Кіріспе

Оклахома қаласының тарихы Оклахома қаласының және оның пайда болған жердің тарихын қамтиды. Оклахома қаласының тарихы 1880 жылдары аймақтағы "бос жерлерді" мекендеуден басталып, штат мәртебесіне ие болу, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Оклахома қаласындағы жарылыс арқылы қаланың дамуымен жалғасады.

Алдын ала есеп айырысу

1889 жылғы Жер шабуына дейін Оклахома-Сити қаласы орналасқан аумақ «Тағайындалмаған жерлер» деп белгілі болды. Ол Чикасау ұлтының солтүстігінде, Оклахома штатының орталық бөлігінде шамамен 2950 шаршы мильді алып жатқан. «Тағайындалмаған жерлер» терминін алғаш рет 1879 жылы аралас нәсілді чероки журналисі Элиас С. Будино қолданды. Ол бұл аумақтың ақтарға қоныстанғаны үшін ашық болуы керек деп сенді. Оклахоманың бұл аумағы 1830 жылғы Үндістерді көшіру заңынан кейін жер аударылған ешбір індіс тайпасының қоныс еткен жері емес еді. Ол Оклахома штатының орталық бөлігінде, басқа да иелік етілген індіс аумақтарымен шектелген. Чероки ұлты солтүстікке қарай, Чероки шығанағымен шектелген. Шығыс жағында Потаватоми, Шоуни, Сак және Фокс, Пауни және Айова резервациялары орналасқан. Тағайындалмаған жерлердің оңтүстігінде Чикасау ұлты, ал батысында шайен-арапахо қонысы жатқан. Бұл жерлер «Канада, Солтүстік Канада, Симарон, Терең бұлақ және Кішкентай» сияқты бес өзенмен кесіліп өтті. Олар табиғи шекаралар болып табылды, сонымен қатар мал жаюға қолайлы жұқа топырақ пен егін өсіруге арналған құнарлы жазықтардың үйлесімін ұсынды. Осының нәтижесінде, арзан жерге иелік етуге ниеттенген ақтар үшін бұл аумақ өте тартымды болды. Бұл індіс аумақтары ашылғанға дейін, Бумерлер қозғалысы 1879 жылдан 1888 жылға дейін қазіргі Оклахома-Сити және Стиллуотер сияқты тағайындалмаған жерлердегі нысандарға күштеп шабуылдар жасап, жерді иеленді. Дэвид Л. Пэйн мен Уильям Коуч басшылығымен жасалған бұл шабуылдардың табысы аз болды. 1880 жылы қазіргі Оклахома-Ситиде Юинг деп аталған қалаға қоныстанды. Бірақ, АҚШ әскерлері оларды үнемі құлатып, аумақтан шығарып отырды. Дегенмен, олар Бумерлерді жалға алуын және 1889 жылғы Жер шабуына дейін Тағайындалмаған жерлерге және айналасындағы елді мекендерге заңсыз қоныстар салуын тоқтатпады.

Ерте тарихы (1889-1917)

Оклахома-Сити 1889 жылғы 22 сәуірде жерді иелену үшін ресми түрде ашылды, бұл осы күні ішінде үлкен қоныстану өсіміне әкелді. Оклахома-Сити уақытша үкіметке бағындырылды, себебі федералдық үкімет жаңа аумақтарда заңдар қабылдау қажеттігін күтпеді, 1890 жылғы 2 мамырда Харрисон әкімшілігі кезінде «Органикалық акті» қабылданғанға дейін. Бұл акті жаңадан қоныстанған Оклахома территориясына Небраска үшін қабылданған заңдарды қолданды, жергілікті үкіметтер заңнама енгізгенге дейін. Оклахома-Сити ресми түрде Оклахома штатының жеті округінің екіншісінің орталығы болып құрылды, ал астанасы Гутри қаласы болды. Оклахома-Ситидің алғашқы уақытша мэрі – бұрынғы «Бумер» қозғалысының жетекшісі Уильям Коуч, ол 1889 жылы отставкаға кетті. Коуч 1889 жылғы 11 қарашада Сидни Кларкқа өкілеттігін тапсырды. Кларк 1889 жылғы 27 қарашада ресми сайлау өткізілгенге дейін Оклахома-Ситидің уақытша мэрі қызметін атқарды, содан кейін Эндрю Джексон Бил мэр болып тағайындалды, ал 1890 жылы алғашқы тұрақты емес мэр Уильям Джеймс Гольт сайланды. Гутри Оклахома штатының астанасы болғандықтан, екі қала арасында шиеленіс күшейді, өйткені ірі саясаткерлер, соның ішінде губернатор Чарльз Н. Хаскелл, Оклахома-Ситиге штат астанасы атағын беруді жақтады. Бұл бәсекелестік 1910 жылғы 11 маусымда халықтың көпшілік дауысымен Оклахома-Сити Оклахома штатының ресми астанасы болып жарияланғанға дейін жалғасты. Гутридің қоғамдық қайраткерлері арасында белгісіз Оклахома-Сити жақтасы мемлекеттік мөрді Гутридегі штат астанасынан түнгі уақытта алып кетіп, атақтың берілуін қамтамасыз еткен деген болжамдар тарады. Оклахома-Сити бүгінгі күнге дейін Оклахоманың астанасы атағын сақтап келеді, ал Оклахома штатының Капитолийі 1917 жылы N.E 23-ші көше мен Линкольн бульварының қиылысында салынды.

Қала басшылары

Жаңа астананың қалалық басшылары Джон Уилфорд Шартл, Антон Х. Класен, Джеймс В. Мэнни және Генри Оверхолсер болды. Олар қаланың инфрақұрылымын жақсы тұрғын үйлермен, тиімді қоғамдық көлікпен, халыққа ойын-сауық орындарымен және теміржол жүйесімен жарақтандырып, айтарлықтай өзгертті. Осы қала басшылары келешектегі онжылдықтардағы экономикалық дамуға негіз салды. Оверхолсер – қаланың инфрақұрылымына үлкен үлес қосып, қоғамдық ойын-сауыққа деген құштарлығын көрсеткен көрнекті ерте келуші. Ол 1889 жылы «Гранд-авеню» қонақүйін, 1890 жылы Оверхолсер опера үйін және Оверхолсер театрын салды, сондай-ақ 1906 жылы Оклахома штатының жәрмеңкесі үшін тұрақты алаң сатып алуға көмектесті. Класен, Джон Шартелмен бірге «Метрополитен теміржол компаниясын» (кейін «Оклахома-Сити теміржол компаниясы») құруға дейін, 1897 жылы президент Уильям Маккинлидің Оклахома-Ситидегі жер кеңсесінде қабылдаушы болып тағайындалды. Класен қаланың көркейтуі мен инфрақұрылымын жақсартуға күш салды, 1899 жылы «Оклахома-Сити құрылыс және несие қауымдастығының» және «Оклахома-Сити коммерциялық клубының» президенті болды. Класен Шартелмен тығыз жұмыс істесіп, халықтың өсуіне байланысты көптеген тұрғын үй аудандарын қосты, алғашқысы 1900 жылы «Хайленд Паркс» ауданы болды. Сонымен қатар, ол «қала көшелерін асфальттауға, Оклахома-Ситиде көше жәрмеңкелерін ұйымдастыруға және 1900 жылы Теодор Рузвельттің «Руф Райдерс» жылдық кездесуін Оклахома-Ситиде өткізуге ықпал етті». Шартел мен Класен 1902 жылы «Метрополитен теміржол компаниясын» құру арқылы тағы бір рет ынтымақтасты, бұл Оклахома-Ситидің орталық бөлігі үшін тиімді бұқаралық көлік жүйесін құрды. Класен сондай-ақ «Университет даму компаниясын» ұйымдастыруға жауапты болды және 1904 жылы ресми түрде құрылған (қазір «Оклахома-Сити университеті» деп аталатын) «Эпворт университетін» қаржылады. Антон Класенмен бірлесіп жұмыс істегеннен басқа, Джон Шартел қазіргі 7-ші және 10-шы көшелердің арасындағы жиырма акр жерді сатып алып, оны «Флоренция ауданы» деп атады. 1922 жылы Класен қайтыс болғанға дейін Шартел «Оклахома-Сити құрылыс және несие қауымдастығының» вице-президенті және «Оклахома-Сити коммерциялық клубының» мүшесі болып қызмет етті, ал Класеннің қайтысынан кейін президенттік лауазымға ие болды. Джеймс В. Мэнни де Оклахома-Ситиде теміржол жүйесін құруға күш салды және 1900 жылға қарай «Оклахома штатындағы ең ірі теміржол мердігері» деген атаққа ие болды. Мэнни 1889 жылы аумақ ашылған кезде Оклахома-Ситиге екінші теміржолды салдырды, содан кейін Оклахома-Ситидегі өсім мен дамуға назар аудару үшін Класен және Оверхолсермен тығыз жұмыс істеді. Мэннидің есімі тарихи «Мани үйімен» мәңгілікке сақталды, ол 1945 жылы қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрды, қазір ол қонақ үй ретінде пайдаланылады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

Жаңа қала 1928 жылдың 4 желтоқсанына дейін, яғни қалада мұнай табылуына дейін, тұрақты түрде өсіп келе жатты. Мұнай ұңғымалары қаланың түкпір-түкпірінде, тіпті Капитолий ғимаратының оңтүстік жағында пайда болды. Қалаға және штатқа мұнай ақшасының күрт түсуі қаланың өсуін едәуір жылдамдатты. Осы алғашқы мұнай қызығушылығы кезінде табыс тапқандар Депрессиядан құтылып кетті, бірақ американдықтар мен Оклахома тұрғындарының көпшілігі соншалықты сәтті болмады. 1935 жылға қарай, ауылдық көшпендер мен жұмыссыз жұмысшылар Солтүстік Канада өзенінің оңтүстік жағалауында үлкен шатыр қалашық (немесе президент Герберт Гувердің атымен "Хувервилл") салған. Өзен жиі тасып, онда тұратын адамдарға ауру мен қайғы әкелді. "Жаңа мәміле" аясындағы Жұмыс жөндеу басқармасы мен Азаматтық консервациялық корпус өзеннің деңгейін су тасқынының алдын алу үшін күрт төмендетті (бұл кейін қала басшылары үшін мәселеге айналған қадам) және елдегі қоғамдық тұрғын үймен алғашқы тәжірибелердің бірін салды. 1932 жылы салынған муниципалдық меншіктегі Елм Гроув лагері, күн сайын 1 доллар төлеген немесе 8 сағат еңбек еткен тұрғындарға жақсы жағдай ұсынды.

Соғыстан кейінгі даму

Екінші дүниежүзілік соғыс және өсіп келе жатқан соғыс өнеркәсібі елге және Оклахома-Ситиге жаңару әкелді, ал соғыстан кейінгі кезеңде Оклахома-Сити ұлттық тас жол жүйесінің маңызды торабына айналды. Сонымен қатар, Мидвест-Ситидегі Тинкер әуе күштері базасы соғыстан кейінгі кезеңде елдегі ең ірі әуе жөндеу орталығына айналды, бұл Оклахома-Ситиді ықтимал советтік ядролық шабуылдың басты нысанына айналдырды. Азаматтық құқықтар дәуірінің басталуымен Оклахома-Ситидің орталық бөлігі азаматтық құқықтар тактикасындағы революцияның ортасы болды. Тарих сабағын оқытушы Клара Лупер және жақын орналасқан Дуглас орта мектебінің бірнеше оқушысы 1958 жылы қалалық универмагтың асханасындағы үстелдердегі бөлінуді жою мақсатымен американдық тарихтағы алғашқы "отыру акциясын" ұйымдастырды. Олардың сәттілігінен кейін, бұл тактика елде кеңінен қолданыла бастады, әсіресе SNCC жас белсенділері тарапынан. Стэнли Дрейпер мен Оклахома-Сити сауда палатасының қолдауымен Дрейпер Оклахома-Ситидің шеткі қалалары мен елді мекендері болашақ қалалық дамуды тоқтатып, қалалық инфрақұрылымды басып тастауы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді, бұл ұзақ мерзімді жоспарлауға кедерілді. Ол қаланың қосылу арқылы өнеркәсіпке қажетті жағдайларды жасау үшін өсуіне мүмкіндік беретініне сенді, бірақ айналасындағы қауымдастықтардың мұндай мүмкіндіктерді қолдауға жеткілікті ресурстары болмады. Қосылу саясаты өрттен қорғау және полиция қызметтері, жолдар және жарықтандыру сияқты қызметтерге жұмсалатын шығындардың өсуіне әкелді. 1964 жылдың 3 ақпанынан 29 шілдесіне дейін Оклахома-Ситиде күніне сегіз рет дыбыстық соққылар тіркелді, бұл "Оклахома-Сити дыбыстық соққылар сынақтары" деп аталатын даулы эксперименттің бөлігі болды. Эксперименттің мақсаты – үстін қозғалмалы ұшақтың әлеуметтік және экономикалық салдарының мөлшерін анықтау болды. Эксперимент нәтижесінде 15 400 зиян өтемі туралы талап түсті. Эксперименттің жалғасуы және талаптардың 94% қабылданбауы үкіметтің барлық деңгейлерінде наразылық тудырды және сенатор Майк Монронидің кеңсесін Федералдық авиация басқармасымен қарым-қатынасқа түсірді. Оклахома-Ситидегі эксперименттерге байланысты туындаған ұят, жеті жылдан кейін Боинг 2707 SST жобасының тоқтатылуына ықпал етті.

Төмендеу және тұрақтандыру

Алайда, 1960 жылдар жалғасқан сайын Оклахома-Сити құлдырауға бет бұрды. 1970 жылға қарай, "ақтардың қаладан кетуі" және қала маңына көшу орталық бизнес ауданы мен оның төңірегіндегі аймақтарды өмірден бездірді. Қаланың астындағы мұнай қоры құрғап, жылжымайтын мүліктің құны төмендеді. Содан кейін қала басшылары "қалалық жаңару" бағдарламасын іске қосты, ол негізінен ескі театр ауданын бұзуға бағытталды. Көпшіліктің күмәніне қарамастан, әсем Билтмор қонақ үйі бастапқыда Оклахома-Сити қалалық жаңару басқармасы тарапынан бұзу жоспарында болған жоқ. И.М. Пей жасаған қала орталығын қайта құру жоспарларында ғимараттың әрқашан жұмыс істеп тұратыны ескерілген. 1960 жылдардың ортасында 3 миллион долларға жасалған жөндеуден кейін қонақ үй "Шератон Оклахома" деп атала бастады. Бірақ, кәсіпорын пайда әкеле алмады және 1973 жылы қонақ үй иелері ғимараттың қызмет ету мерзімі өтіп, бұзылуы керек дегенге келісті. Қала орталығында "Галерея" деп аталатын ірі сауда орталығын салу жоспарланған еді, бірақ жаңартуға қаражат жетіспей, оның тек тұрақ орны ғана салынды. Бұл Оклахома-Сити орталығын бұрынғыдан да қиын жағдайға түсірді, бұрын Виктория стиліндегі үйлер тұрған жерлерде бос орын қалды. 1970 және 1980 жылдар Оклахома-Сити үшін тоқырау кезеңі болды (және бұл АҚШ-тың барлық ірі қалаларына да тән еді), ал қала маңындағы аудандар гүлденіп, қарқынды дамыды. Осы кезеңде "Мириад бақтарынан" басқа қала ішін немесе орталық бизнес ауданын жақсартуға ешқандай жұмыс жасалмады, тіпті 1970 жылдардың соңындағы мұнай өрбуі аймаққа көптеген қаржы әкелді.

1990 жылдар

1992 жылға қарай қаланың жағдайы соншалықты нашарлаған еді, оның салдарынан жұмыс орындары, халық және тіпті әуе тасымалдаушылары көбірек мүмкіндіктер бар қалаларға кетіп жатты. Осыны ескере отырып, қала әкімі Рон Норик қала орталығындағы күрделі жақсартуларға бағытталған, Метрополитен аймағы жобалары жоспары немесе МАПЖ деп аталатын ауқымды жоспарды іске қосты. МАПЖ аясында бес жылдық, бір центтік салық жинау көзделді, ол жаңа бейсбол стадионы, Бриктаун арқылы канал, жаңа орталық кітапхана, үлкен жабық арена, көрме алаңдары мен азаматтық орталықты қайта жаңарту, сондай-ақ Солтүстік Канада өзенінде шағын қайықтар үшін тартымды және қолжетімді ету үшін бірнеше төмен су бөгеттерін салуға жұмсалуға тиіс болды. "Қаланы жаңарту" бағдарламасының сәтсіз аяқталғанына әлі де көңілі қалған Оклахома қаласының тұрғындары бұл шараны қолдады, нәтижесінде қаланы жақсарту және орталық қалаға қайтадан өмір сыйлау үшін 1 миллиардтан астам доллар жиналды.

Оклахома қаласының бомбаға ұшырауы

Осындай оптимизм мен өзгерістердің ортасында 1995 жылдың 19 сәуірінде Тимоти Маквей жарылғыш заттарға толы жалға алынған жүк көлігін Оклахома қаласының орталығында орналасқан Альфред П. Мурра федералды ғимаратына жеткізді. Жарылыстан 168 адам (оның ішінде 19 бала) қаза тауып, 680-нен астам адам жарақат алды, сонымен қатар көптеген айналасындағы ғимараттар зақымдалды және қиратылды. 11 қыркүйекке дейін бұл АҚШ аумағындағы ең ірі террористик шабуыл болды және ол АҚШ тарихындағы ең ірі ішкі террористик шабуыл болып қала береді. Қазір бұл жерде Оклахома қаласының ұлттық мемориалы орналасқан. Мемориалды Оклахома қаласының архитекторлары Ханс және Торри Бутцер, сондай-ақ Свен Берг жобалады және ол президент Клинтон тарапынан 2000 жылдың 19 сәуірінде, бомбалаудан тура бес жыл өткен соң салтанатты түрде ашылды. Оклахома қаласы содан бері қайта жаңартылды, және мемориалдан басқа, бомбалау оқиғасының іздері көріне бермейді. Федералдық тергеу бюросы OKBOMB деп аталған тергеуді жүргізді, ол Америка тарихындағы ең ірі қылмыстық іс болды (ФБР агенттері 28 000 сұхбат жүргізді, көптеген дәлелдер жинады және шамамен бір миллиардқа жуық ақпаратты топтастырды). Арнайы агент Велдон Л. Кеннеди Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандықтың тергелуінен бері ең ірі қылмыстық топты басқарды. Бұл топқа 300 ФБР агенті, 200 Оклахома қалалық полиция бөлімінің қызметкері, 125 Оклахома Ұлттық гвардиясының әскери қызметшісі және 55 Оклахома мемлекеттік қауіпсіздік департаментінің қызметкері кірді.

ХХІ ғасыр

Оклахома-Сити 21 ғасырға қадам басқанда, жаңа өзгерістер халықты, жұмыс орындарын, ойын-сауық пен жақсартуды әкелуде. 2004 жылы Dell компаниясының жаңа колл-орталығы 250-ден астам жұмыс орнын ашты, ал болашақта тағы 19 мыңнан астам жұмыс орнын құру жоспарлануда. 2005 жылы Оклахома өз тарихында алғаш рет кәсіби баскетбол командасына – «Нью-Орлеанс/Оклахома-Сити Хорнетс» командасына ие болды, содан кейін 2008 жылы «Сиэтл» НБА франшизасының тұрақты орнына айналды, қазір «Оклахома-Сити Тундер» деп аталады. Көптеген ірі корпорациялар Оклахома-Ситиді өздерінің үйі етіп алды және халық саны қайтадан қарқынды өсуде. Сонымен қатар, 2012 жылы қала орталығындағы Devon Energy Center ғимараты, 52 қабатымен және 850 фут биіктігімен аяқталды.