Кіріспе
Үндістанда буддизмнің біртіндеп алмастырылу процесі шамамен 12 ғасырда аяқталды. Үндістанда туған буддизм біртіндеп төмендеп, шамамен 12 ғасырда орнына басқа дін келді. Ларс Фогелиннің сөзінше, бұл «бір ғана оқиға емес, бір ғана себептің нәтижесі де емес; бұл ғасырлар бойы созылған процесс болды». Үндістан субконтинентінде буддизмнің құлдырауы осы аймақта исламның таралуымен бірге жүрді, әсіресе 12 ғасырдың соңындағы исламдық шапқыншылықтарға байланысты. Тағы бір себеп – Үнді-Иран ғұндары, Хефталиттер, Алхон ғұндары, түркі-моңғолдар, арабтар және парсылар сияқты түрлі топтардың Солтүстік Үндістанға жасаған шабуылдары, сондай-ақ Таксила және Наланда университеттері сияқты буддалық ғибадатханалардың, қасиетті орындардың және оқу орындарының исламдық күштермен қиратылуы және діни қуғын-сүргінге ұшырауы болды. Ұқсас процесс солтүстік-шығыста да болды, онда Бенгалияның исламға өтуі және Дели сұлтандығының генералы Мұхаммед бин Бахтияр Халджинің Наланда, Одантапури және Викрамашилані қиратуы, бұрынғы Пала империясының күшті қолдауында болған буддизмді Шығыс Үндістанда әлсіреткені айтылады. 2010 жылы Үндістан субконтинентіндегі (Шри-Ланка, Бутан және Непал ескерілмейді, себебі бұл елдерде буддизм басым дін) буддистердің жалпы саны шамамен 10 миллион адамды құрады, оның 7,2%-ы Бангладеште, 92,5%-ы Үндістанда және 0,2%-ы Пәкістанда тұрды.
Buddhism, which originated in India, gradually dwindled and was replaced by approximately the 12th century. According to Lars Fogelin, this was "not a singular event, with a singular cause; it was a centuries long process." The decline of Buddhism in the Indian subcontinent coincides with the spread of Islam in that part of the world, especially due to the Islamic invasions that occurred in the late 12th century. Another factor was invasions of north India by various groups such as Indo Iranian Huns, Hephthalite Huns, Alchon Huns, Turco Mongols, Arabs, and Persians, and subsequent Islamic destruction of Buddhist temples, shrines, and institutions, such as the Taxila and Nalanda universities, and religious persecutions. A similar process occurred in northeast, where Islamization of Bengal and demolitions of Nalanda, Odantapuri, and Vikramashila by Muhammad bin Bakhtiyar Khalji, a general of the Delhi Sultanate, are thought to have severely weakened the practice of Buddhism in East India where it previously received strong patronage under the Pala Empire. The total Buddhist population in 2010 in the Indian subcontinent – excluding that of Sri Lanka, Bhutan (both Buddhist majority states), and Nepal – was about 10 million, of which about 7.2% lived in Bangladesh, 92.5% in India, and 0.2% in Pakistan.
Буддизмнің дамуы
Буддизм Будданың қайтысынан кейінгі ғасырларда Үндістан субконтинентіне кеңірек тарады, әсіресе б.з.д. III ғасырда Ашоканың Маурья империясының қолдауы мен патшалық демеуінен кейін. Ол Үндістан субконтинентінен тыс, Орталық Азия мен Қытайға дейін таралды. Будданың заманы қала құрылысын ғана емес, сонымен қатар орталықтандырылған мемлекеттердің бастауын да көрді. Буддизмнің сәтті таралуы сол кездегі дамыған экономикаға және өзгеріске бейімделген орталықтандырылған саяси ұйымдардың көбеюіне байланысты болды. Буддизм ежелгі Үндістанға тарады және әртүрлі аймақтық биліктердің мемлекеттік қолдауы б.з.д. I мыңжылдық бойына жалғасты. Монастырлық ұйымдардың нығаюы Буддизмді Үндістандағы діни және интеллектуалдық өмірдің орталығына айналдырды. Канва әулетінен кейін келген төрт буддалық Канва патшасы болды.
Діннің дамуы
Гупта әулеті кезінде (4-ші – 6-шы ғасырлар) Махаяна буддизмі көбірек ритуалдық амалдарды қабылдады, ал буддалық идеялар Ведалық мектептерге сіңірілді. Буддизм мен индуизм арасындағы шекаралар нашарлап, вайшнавизм, шайвизм және басқа да индуист діндерінің ықпалы артты, ал брахмандар мемлекетпен жаңа қарым-қатынас орнатты. Жүйе дами келе, буддалық монастырлар жер салымына бақылауды бірте-бірте жоғалтты. Параллельдік түрде, Гупта патшалары Кушинагарадағы сияқты будда ғибадатханаларын, сондай-ақ Наландадағы монастырь университеттерін салған, мұны Үндістанға сапар шеккен үш қытайлық саяхатшы қалдырған жазбалар куәландырады.
Хунндықтардың шапқыншылығы (6 ғасыр)
5-8 ғасырлар аралығында аймақтан өтіп, саяхат жасаған қытай ғалымдары, мысалы, Факсиан, Сюаньцзян, Ицзин, Хуйшенг және Сун Юн, Үнді субконтинентінің солтүстік-батыс бөлігіндегі буддалық Сангханың құлдырауын айта бастады, әсіресе 6-шы ғасырда орталық Азиядан келген хун шапқыншылығынан кейін. Сюаньцзянның мәлімдемесіне сәйкес, Солтүстік-Батыс Үндістандағы көптеген монастырлар ғұндармен қиратылған. 515 жылдан бастап солтүстік-батыс аймақта (қазіргі Ауғанстан, Пәкістан және Солтүстік Үндістан) билік еткен хун билеушісі Михиракула да буддизмді қуғынға түсірді. Ол қазіргі Prayagraj қаласына дейінгі монастырларды қирату арқылы мұны істеді. 532 жылдан бастап Яшодхарман мен Гупта империясының билеушілері Михиракуланың жорығын тоқтатты және Михиракула дәуірін аяқтады. Питер Харвидің сөзіне қарағанда, дін 7-шы ғасырда осы шабуылдардан баяу жаңғырды, «Пәнджаб пен Синдтегі буддизм күшті болып қалды». Пала әулетінің билігі кезінде (8-12 ғасырлар) Наланда сияқты түрлі буддалық орталықтарды қолдаған Палалардың патшалық қолдауымен Солтүстік Үндістанда буддизм қайта жанданды. Алайда, 11-шы ғасырда Пала билігі әлсіреген.
Әлеуметтік-саяси өзгерістер және діни бәсекелестік
Гупта империясының (320-650 жж.) құлауынан кейін Үндістанның аймақтық бөлінуіне байланысты қамқорлық пен сыйлықтар азайды. Үндістанда буддизмнің төмендеуіне қатысты басым пікір А. Л. Башамның классикалық зерттеуінде жиынтықталған, онда негізгі себеп – ежелгі индуизм дінінің қайта жандануы, яғни "индуизм", ол Шива және Вишну сияқты құдайларға табынуға бағытталған және қарапайым халық арасында кең таралды. Ал буддизм, монастырь өміріне баса назар бергендіктен, қоғамдық өмірден үзіліп, өмірлік рәсімдерін индус брахмандарына тапсырды.
Діни бәсекелестік
Индуизмнің жаңа формаларының өсуі (және джайнизмнің белгілі бір деңгейде өсуі) Үндістанда буддизмнің төмендеуінің маңызды факторы болды, әсіресе буддистік монастырларға қарапайым халық пен патшалықтан келетін қаржылық қолдаудың азаюы тұрғысынан. Қанай Хазраның сөзіне сәйкес, буддизмнің төмендеуіне брахмандардың күшеюі және олардың әлеуметтік-саяси процестерге ықпалы себеп болды. Рэндолл Коллинз, Ричард Гомбрич және басқа да ғалымдардың пікірінше, буддизмнің өркендеуі немесе құлдырауы брахмандармен немесе касталық жүйемен байланысты емес, себебі буддизм "касталық жүйеге қарсы реакция емес", ал монахтар орденіне қосылғандардың құтқарылуына бағытталған. Орталық биліктің ыдырауы діни сенімдердің аймақтық сипатқа ие болуына және дінаралық бәсекелестікке әкелді. Индуизм ішінде шаивизм, вайшнавизм, бхакти және тантра сияқты ауылдық және діни қозғалыстар пайда болды, олар бір-бірімен, сондай-ақ буддизм мен джайнизмнің көптеген бағыттарымен бәсекелестікке түсті. Биліктің феодалдық патшалықтарға бөлшектенуі буддизмге зиян келтірді, өйткені патшалық қолдау басқа қауымдастықтарға ауысты, ал брахмандар Үндістан мемлекеттерімен берік қарым-қатынас орнатты. Осы факторлардың салдарынан Оңтүстік және Батыс Үндістанда буддизм индуизм мен джайнизммен бірте-бірте ығыстырылды. Фогелин буддалық көздерде индустар, брахмандар мен патшалардың буддистерге қарсы зорлық-зомбылық жасағаны туралы да мәлімдейді. Хазра VIII және IX ғасырларда "Оңтүстік Үндістанда буддизмге қарсы брахмандардың қақтығыстарын" байқағанын айтады.
Buddhist sources also mention violence against Buddhists by Hindu Brahmins and kings. Hazra mentions that the eighth and ninth centuries saw "Brahminical hostilities towards Buddhism in South India"
Діндердің бірігуі мен сіңіруі
Буддизмнің ерекшелігі индуизм секталарының күшеюімен бірге азайды. Махаяна авторлары индуизмді сынға алғанымен, Махаяна буддизмінің және индуизмнің құлшылық ету культтері қарапайым адамдарға ұқсас көрінді, ал екі діннің де дамитын тантризмі де ортақ белгілерге ие болды. Сонымен қатар, индуизм мен буддизмнің «күшейе түскен эзотерикалық сипаты» оны «Индия халқының көпшілігі үшін түсініксіз» етті, олар үшін индуизмнің құлшынысы және дүниелік билікке ұмтылған Натх-Сиддхалар әлдеқайда қолайлы балама болды. Буддалық идеялар, тіпті Будданың өзі де, ортодоксалды индуистік ой-пікірге сіңіріліп, бейімделді, ал екі ой жүйесінің арасындағы айырмашылықтар баса көрсетілді. Ортағасырлық индуизмнің осы кезеңде қабылдаған элементтеріне вегетариандық, жануарларды құрбандыққа шалуға сын, монахтықтың (Шанкара сияқты тұлғалармен негізделген) күшті дәстүрі және Будданың Вишнудың аватары ретінде қабылдануы кірді. Керісінше, буддизм бірте-бірте «брахманизацияланды», бастапқыда патшалық сарайлардағы мүдделерін қорғау үшін санскритті қабылдаудан басталды. Бронкхорсттың сөзіне göre, санскрит мәдени ортасына өту бірнеше брахмандық нормаларды әкелді, олар санскрит буддалық мәдениетімен қабылданады (мысалы, кейбір буддалық мәтіндерде Будданың Ведаларды білетін брахман болғаны туралы идея). Бронкхорст уақыт өте келе тіпті касталық жүйе де «барлық практикалық мақсаттар үшін» үнді буддистері тарапынан кеңінен қабылданды (бұл Непалдың невар буддистері арасында сақталған). Бронкхорст сондай-ақ, Үндістанда буддизмнің өткені брахманизмге тәуелді және оған екіншілік деп қарау бейімі қалыптасқанын атап өтті. Бронкхорсттың пікірінше, бұл идея «трояндық жылқы сияқты әрекет етіп, дінді іштен әлсіретіп жіберген болуы мүмкін». Кезеңнің саяси жағдайы кейбір буддистерді өз ілімдері мен тәжірибелерін өзгертуге итермеледі. Мысалы, кейінірек жазылған Махапаринирвана Сутра және Сарвадургатипаришодхана Тантра сияқты мәтіндер буддалық ілімдерді қорғаудың маңыздылығы және қажет болған жағдайда өлтіруге рұқсат етілетіні туралы айта бастады. Кейінгі будда әдебиеті де патшаларды бодхисаттвалар ретінде қарастыра бастады және олардың іс-әрекеттерін дхармаға сәйкес деп бағалады (Девапала және VII Джаяварман сияқты будда патшалары да осыны мәлімдеді). Бронкхорст сонымен қатар 7-ғасырдағы үнді буддизмінде апотропалық рәсімдердің (мемлекет пен патшаны қорғау үшін) және сиқырлардың (мантралардың) қолданылуының артуын брахманизм мен шайвалық ықпалға жауап ретінде қарастырады. Бұларға будда патшасы Дхармапаланың басшылығымен орындалған от құрбандықтары да кірді (б.з.д. 775–812 ж.ж.). Алексис Сандерсон тантрикалық буддизмнің ортағасырлық Үндістанның шынайылығын көрсететін императорлық бейнелерге толы екенін және кейбір жағдайларда осы әлемді қасиетті етуге бағытталғанын көрсетті. Бұл өзгерістердің нәтижесінде буддизм брахмандық ой мен тәжірибеге қарыз болды, өйткені ол олардың дүниетанымын қабылдады. Бронкхорст бұл айтарлықтай өзгерістердің «оларды діндерінің алғашқы ғасырларында ұстанып келген идеялары мен тәжірибелерінен алыстатып, оларды олар жек көретін қарсыластарына қауіпті түрде жақындатқанын» айтады. Буддизмді индуизмге жақындатқан бұл өзгерістер оның индуизмге сіңіп, жеке ерекшелігін жоғалтуын жеңілдетті.
Жаңғыру
1891 жылы Шри-Ланкалық (сингалдық) буддалық белсенді Дон Дэвид Хевавитаране, кейіннен Анагарика Дхармапала ретінде танылған, Үндістанға сапар жасады. Оның Генри Стил Олкотт және мадам Блаватская сияқты американдық теософтармен бірлескен күш-жігері буддалық қажылық орындарын қайта жаңғыртуға, Маха-Бодхи қоғамын және Маха-Бодхи журналын құруға әкелді. Оның тырыстықтары британдық Үндістандағы Бодх-Гая және Бирмадағы сияқты буддалық қасиетті орындарды қалпына келтіру үшін хабарлау және қаржы жинауға бағытталды. 1950 жылдары Б.Р. Амбедкар Үндістанда далиттердің (бұрын "көшіксіздер" деп аталған) буддистік қозғалысын бастады. 1956 жылдың 14 қазанында доктор Амбедкар 365 мың ізбасарымен бірге буддизмді қабылдады. Одан кейін көптеген жаппай дінге өту рәсімдері болды. Дінгі кіргендердің көпшілігі Амбедкардың дінге өтуімен басталған далиттердің буддистік қозғалысын белгілеу үшін «Наваяна» (сондай-ақ «Амбедкариттік буддизм» немесе «Жаңа буддизм») терминін қолданады. Қазіргі таңда маратхи буддистері Үндістандағы ең ірі буддистік қауымды құрайды. 1959 жылы 14-ші Далай-лама Тензин Гьяцо көптеген тибеттік босқындармен бірге Тибеттен Үндістанға қашып, Дхарамшалада (Үндістан) Тибеттің эмиграциядағы үкіметін құрды, ол тибеттің астанасынан кейін «Шағын Лхаса» деп аталады. Одан бері мыңдаған тибеттік босқындар қалаға қоныстанды. Осы босқындардың көпшілігі Жоғарғы Дхарамсалада немесе Маклеод Ганджде тұрады, онда олар монастырларды, ғибадатханаларды және мектептерді құрды. Қала әлемдегі буддизмнің маңызды орталықтарының біріне айналды. Үндістанда Випассана қозғалысының ең ықпалды өкілі – С.Н. Гоенканың (1924–2013) құрған Випассана зерттеу институты, ол заманауи және діни ағымдарға қарамастан буддалық Випассана медитациясын кеңінен таратты. Бұл буддалық медитацияның түрі негізінен Үндістандағы элиталық және орта таптың өкілдері арасында таралған, сонымен қатар Випассана қозғалысы Еуропа, Америка және Азияның көптеген елдеріне тарады. 2008 жылдың қараша айында Мумбаидың шетінде Глобалды Випассана пагодасының құрылысы аяқталды. Он күндік Випассана медитация курстары Глобалды Випассана пагода кешенінің бір бөлігі болып табылатын Дхамма Паттана медитация орталығында тегін түрде жүзеге асырылады. Қазіргі Үндістанда буддалық халық 1901 және 1981 жылдар аралығында онжылдық бойынша 22,5%-ға өсті, бұл туу көрсеткіштері мен дінге өтуге байланысты, индуизм, джайнизм және сикхизммен салыстырылатын деңгейде, бірақ христиан дінінен (16,8%) жоғары және исламнан (30,7%) төмен. 2010 жылғы Pew Research Center бағалауынша, британдық Үндістаннан құрылған елдердегі буддалық халықтың саны шамамен 10 миллионға жетті. Олардың 7,2%-ы Бангладеште, 92,5%-ы Үндістанда және 0,2%-ы Пәкістанда тұрады.