Кіріспе

Неміс ғалымы және философы (1881–1954)
Хьюго Альберт Эмиль Герман Динглер (7 шілде 1881, Мюнхен – 29 маусым 1954, Мюнхен) – неміс ғалымы және философы.

Өмір

Хьюго Динглер Геттинген мен Мюнхен университеттерінде Феликс Кляйн, Герман Минковский, Дэвид Хилберт, Эдмунд Гуссерл, Вольдемар Войт және Вильгельм Рентгенмен математика, философия және физиканы оқыды. Ол Аурель Восс басшылығымен Мюнхен университетінде дипломдық жұмысын қорғады. Динглер 1906 жылы математика, физика және астрономия ғылымдары бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Оның ғылыми жетекшісі Фердинанд фон Линдеман болды. 1910 жылы Динглер Habilitation алуға алғашқы рет тырысып, сәтсіз аяқтады. 1912 жылы екінші рет талпынысы сәтті болды. Динглер содан кейін Privatdozent ретінде сабақ берді және математика, философия және ғылым тарихы бойынша лекциялар оқыды. 1920 жылы Мюнхен университетінде профессор атанды. Динглер 1932 жылы Дармштадт қаласында профессорлық қызметке тағайындалды. 1934 жылы, нацистер билікке келгеннен кейін бір жыл өткен соң, Динглер түсініксіз себептермен оқытушылық қызметтен босатылды. Динглер өзі бірнеше сұхбатта оның еврейлерге қатысты жағымды жазбалары себеп болғанын айтты. Шындығында, Динглердің филосемиттік және антисемиттік пікірлері де белгілі болған. 1934 жылдан 1936 жылға дейін ол қайтадан оқытушы болып жұмыс істеді. 1940 жылы Динглер нацистік партияға қосылып, тағы да оқытушы лауазымын иеленді. Динглердің 1944 жылы жарық көрген Aufbau der exakten Fundamentalwissenschaft атты кітабының соғыс кезіндегі бомбалаудан тек отыз данасы ғана сақталды.

Ойлау

Динглердің ұстанымын Карл Поппер және басқалар әдетте "конвенционалист" деп сипаттайды. Кейде ол "радикалды конвенционалист" деп аталады (кейбір зерттеулерде "критикалық волюнтаризм" деп те айтылады), мысалы, ерте Рудольф Карнап. Динглер өзі бастапқыда оны "критикалық конвенционализм" деп атады, бұл Поанкаре сияқты басқа философтардың "наив конвенционализмінен" ерекшелену үшін жасалды, бірақ кейіннен өзінің ұстанымын конвенционалист деп атауды тоқтатты. Динглер геометрия мен физиканың негізгі қағидалары эмпирикалық жолмен алынбайтынымен және трансценденталды дәлелдемеге ие еместігімен конвенционалистермен келіседі. Алайда, Динглер Анри Пуанкаре сияқты конвенционалистермен келіспейді, себебі ол баламалы қағидаларды таңдау мүмкіндігі бар деп санамайды. Динглер математика мен физикаға негіз салуға болатынын, оларды құрылыс материалы ретінде операциялар арқылы жасауға болатынын айтады. Динглердің пікірінше, осы операциялық талдау Евклид геометриясы мен Ньютон механикасына алып келеді, бұл – жалғыз мүмкін нәтижелер. Динглер Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясына қарсы болды, сондықтан неміс физика және математика қауымдастығының көпшілігі оған қарсы шықты. Бұл қарсылық, кемінде жалпы салыстырмалылық теориясына қатысты, оның шәкірті Пол Лорензеннің еңбектерінде де сақталған.

Ықпал

Пауль Лоренцен математиканың конструктивті негіздері саласындағы еңбектерімен танымал болған және, кем дегенде геометрия мен физика негіздері тұрғысынан, Динглердің ізбасары болды. Куно Лоренц, Вильгельм Камлах және Питер Янич сияқты Лоренценнің ізбасарлары мен жақтастарынан құралған, сондай-ақ Юрген Миттельштрасс та белгілі бір дәрежеде қатысқан Эрланген мектебі, Динглердің бағдарламасының релятивистік теорияны, кванттық теорияны және кванттық логиканы қамтитын жаңартылған нұсқасын дамытумен айналысуда.