Кіріспе

1139 жылғы португалдық Реконкиста шайқасы

Орике шайқасы (معركة أوريكه) 1139 жылғы 25 шілдеде болды. Бұл шайқаста португалдық граф Афонсу Энрикеш (Бургундия үйінен) христиан жылнамаларында "Исмар патша" деп танылған Кордованың Альморавид әкімі Мұхаммед аз-Зубайр ибн Омар бастаған күштерді жеңді.

Өмірбаян

Леонның Альфонсо VII-сіне қарсы Вальдевес шайқасы кезінде мұсылман күштері Лейрия мен Транкосо қалаларына шабуыл жасап, оларды қиратқанын естіген. Афонсу Энрикестің оңтүстік шебіне жасалған бұл шабуылға алаңдауы Леонның Альфонсо VII-сімен келіссөздерді жеделдетіп, Замора шартына қол қойылды. Бұл Афонсу Энрикестің әскерлерін мұсылман шабуылына тойтарыс беруге мүмкіндік берді.

Шайқас

Тарихшылар бұл шайқастың қай жерде болғаны туралы пікірталас тудырып отыр. Сол кезде "Орике" атауы Бежаның оңтүстігіндегі кең аумақты білдірген. 12 ғасырдағы жылнамашылар шайқас болған аймақты жақсы білмегендіктен, дәл термин табылмаған жағдайда, бұл жерді "Орике даласы" деп атаған болуы мүмкін. Дегенмен, Орике мен солтүстіктегі христиандық әскерлер арасындағы үлкен қашықтық кейбір тарихшыларды Португалияның орталық бөлігіндегі түрлі жерлерді қарастыруға итермеледі, дәстүрлі түсінік бойынша, шайқас Алентежодағы Орикеде болды деген идеядан бас тартып. Сол кездегі Португалия графына, Мондего өзенінен аспан астындағы патшалығымен, оңтүстікке қарай бес мұсылман патшасымен шайқасуға бару қиындық тудыратын еді. Бір мүмкін нұсқа – Сантаремнен шамамен 16 шақырым қашықтықтағы Вила-Шан-де-Орике. Алайда, христиан әскерлерінің мұсылман территориясына терең шабуылдары да сирек емес еді. Алфонсо VII Кордоба мен Севильяға дейін жорықтар ұйымдастырған, Кастилия шекарасын асып кеткен, ал 1147 жылы Гранаданың оңтүстігіндегі Жерорта теңізі порты Альмерианы жаулап алды. Бұл мүмкін болды, өйткені ең ірі Альморавид әскерлері шекарада орналасқан, ал кішкентай қалалардағы әскерлер күшті жауға қарсы тұрудың орнына қамалдарына шегінуді жөн көретін. Афонсо Гарбқа шабуыл жасап, содан кейін шегінгенде, оның әскерін талқандап, португалдардың олжасын қайтарып алуға ниеттенген үлкен Альморавид күшімен тоқтатылған болуы мүмкін. Шайқасқа дейін граф Афонсо германиялық дәстүр бойынша, Португалияның жетекші ақсүйектері оның қалқанына көтеріп, "патша" (rex) деп жариялады. Христиан португал әскерлері мұсылман әскерлерінен салмақты түрде кем болғанына қарамастан, мұсылман әскерлері ішкі басшылық мәселелерге байланысты әлсіреген, бұл Афонсу Энрикестің жеңісіне және оның Португалия патшасы, Афонсу I ретінде жариялануына әкелді. Ол әскерлерінің қолдауымен, аңыз бойынша, бес мұсылман патшасын жеңіп, өлтірді. Ең алғашқы жазбаларда көп егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілмейді. Бір жазбада мұсылман әскерлерін бес патша басқарса (Святой Теотониудің өмірі), екіншісінде олар бір патша, Исмардың (Хроникалар) қол астында болған. Готтардың толық хроникасында Исмар Энрикестің мұсылман территориясына енуін күтіп, Севильядан, Бадахоздан, Эльвастан, Эворадан және Бежадан әскерлерін португал графына қарсы жіберді. Осылайша, бес патша Альморавидтердің Кордова губернаторы Мұхаммед аз-Зубайр ибн Омардың басшылығымен Андалусия қалаларының гарнизондарының басшылары болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, португал әскерлері олар тіккен төбеде қоршалып алынды, Исмар рыцарьларды тұтқынға алды, олар кейіннен Энрикес тарапынан жазаланды, ал мұсылман патшасы жеңіліске ұшырап қашып кетті. Араб және испан жазбалары жағдайды нақтыламайды, тіпті оны шатастырады, Исмарды Исмар Әбузикри немесе Исмар мен Әбузикри деп атайды, ал кейінірек тарихшылар Сантарем губернаторы Әбу Закарияны басты кейіпкер деп атайды. Сондай-ақ, хроникашылар үлкен масштабтағы шабуылды мұсылман күштерінің кең ауқымды шабуылына дейін көбейткен болуы мүмкін.

Салдары

Соғыстан кейін көп ұзамай Афонсу Энрикеш Португалияның Ламегу қаласында (Cortes Gerais) тұңғыш жалпы жиналысын шақырды, онда Брага архиепископы оған тәж кигізіп, Португалияның Леон Корольдігінен тәуелсіздігін бекітті. Бұл – дін қызметкерлері, ақсүйектер және Иберия одағынан кейін Португалияның тәуелсіздігін қайта орнатуды, сондай-ақ IV Жоаоның талаптарын жақтағандар тарапынан таратылған патриоттық жалғандық еді. Жалпы штаттарға сілтеме жасайтын құжаттар 17 ғасырда мифті жалғастыру және португал тәжінің заңдылығын дәлелдеу үшін Алькобаса монастырындағы цистерциандық монахтар тарапынан «зерттелді». Осы жалғандықтың авторы – Оливейра Маркеш, тіпті 1632 жылы да хроникашының баяндамасына немесе Ламегу Кортесінің болуына күмән туды. Бұл баяндама 1143 жылы Ламегудегі Санта-Мария-де-Алмакаве шіркеуінде Кортес отырысы өткенін көрсетуді жалғастырды. Осы отырыс барысында, жалпы штаттар тарапынан құрметтелгеннен кейін Афонсу Энрикеш корольдік мұрагерлік туралы заңдар қабылдады, Кастилия патшаларының әулетін португал тағынан шеттетуге, сондай-ақ ақсүйектерге әділеттілік және Португалияның тәуелсіздігі мәселелерінде ережелер енгізуге көмектесті. Бірақ испан заңгерлері мен дипломаттары құжаттың сенімді еместігін көрсетсе де, португалдықтар оның шынайылығын қорғады. Александр Геркулано кейіннен «Португалия тарихында» осы патриоттық қайта жаңғыртуды баяндады, бұл өз кезегінде дау тудырды және Альфредо Пиментаның жазбаларында (Ламегу Кортесінің болуын қорғаған) жалғасты. Оурике шайқасын еске алу мақсатында Португалияның алғашқы елтаңбасында бес кішкентай қалқан пайда болды, олар жеңілген бес мұсылман патшасын бейнелейді (бірінші түсіндірме бойынша), бірақ кейін көптеген авторлар бұл тұжырымға қарсы шықты.

Аңыз

Кейінгі жылдары, португалдықтардың пайдасына Сент-Джеймс шайқасқа керемет түрде араласты деген ой соғыстың жылнамаларында пайда болды. Сент-Джеймс Иберияда кеңінен құрметтелетін (Галициядағы Сантьяго-де-Компостелада құрметтеудің негізгі орталығы болған, оның қабірі сол жерде деп саналған), ол әдетте lang es ретінде қарастырылатын. Португалияның тәуелсіздігіне байланысты бұл аңыз португалдарды испандықтардың діни амалдары мен сенімдерінен алшақтату үшін уақыт өте келе көркейтілді. Кейінгі түсіндірмелерде Сент-Джеймстің орнына Сент-Жорж, содан кейін Иса Мәсіх келді. Аңыз бойынша, шайқастан бұрын Анрикеске бір қарт кісі келіп, түсінде Анрикестің жеңіске жететінін, себебі Құдай оның жанында болады деп көрді. Ол ақсүйекке жергілікті шіркеудің қоңырауы естілгенде лагерьден шығып кетуге кеңес берді. Жолда келе жатып, ол бір сәуле нұрға тосылды, ол оған (бір түсіндірмеде) айқыш үстіндегі Иса Мәсіхтің бейнесін көрсетті. Анрикес оның алдында тізе бүгіп, Мәсіхтің дауысын естіді, ол оған Альморавидтерді жеңетінін айтты, және ол ертесіне батылдығы мен сенімі арқасында осыны істеді. Орика шайқасының кереметі туралы аңыз португалдық тәуелсіздікті Құдайдың қалауы ретінде қорғау үшін саяси құрал ретінде пайда болды. Алайда, бұл аңыз, мүмкін, одан да ертерек болса да, алғаш рет 15 ғасырдың басында Санта-Крус монастырының монахтары тарапынан Иоанн мен Кастилия Корольдігі арасындағы шайқастар кезінде жазылған. Кейбір заманауи авторлар бұл монахтардың туындысы немесе олар жасаған жалғандық деп мәлімдейді, бірақ олар өз теорияларын қолдайтын ешқандай дәлел ұсынбайды, ал басқалары бұл ұзақ жылдар бойы танымал және патшалық сенімдердің дәстүрі болған деп санайды. Аңыз алғаш рет 1419 жылғы «Crónica de Portugal» еңбегінде пайда болды және 19 ғасырдың ортасында Александр Геркулано оқиғаны қайта қарағанға дейін, оны «иманды алаяқтық» деп бағалағанға дейін факт ретінде қабылданды.