулары мен ортадағы аралдардағы ағаш және бұталы өсімдіктер тазартылды, ал 2020 жылы құм қосылып, шамамен жасанды құм жағалау құрылды. Бұл шара осы жердегі топырақтың температурасын тұрақтандыруға және жақсартуға көмектесті. 2020 жылы осы өзен учаскесіндегі гариалдардың ұяларының саны 2018 жылы 25 болғаннан 36-ға дейін артты, сондай-ақ, шықпаған жұмыртқалар мен өлген балапандардың саны айтарлықтай азайды.

Тұтқында

1999 жылдан бастап гвариалдар Мадрас крокодилдер банкінде, Майсур хайуанаттар бағында, Джайпур хайуанаттар бағында және Үндістандағы Кукраил гвариалдарды қалпына келтіру орталығында да ұсталды. Еуропада гвариалдар Прага зообағында, Чехиядағы Противин крокодилдер зообағында және Германиядағы Берлин зообағында ұсталады. Франциядағы крокодил шаруашылығы 2000 жылы Непалдағы гвариал өсіру орталығынан алты жас гвариалды қабылдады. АҚШ-та гвариалдар Буш-Гарденс Тампа, Кливленд Метропарк зообағы, Форт-Уорт зообағы, Гонолулу зообағы, Сан-Диего зообағы, Ұлттық зоологиялық бақ, Сан-Антонио зообағы және аквариумы, сондай-ақ Сент-Огастин аллигатор фермасы зообағында ұсталады. 2023 жылы Форт-Уорт зообағы төрт гвариалдың дүниеге келгенін хабарлады.

Мәдениетте

Гариалдың ең ерте белгілі бейнелері Индостың өркениетіне жатады. Мөрлер мен тақташаларда аузында балық ұстаған, балықтармен қоршалған гариалдар суреттелген. Бір тақташада құдайдың қасында гариал мен балық бейнеленген. Бұл заттар шамамен 4000 жыл бұрын Мохенджо-Даро және Амриде табылған. Санчи ступасының бірінші ғасырға дейінгі (б.з.д.) тасқа қашалған суреттерінің бірінде гариал бейнеленген. Үнді мифологиясында гариал – өзен құдайы Ганганың және жел мен теңіз құдайы Варунаның көлігі. 16 ғасырдағы «Бабурнама» кітабында Захир уд-Дин Мұхаммед Бабур 1526 жылы Газипур мен Бенарес арасындағы Гагра өзенінде гариалды көру туралы айтқан. 1915 жылы британдық офицер Кехаль балықшыларының Индос өзенінде гариалдарға аң аулаудың дәстүрлі әдісін көрген. Олар құмдыққа жақын жерде торларын жайып, гариалдардың күнге күю үшін судан шығуын күтеді. Біршама уақыттан кейін олар тығылған жерлерін тастап, гариалдарды өзенге қарай қуып, торларға түсіреді. Непалдағы жергілікті халық еркек гариалдардың «гара»сына түрлі мистикалық қасиеттер тағайындап, оларды мүйіздерін жинау үшін өлтірген. Тару тайпасы «гара»ны егістікте өртеген кезде жәндіктер мен зиянкестерді қуып шығарады деп сенген, ал гариал жұмыртқасының өкпе ауруына тиімді ем және құмарлық тудыратын зат екеніне сенеді. Гариалдың асқазанынан табылған әшекейлер жергілікті халықтың олардың адам жейтініне сенуіне себеп болуы мүмкін. Гариалдың жергілікті аттары: непали тілінде «Ламторе гохи» және «Чимпта гохи», мұнда «гохи» — крокодилді білдіреді; хинди тілінде «Гариал»; маратхи тілінде «Сусар»; бихари тілінде «Накар» және «Бахсулия накар»; одия тілінде «Тантия кумира», «тантия» сөзі санскрит тіліндегі «тунда» сөзінен шыққан, яғни мүңкі, мұрын, пілдің сүйегі; еркегі одия тілінде «Гадиала», ал анасы «Тантиана» деп аталады.