Кіріспе
Американдық баскетбол жаттықтырушысы (1901–1977)
Адольф Фредерик Рупп (2 қыркүйек 1901 – 10 желтоқсан 1977) – американдық жоғары оқу орны баскетбол жаттықтырушысы. Ол ерлер NCAA I дивизионындағы жаттықтырушылардың жалпы жеңістері бойынша жетінші орында тұр, Кентукки университетінде 41 жыл жаттықтыру қызметінде 876 ойын жеңген. Рупп сонымен қатар барлық ерлер жоғары оқу орны жаттықтырушылары арасында барлық уақыттағы жеңіс көрсеткіші бойынша екінші орында (.822), тек Марк Фьюдан кейін қалады. Рупп 1969 жылдың 13 сәуірінде Найсмит мемориалдық баскетбол даңқы залына енгізілді. Рупп Канзас штатында Фого Алленнің командасында баскетбол ойнаған.
Ерте өмір
Рупп 1901 жылғы 2 қыркүйекте Канзас штатының Халстед қаласында неміс иммигранты Генрих Рупп пен Пфальц аймағынан (Кирнхайм, Германия) келген Анна Личи отбасында дүниеге келді. Алты баланың төртіншісі болған Рупп ата-анасының қоныстандырған 163 акрлық шаруашылығында өсті. Ол кішкентай кезінен бастап баскетбол ойнай бастады, оған анасы киіз матасын тігіп, ішіне киім-кешектер салып шар жасап берді. 1977 жылы ол есіне алып былай деді: "Анасы оны тігіп, дөңгелек етіп жасады". "Оны домалатып ойнауға болмады, секіріп те ойнау қиын болды". Рупп Халстед орта мектебінің баскетбол командасының жұлдызы болды, ол аймақтағы нағыз баскетбол доптарымен ойнаған алғашқы командалардың бірі еді. Ол әр ойында шамамен 19 ұпай жинады. Бұрынғы командаластары Руппты команданың ресми емес жаттықтырушысы деп сипаттады. Орта мектепті бітіргеннен кейін Рупп 1919-1923 жылдары Канзас университетінде оқыды. Оқу ақысын төлеу үшін студенттік Jayhawk кафесінде жартылай күшпен жұмыс істеді. 1922 жылы Адольф Дельта Сигма Пи Халықаралық Бауырластығының Иота бөліміне қабылданды және оның мүшесі болды. Кейін, 1966 жылы, бауырластық оны "Жылдың үздік Deltasig" деп таныды. 1919-1923 жылдары ол даңқ залына енген жаттықтырушы Фог Алленнің баскетбол командасында резервтік ойыншы болды. Ол кезде Алленге оның бұрынғы жаттықтырушысы және баскетбол ойынын ойлап тапқан Джеймс Найсмит көмектесіп, Рупп Лоренсте оқыған кезінде онымен жақсы танысты. Рупптың үшінші және төртінші курс маусымдарында (1921-22 және 1922-23) Канзас (KU) баскетболдан өте күшті командаларға ие болды. Кейіннен бұл екі ерекше Канзас командасы да Хелмс Ұлттық Чемпионатын жеңіп алды, осылайша Jayhawks сол маусымдардағы елдегі ең үздік команда ретінде мойындалды. Ол Колумбия университетінің Мұғалімдер колледжінен магистр дәрежесін алды.
Жоғары мектеп
Рупп өзінің жаттықтырушылық мансабын Канзастағы Бёр Оук орта мектебінде оқытушылық жұмысқа орналасып бастады. Бір жылдан кейін Рупп Айова штатының Маршалтаун қаласына көшті, онда ол күрес спортын жаттықтырды – ол бұл спорт түрінен бұрын ештеңе білмеген және оны кітаптан үйренген. 1926 жылы ол Маршалтаун командасын штаттағы күрес турнирінде жеңіске жеткізді. 1926–30 жылдары Рупп Фрипорт орта мектебінде (Фрипорт, Иллинойс) баскетболдан бас жаттықтырушы болып жұмыс істеді, сонымен қатар тарих және экономика пәндерін оқытты. Фрипорттағы төрт жыл ішінде Рупп 66–21 есебімен жеңіске жетті және командасын 1929 жылғы штаттағы турнирде үшінші орынға шығарды. Фрипорт орта мектебінде оқып жүргенде Рупп Уильям "Мозе" Мозелиді негізгі құрамға қосты, ол Фрипортта баскетбол ойнаған алғашқы афроамерикалық және мектепті бітірген екінші оқушы болды. Иллинойс университетінің баскетбол жаттықтырушысы Крейг Руби 1929–30 маусымынан кейін команданың салтанатты кешінде сөз сөйлеуге шақырылды. Руби Руппке Кентукки штатының бас жаттықтырушысының бос орны туралы айтты және оны осы қызметке ұсынды. Фрипортта жұмыс істеген кезінде Рупп болашақ әйелі Эстер Шмидтпен танысты.
Кентукки штаты
Рупп 1930 жылдан 1972 жылға дейін Кентукки университетінің ерлер баскетбол командасын жаттықтырды. Ол сол жерде «Көкдала бароны» және «Қоңыр костюмді адам» деген лақаптармен танылды. Рупп 1937 жылы Кентуккиде Omicron Delta Kappa ұйымына қабылданды. Рупптың «Уайлдкэт» командалары төрт рет NCAA чемпионатында жеңіске жетті (1948, 1949, 1951, 1958), 1946 жылы Ұлттық шақыру турнирінде жеңіске жетті, 20 NCAA турниріне қатысты, алты рет NCAA Final Four-ға өтті, 27 Оңтүстік-Шығыс конференциясының регулярлық маусым титулын жеңіп алды және 13 Оңтүстік-Шығыс конференциясының турнирінде жеңіске жетті. Рупптың Кентукки командалары Associated Press колледж баскетбол сауалнамасында алты рет және United Press International (Жаттықтырушылар) сауалнамасында төрт рет бірінші орынды иеленді. Сонымен қатар, Рупптың 1966 жылғы Кентукки командасы – «Рупптың шағын ғалымдары» аталған – NCAA турнирінде күміс жүлдегер атанды, ал Рупптың 1947 жылғы «Уайлдкэт» командасы Ұлттық шақыру турнирінде екінші орынды иеленді. Рупптың 1933 және 1954 жылғы Кентукки командалары Хелмс Атлетикалық қорымен ретроспективті түрде ұлттық чемпиондар деп танылды; ал оның 1934, 1947 және 1948 жылғы командалары Premo Porretta Power Poll бойынша ұлттық чемпиондар деп аталды. 41 маусымдық жаттықтырушылық карьерасында Рупп 32 All-American ойыншысын тәрбиеледі (50 рет таңдалған), 52 Оңтүстік-Шығыс конференциясының (SEC) ойыншысын (91 рет таңдалған), 44 НБА драфтындағы ойыншыны, 2 Ұлттық жыл ойыншысын, 7 Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алған ойыншыны және 4 Найсмит мемориалдық баскетбол даңқы залының мүшесін даярлады. Ол 5 рет Ұлттық жыл жаттықтырушысы және 7 рет Конференция жыл жаттықтырушысы атағын алды. Рупп Найсмит мемориалдық баскетбол даңқы залына, Колледж баскетбол даңқы залына, Кентукки спорттық даңқы залына, Канзас спорттық даңқы залына, Кентукки университетінің спорттық даңқы залына және Хелмс атлетикалық даңқы залына енгізілді. 1972 жылдан бері Комонвелл Атлетикалық клубы елдегі ең бағалы баскетбол сыйлықтарының бірі саналатын Адольф Рупп кубогын ең үздік ерлер колледж баскетболшысына табыс етіп келеді. Сонымен қатар, Кентукки университеті оның құрметіне 1976 жылы ашылған, оның есімімен аталған 23 500 орындық Рупп Аренасының төбесіне оның жерсесін іліп қойды. Рупп 1972 жылдың наурыз айында 70 жасқа толғанда зейнетке шығуға мәжбүр болды. Ол кезде Кентукки университетінің барлық қызметкерлері үшін міндетті зейнеткерлік жасы осы шамада болды.
1951 жылғы ұпайларды шаю туралы жанжал
Рупп 1951 жылы ұпайларды кесіп тастау жанжалы кезінде Кентуккидің бас жаттықтырушысы болды. 1951 жылдың 20 қазанында Кентуккидің бұрынғы ойыншылары Алекс Гроза, Билл Спайви, Ральф Берд және Дейл Барнстабл 1948–49 маусымда Лойола Рамблерс командасына қарсы Ұлттық шақыру турнирінде ұпайларын кесіп тастау үшін құмар ойыншылардан пара алғаны үшін тұтқындалды. Бұл ойын Кентуккидің Рупп басшылығымен екінші рет NCAA титулын жеңген жылмен бірге келді. Рупп пен университет төреші Саул Стрейт тарапынан сынға ұшырады, себебі олар бұзушылықтарға жағдай жасады және "әуесқойлық ережелерін сақтамау, мінез-құлықты қалыптастыру және өздеріне сеніп тапсырылғандардың моральдық және денсаулық жағдайын қорғау міндеттерін орындамады". Рупп ұпай кесілуі туралы ешқандай хабары жоқ екенін мәлімдеді және оның қатысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел ұсынылмады. Кейінгі NCAA тергеуі Кентукки бірнеше ережені бұзғанын анықтады, соның ішінде ойыншыларға бірнеше рет заңсыз қаржы жұмсау, сондай-ақ кейбір талаптарына сай келмейтін спортшыларға жарысуға рұқсат беру. Осы іс-әрекеттердің нәтижесінде Кентукки 1952–53 жылдардағы баскетбол маусымын тоқтатуға мәжбүр болды. Бірнеше жыл өткен соң, NCAA-ның бірінші атқарушы директоры Уолтер Байерс бұл жазаны 1985 жылы қолданысқа енген қазіргі ережеге қарамастан, алғашқы де-факто NCAA өлім жазасы деп атады. NCAA веб-сайтында да осылай делінген: "Шын мәнінде, бұл Ассоциацияның алғашқы "өлім жазасы" болды, бірақ оның күші тек конституциялық тіл арқылы ғана міндетті болды, ол мүшелерді тек NCAA ережелеріне сәйкес келетін мектептермен ғана жарысуға міндеттеді. Қорқынышқа қарамастан, Кентукки жазаны қабылдады".
1966 жылы Техас Вестернге қарсы чемпионат ойындары
Рупптың мансабындағы және жалпы колледж баскетболындағы шешуші ойын – 1966 жылғы NCAA чемпионаты, Коул Филд Хаус аренасында Дон Хаскинс жаттықтырған Техас Вестерн командасына қарсы өткен матч болды. Бұл кездесуде Кентуккидің толық ақ түсті құрамы Техас Вестерннің толық қара түсті бастапқы бестігімен ойнады, бұл Азаматтық құқықтар қозғалысының ең белсенді кезеңіне тап келді. Техас Вестерн 72:65 есебімен жеңіске жеткен бұл ойын колледж баскетболындағы интеграция процесін үдетті, сондай-ақ SEC, ACC және SWC конференцияларының ойыншыларды іздеу тәсілдерін өзгертуге ықпал етті.
Коучинг стилі мен философиясы
Рупп жылдам шабуыл мен белгілі бір схема бойынша шабуылды алғашқы дамытушылардың бірі болды. Оның ойыны 10–15 дайын комбинациядан (әрқайсысының өзгертілген нұсқаларымен) тұрды, кең ауқымды шабуылдық қозғалыстар мен экрандарды қамтыды. "Қорғаушыны айналып өту" және ішкі экран сияқты баскетболдың алғашқы жаңалықтары 1930 жылдары Рупппен жасалған. Сондай-ақ, ол жылдам шабуылдың ерте жақтаушысы болды, оны оның Кентукки командалары мансабы бойында барлық мүмкіндіктерді пайдаланды. Оның баптық мансабының көп бөлігінде ол қатаң жеке қорғанысты ұнатты, бірақ 1963–64 маусымында ол тұтқынға түсіретін 1–3–1 аймақтық қорғанысты сынаған алғашқы баптықтардың бірі болды, және оның Кентукки командалары мансабының соңына дейін осы қорғанысты кейде қолданды. Кентуккидегі уақытында Рупптың ойыншы іздеуі негізінен жергілікті және аймақтық таланттарға бағытталған; Рупптың Кентуккидегі ойыншыларының 80% - ден астамы Кентукки штатынан шыққан.
Өнертану
Руп өте ырымшыл адам болғандықтан, қалтасында "бақытты" бакий таситын. Оның ең сүйікті сәттілік белгісі - шына табу, әсіресе, шашқыштық ине, соның ішінде ойын күнінде. Оның ырымшылдығының қаншалықты терең екені Фрипортта бапкерлік қызмет еткен кезде аңғарылды, ол ескі қоңыр костюмін жаңа көк костюмге ауыстырғанда. Ол жаңа костюмін киіп ойынға шықты, бірақ командасы ауыр жеңіліске ұшырады. Содан кейін Рупп енді ойынға тек қоңыр костюм ғана киді.
Азаматтық құқықтар
1960 жылы Рупп афроамерикалық ойыншыларды тартуға көмектесу үшін көмекші жаттықтырушы Нил Ридті жұмысқа алды және бір рет Ұлыбритания университетінің президентінен SEC-тен шығуын сұрады, осылайша ол қара ойыншыларды тартуға мүмкіндік алады деп ойлады. Рупп штаттың қара ойыншылары Вес Унселд (Рупп 1964 жылы алғаш рет қара ойыншыға ресми стипендия ұсынды) және Буч Бердпен Луисвиллді таңдамас бұрын келісімге қол қоюға тырысты. Рупп өзінің алғашқы қара ойыншысы, мәселелі 7'2" орталық Том Пейнге қол қойды, ол 1971 жылғы маусымда ойнады. Бір ғана университеттік маусымнан кейін, мектептен шығып қалуға жақын болған Пейн НБА-ның алғашқы қосымша драфтына қатысты.
Мемфис тасқыны
1972 жылдың сәуірінде Рупп Америка баскетбол қауымдастығының «Мемфис Прос» командасының президенті болып тағайындалды, ол жақын арада «Мемфис Тэмс» болады. 1973 жылдың маусымында Рупп «Тэмс» президенті қызметінен кетіп, ABA-ны «ешқандай деңгейі жоқ лига» деп атады және ол «ешқашан тірі қала алмайды» деді.
Кентукки полковниктері
1973 жылдың қыркүйегінде Рупп Америка баскетбол қауымдастығының «Кентукки полковниктері» командасы кеңесінің вице-президенті қызметіне қабылданды.
Өлім
Рупп 1977 жылдың 10 желтоқсанында Кентукки штатының Лексингтон қаласында 76 жасында омыртқа рагынан қайтыс болды. Сол күні Кентукки командасы оның бітірген оқу орны – Канзас командасын Канзас штатының Лоренс қаласындағы Аллен Филдхаус аренасында жеңген. Сол түні өткен ойын "Адольф Рупп түні" деп жарияланды. Ол Лексингтон зиратында жерленген. Кентукки ерлер баскетбол командасының қазіргі үйі – Рупп Арена оның құрметіне аталған.