Кіріспе
Біріккен Корольдіктегі Бирмингем қаласында орналасқан халықаралық көмек агенттігі.
Тарих
Исламдық көмек 1984 жылы доктор Хани Эль Банна және Бирмингем университетінің студенттері тобы құрған. Алғашқы 20 пенс көмекпен Судандағы ашаршылықтан зардап шеккендерге көмектесу үшін 100 000 фунт стерлинг жиналды. Осыдан бері Исламдық көмек жылдық кірісі ондаған миллион фунт стерлинг болатын халықаралық гуманитарлық ұйымға өсті және Еуропа, Африка, Азия, Таяу Шығыс және Солтүстік Американың 40-тан астам елінде өкілдігі бар.
1990 жылдар
1993 жылы Исламдық көмек Ұлыбританиядағы The Independent газетімен бірлесіп, Босния соғысы кезінде көмек көрсету үшін қаражат жинауға шақыру жасады. Бұл шақыру арқылы Исламдық көмекке 37 000 фунт стерлинг жиналды және қақтығыс бойында, оның ішінде Сараево қоршауы кезінде де көмек жеткізуге қолдау көрсетілді. 1994 жылы Исламдық көмек Ұлыбритания үкіметінен қаржы алған алғашқы мұсылмандық үкіметтік емес ұйым атанды, оған Суданның Солтүстік Кордофан аймағындағы оқу орталығын қолдау үшін 180 000 фунт стерлинг бөлінді. Келесі жылы, қайырымдылық ұйымы Чеченстанның астанасы Грозныйға соғыс басталғаннан кейін көмек жеткізуге келген алғашқы халықаралық көмек агенттігі болды. Исламдық көмек соғыстан зардап шеккендерге азық-түлік, көрпелер, киім-кешек және дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етті. 1999 жылы Исламдық көмек Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қозғалысының Әдеп кодексіне қол қойды, төтенше жағдайларда зардап шеккен адамдарға бейтарап түрде көмек көрсетудің бұл халықаралық стандартына міндеттеме берді. Адамгершілік, бейтараптық, әділдік және тәуелсіздік – кодекстің негізгі принциптері.
2000 жылдар
2002 жылы Исламдық көмек Еуропалық комиссияның гуманитарлық көмек департаментімен серіктестік келісіміне қол қойды, бұл қайырымдылық ұйымының жоғары деңгейде көмек жеткізу қабілетін мойындады. Исламдық көмек 2003 жылы Иракта соғыс басталғанда, мұқтаж адамдарға 9 миллион фунт стерлинг көмек көрсеткен, халықаралық көмек ұйымдарының санатындағы аз қалған агенттіктердің бірі болғанын мәлімдейді. 2005 жылы Исламдық көмек АҚШ-та «Катрина» даулынан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін ең ірі операциясын жүзеге асырды. Сол жылы ұйым Ұлыбританияның Төтенше жағдайлар комитетіне (DEC) қосылды және қазіргі таңға дейін оның құрамында, тағы 14 ірі қайырымдылық ұйымымен бірге қала береді.
2010 жылдар
2010 жылы Исламдық көмек Пакистандағы ең ауыр су тасқыны салдарынан елге үлкен көмек және қайта құру операциясын бастады. Қайырымдылық ұйымы хабарлағандай, оның жұмысы 580-нен астам ауылдағы 428 мыңға жуық адамға тиді. 2014 жылы Исламдық көмек Дүниежүзілік лютерандық федерациясымен (LWF) серіктестікке кірісті – бұл әлемдік исламдық және христиандық гуманитарлық ұйымдар арасындағы тұңғыш серіктестік болды. Келісімде дін және қорғау мәселелеріне ерекше назар аудара отырып, бірлескен гуманитарлық жобалар, саясат, зерттеу және әсер ету бағдарламасы ресми түрде бекітілді. Он жылдық Сирия мен Йемендегі қақтығыстармен белгіленді, БҰҰ мәліметінше, олардың салдарынан 29 миллион адам босқынға айналды.
2020 қазіргі уақытқа дейін
COVID-19 пандемиясы Исламдық көмек ұйымының бүкіл әлемдегі жұмысына әсер етті, кейбір жобалар кешіктірілді және пандемияның салдарымен күресу үшін жаңа жедел жауап шаралары қабылдауға түрткі болды. Ұйым мүмкіндігінше қауіпсіз жағдайда көмек көрсетуді жалғастырды және өз қызметтерінің және іс-шараларының бір бөлігін онлайн форматқа көшті. 2020 жылы Исламдық көмек ұйымдарының халықаралық федерациясы жаңа жаһандық басқару аясын құрды, оның шеңберінде әлемнің түкпір-түкпірінен келген өкілдер Исламдық көмек әлемдік сенімділер кеңесін сайлайтын Халықаралық Бас Ассамблеяны құрды. 2021 жылы Исламдық көмек беделді Гуманитарлық сапа және жауапкершілік стандартына (CHS) қайта сертификатталды, бұл стандарт қайырымдылық ұйымдарының қызмет көрсететін қоғамдардың қажеттіліктерін ең жақсы қанағаттандыруын қамтамасыз етуге бағытталған тоғыз міндеттемеден тұрады. Исламдық көмек – толық тәуелсіз сертификатқа ие болған Ұлыбританиядағы бес қайырымдылық ұйымының бірі, ол 2025 жылдың мамырына дейін сақталды. Ұйым алғаш рет 2017 жылы CHS стандартына сәйкес сертификатталды. 2022 жылы Исламдық көмек Дүниежүзілік босқындар күнін LWF және оның жақын діни серіктесі HIAS ұйымдарымен бірлесіп «Бейтаныс адамды қарсы алу» тақырыбында өткізілген бірлескен конференциямен атап өтті.
Көрініс және миссия
Исламдық көмек ұйымының жұмысы Құран мен Сүннаның құндылықтары мен үйретімдеріне, Пайғамбардың (ﷺ) үлгісіне негізделеді. Бұл ұйымның бес маңызды құндылығын қалыптастырады: ихлас (шынайылық), ихсан (көріктілік, жақсылыққа ұмтылу), рахма (мәрхамат), адл (әлеуметтік әділдік) және амана (сенімділік, жауапкершілік). Исламдық көмек, нәсіліне, саяси көзқарасына, жынысына немесе дініне қарамастан, мұқтаж жандарға қызмет етеді, кедейліктен шығудың тұрақты жолдарын ұсыну және адамдарға өз өмірін өзгертуге күш беру үшін жұмыс істейді. Ұйым, қоғамдардың күшейтілген, әлеуметтік міндеттер орындалған және адамдар бірлікпен басқалардың қайғысына жауап беретін қамқорлыққа толы әлемді көздейді. Ол "Зардап келтірмеу" принципіне берілген, көмек көрсетілетін қоғамдарға лайықты екенін қамтамасыз етуге және көмек көрсетудің кез келген мүмкін теріс әсерін түсініп, азайтуға тырысады.
Гуманитарлық бағдарламалар
Исламдық көмек әлемдегі гуманитарлық дағдарыстарға жауап береді, мақсаты – қақтығыстар мен табиғи апаттардың салдарына төтеп беруге көмектесу. Бұл қайырымдылық ұйымы жедел әрекет етуге, шұғыл көмек көрсетуге және әсіресе осал топтарды қорғауға бағытталған. Сонымен қатар, ұйым апаттардың алдын алу бағдарламалары арқылы болашақ оқиғаларға дайындық жасауға қауымдастықтар мен үкіметтерге көмектеседі. Исламдық көмек ұйымының іске қосқан маңызды шұғыл шараларының қатарында – 1990 жылдардағы Босния соғысы кезінде өмірді сақтап қалған көмек, Ауғанстан мен Ирактағы соғыстарда медициналық көмек көрсету, Суданның Дарфур аймағындағы босқындар лагерьлерін басқару бар. Ұйым 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами, 2005 жылғы Кашмирдегі жер сілкінісі және 2011 жылғы Африка мүйісіндегі құрғақшылық сияқты ауыр табиғи апаттарға да жауап берді. 2021 жылы Исламдық көмек сол жылы 427 ірі гуманитарлық жобаны іске асырғанын хабарлады. Ұйымның қазіргі шұғыл шақыруларының бірі – Йеменде ашаршылық пен аурулар қаупі бар 2,5 миллион адамды қолдау.
Исламдық көмек жыл сайын Рамазан айындағы және Құрбан айт кезіндегі азық-түлік тарату сияқты маусымдық бағдарламаларды ұйымдастырады, сондай-ақ қысқы бағдарлама аясында киім-кешек, отын және қажетті заттармен қамтамасыз ету арқылы мұқтаж адамдардың суық күндерді өткеруіне көмектеседі. Бұл бағдарламалардың арқасында жыл сайын миллиондаған адам көмек алады.
Даму бағдарламалары
Исламдық көмек ұйымының даму бағдарламалары жеке тұлғалар мен қауымдастықтарды кедейліктен шығуға және дербестікке қол жеткізуге мүмкіндік беруді мақсат етеді. Бағдарламалар мұқтаж жандарға төнетін қиындықтарды шешуге бағытталған, оларға климатқа бейімделу, тұрмыс көтеруге қолдау көрсету және жетімдерге қамқорлық жасау кіреді. 2011 жылы Исламдық көмек Ұлыбритания үкіметінің Халықаралық даму департаментімен (қазір Сыртқы істер, Достастық және даму кеңсесі) бағдарламалық серіктестік келісімін бастады, бұл қайырымдылықтың Мыңжылдық даму мақсаттарына (МДМ) үлес қосу мүмкіндігін мойындады. Исламдық көмек ұйымының даму стратегиясы БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттарын (ТДМ) қолдауға үнемі бағытталған. 2021 жылы Исламдық көмек сол жылы 237 даму жобасын іске асырғанын хабарлады. Бұл жобалар арқылы 775 000-нан астам адам таза сумен, санитария және гигиеналық талаптармен қамтамасыз етілді, 103 000-нан астам бала мен ересек білім алуға мүмкіндік алды, ал шамамен 320 000 адам климаттың өзгеруіне бейімделуге көмек көрсетілді. Ұйым мұсылман қауымдастықтарын жергілікті, ұлттық және халықаралық деңгейде климаттық шараларға белсенді қатысуға шақырды. Декларация қоршаған ортаны қорғауға Ислам дінінің қолдауын білдіреді және оны әлемдік мұсылман лидерлері қолдады. 2021 жылы Исламдық көмек 11 елде климаттың өзгеруімен күресуге бағытталған жобаларды жүзеге асырды. Сондай-ақ, қайырымдылық ұйымы Глазгода өткен БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясына (COP26) қатысып, оның аясында бірнеше іс-шаралар ұйымдастырды.
Әйелдер мен қыздар
2018 жылы Исламдық көмек Исламдағы гендерлік әділдік туралы жарияланымды дайындап жатқанын хабарлады. Бұл жарияланым – ислам дінінің көзқарасынан гендерлік теңсіздікке қарсы күреске шақыру және дискриминация мен зиянды әдет-ғұрыптарға, әсіресе мұсылман қауымдарындағы әйелдер мен қыздарға қарсы бағытталған. Жарияланым 2022 жылдың соңында әйелдер мен қыздардың мүмкіндіктерін кеңейту және гендерлік теңсіздікті жою мақсатындағы жаңа әлемдік науқан аясында жариялауға жоспарлануда. Бұл жарияланым мен науқан – Исламдық көмек ұйымының гендерлік әділдік жұмысының бір бөлігі болып табылады, оған ерте және мәжбүрлі некелерге, отбасылық зорлық-зомбылыққа және әйелдердің генітальдық мүшелерін кесу/қырқу (FGM/C) сияқты мәселелер де кіреді. 2021 жылы Исламдық көмек гендерлік зорлық-зомбылыққа қарсы 107 жоба іске асырғанын мәлімдеді.
Босқындар мен жер аударылған адамдар
2013 жылы Исламдық көмек БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарымен [CM9] бірнеше дінге негізделген ұйымдардың қатарында дінаралық мәлімдеме бойынша жұмыс істеді. Бұл қайырымдылық ұйымы сондай-ақ БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жаһандық келісімін іске асыруға көмектесу мақсатында үгіт жүргізеді. Бұл тарихи келісімде үйлерінен күштеп шығарылғандарды қабылдауда діни ұйымдар мен жергілікті діни қауымдардың атқаратын рөлі ерекше аталып көрсетілген.
Қаражатты жинау
Исламдық көмек түрлі арналар арқылы қаражат жинайды, оның ішінде онлайн-донаттар, қайырымдылық дүкендері және корпоративтік қайырымдастықтар. 2021 жылы қайырымдылық ұйымы қайырымдылық шаралары арқылы рекордтық 183 миллион фунт стерлинг жинағанын хабарлады.
Құрылым мен басқару
Исламдық көмек федерациясы ұлттық деңгейде қаржы жинауды жүзеге асыратын мүшелік кеңселерден және мұқтаж қауымдарға қызмет көрсету үшін жобаларды үйлестіретін және іске асыратын елдік кеңселерден тұрады. Ұлыбританияда орналасқан Islamic Relief Worldwide, Исламдық көмек федерациясының халықаралық кеңсесі болып табылады. Ол жаһандық стандарттарды қадағалайды, елдік кеңселердің жұмысын үйлестіреді және бақылайды. 2020 жылы кең ауқымды басқару реформасының бір бөлігі ретінде Исламдық көмек Халықаралық Бас Ассамблеяны (IGA) құрды. Бұл жаңа Исламдық көмек ұйымының жаһандық басқару құрылымының ең жоғары органы және негізінен бес континенттегі Исламдық көмек мүшелік кеңселерi сайлаған өкілдерден тұрады, бұл шын мәнінде жаһандық өкілдікке ие орган құрайды. Осы орган арқылы мүшелік кеңселер мен тәуелсіз мүшелерді қамтитын сенімгерлер кеңесі сайланады.
TIC International Ltd компаниясы
TIC International – Islamic Relief-тің саудаға қатысты еншілес компаниясы. Ол киімдерді қайта өңдеу және Ұлыбритания бойынша қайырымдылық дүкендері желісін басқару арқылы Islamic Relief-тің қаражат жинау қызметтерін қолдайды. Компания 1993 жылы Islamic Relief төтенше жағдайларға жауап ретінде көптеген киімдер алғаннан кейін құрылды. Бірмингемде орналасқан бұл компания, Islamic Relief-тің «таза нөлдік» мақсатына жетуіне қолдау көрсетіп, әйтпесе полигонға тасталатын немесе қоршаған ортаға зиян келтіретін басқа да жолдармен кездейсоқ лақтырылатын киімдерді қайта өңдейді. 2021 жылы TIC 1,518 тонна қажетсіз киімді Islamic Relief үшін табысқа айналдырды, осы арқылы қайырымдылық дүкендерінде сапалы заттарды қайта сатуға немесе қайта өңдеуден түскен пайданы алуға мүмкіндік берді. TIC-тің қызметі 2021 жылы коронавирус пандемиясына байланысты дүкендердің жабылуына қарамастан, Islamic Relief үшін 422,000 фунт стерлинг көлемінде қаражат жинады.
Халықаралық Вакф қоры
Халықаралық Вакф қоры – «Исламдық көмек» ұйымының инвестициялық құралы. Ол 2001 жылы «Исламдық көмек» ұйымының инвестицияларының ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығын арттыру және ислам терминологиясында вақф деп аталатын әлеуметтік әсерге қол жеткізу үшін құрылды. Вақф «Исламдық көмек» ұйымының қайырымдылықтар мен гранттарға тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді, себебі вақф инвестицияларынан түсетін жылдық кіріс әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға жұмсалады. 2021 жылы «Исламдық көмек» ұйымы Халықаралық Вақф қорының 692 000 фунт стерлингтен тұратынын хабарлады.
Даму үшін гуманитарлық академия
Бұрын Исламдық көмек академиясы деп аталған Дамуға арналған гуманитарлық академия (HAD) 2018 жылы гуманитарлық секторға пайда келтіретін оқыту және зерттеу орталығы ретінде қайта іске қосылды. HAD Исламдық көмек қызметкерлерін оқытумен қатар, басқа да гуманитарлық қызметкерлерге оқыту ұсынады. 2021 жылы ол Танзания, Қырғызстан және Газа сияқты аймақтардағы жергілікті азаматтық қоғам ұйымдарының мүмкіндіктерін арттыруға бағытталған бірнеше бағдарламаларды жүзеге асырды.
Хамаспен байланысты деп саналады
2014 жылдың маусым айында Израиль «Исламдық көмек» ұйымын елде жұмыс істеуге тыйым салынған ұйымдар тізіміне қосты, осы қайырымдылық ұйымы ХАМАС-ты қаржыландырады деген айыптама таратты. Батыс жағалаудағы ұйымның кеңселері тінту жасалды, оның барысында компьютерлер бұзылып, құжаттар тәркіленді және кеңседегі сейф күштеп ашылды. «Исламдық көмек» ұйымы бұл айыптамаларды жоққа шығарды, ал 2014 жылдың соңында әйгілі KPMG аудиттік компаниясы жүргізген тексеруде терроризммен байланысты ешқандай дәлел табылған жоқ. Израиль үкіметі «Исламдық көмек» ұйымын заңсыз деп жариялау шешімінің «жылдар бойы жинақталған ақпарат негізінде қабылданғанын» мәлімдеді және «Исламдық көмек» ұйымы «ХАМАС-ты қаржыландырудың басты тұлғасы» екенін айтты. «Исламдық көмек» ұйымы бұл айыптаманы жоққа шығарып, Израиль соттарында бұл шешімге қарсы күресіп жатыр. 2014 жылы БАӘ «Исламдық көмек» ұйымын террористік ұйым деп таныды.
Еврейлерге қарсылық
2020 жылдың шілдесінде Исламдық көмек ұйымының бірнеше директорларының бірі Хешмат Халифа, The Times газетінің 2014 және 2015 жылдары оның Facebook парақшасында антисемиттік пікірлер білдіргенін анықтағаннан кейін қызметінен кетті. "Гардиан" газетіне берген сұхбатында сол кездегі бас директор Насер Хагамед, оның ішінде Мысыр президенті Абдель Фаттах әл-Сисиді "жұрттың қоян-қолтық ұлы" деп атау және Израиль үкіметін "маймылдар мен шошқалардың немерелері" деп атаған "қабылдауға болмайтын жазбаларға" "өте қынжыр болғанын" айтты. 2020 жылдың тамыз айының соңында Исламдық көмек ұйымы өзінің бүкіл басқармасының ұзақ уақыттан бері жоспарланған, бес жылдан астам уақыт дайындалған "кең ауқымды басқару реформаларының бір бөлігі" ретінде сипатталған қадаммен отставкаға кететінін мәлімдеді. 2021 жылдың қаңтар айында Англия мен Уэльстің қайырымдылық комиссиясы Исламдық көмек ұйымына қатысты сәйкестік тексеруін аяқтап, "ұйымның [Исламдық көмек] сенімгерлерді тексеру және олардың әлеуметтік желідегі қызметін үнемі бақылау тұрғысынан қажетті жақсартулар жасағанына қанағаттанғанын" мәлімдеді. Сол айдың соңында Англия мен Уэльстің бұрынғы бас прокуроры Доминик Грив басқарған тәуелсіз комиссия "бұрынғы аға директордың және екі бұрынғы сенімгерлердің білдірген наразылық пікірлері ұйымның гуманитарлық бағдарламаларының бейтараптығы мен адалдығына ешқандай зиян келтірмегенін" тұжырымдады.
Жамандықты тарату
2023 жылдың наурызында «New Yorker» журналында жарияланған зерттеуде Біріккен Араб Әмірліктерінің 2020 жылы батыс баспасөз құралдарында Исламдық көмек ұйымының «Мұсылман бауырластығымен» байланысы туралы жала жабу үшін швейцариялық жеке барлау агенттігі «Alp Services»-ті жалдағаны анықталды. Бұл қаралау кампаниясы Германия үкіметінің Исламдық көмекпен ынтымақтастығын тоқтатуына, ал Нидерланд үкіметінің Исламдық көмекпен халықаралық дінаралық жобаны қаржыландыру бойынша жаңа серіктестікке кіріспеуін жариялауына әкеп соқты. Бұдан бөлек, Исламдық көмек ұйымының дағдарыс аймақтарына қаражат аударуына кедергі келтірілді.
Басқа да даулар
2016 жылы The Sunday Times банктік тобы HSBC Исламдық көмекпен байланысын үзу туралы шешім қабылдағанын хабарлады. Қайырымдылық ұйымы 2014 жылы HSBC оны байланысты тоқтатуға шақырғанын, бірақ ұйым бас тартқаннан кейін өзі тоқтатқанын растады. HSBC байланыстың үзілу себебін жарияламады, бірақ мұндай шешімдер "әдетте бизнес қандай қызметпен айналысатынын, қандай елдерде жұмыс істейтінін және қандай өнімдер мен қызметтерді пайдаланатынын қамтиды" деді. Islamic Relief HSBC-ге "жоғары тәуекелді аймақтарда" қызмет ететін клиенттер тудырған қиындықтарды басқару қажет екенін айтты. Қайырымдылық ұйымы банктерді тәуекелді азайту шаралары гуманитарлық көмекке мұқтаж адамдарға зиян келтірмеуін қамтамасыз етуге шақырды. 2017 жылы Бангладеш үкіметі Исламдық көмек ұйымына Кокс-Базардағы рохинджа халқына көмек көрсетуден тыйым салғаны хабарланды, бірақ ешқандай нақты айып тағылмады. Кейіннен ұйымға Кокс-Базарда жұмыс істеуге рұқсат берілді. 2022 жылдың шілдесіне қарай Бангладеш үкіметі рохинджа босқындарына көмек көрсету үшін Исламдық көмекпен бірлесіп жұмыс істеді.