Кіріспе

Адамның сенімдеріне қарсы күштеп араласу. Депрограммалау – діни нанымдар сияқты "берік сенімдерден" айнытыруға бағытталған даулы тактика. Депрограммалаудың мақсаты – белгілі бір сенім жүйесіне ие адамға, депрограммалауды бастаушылар зиянды деп санайтын сенімдерін өзгертуге және осы сенімдермен байланысты топтармен байланысын үзуге көмектесу болып табылады. Көбінесе, депрограммалаушы деп танысатын адамдарды сол адамның туыстары, әсіресе ересек балаларының ата-аналары жалдайды. Депрограммалауға түскен адам әдетте өзінің еркіне қарсы бірнеше күн немесе апталарға созылатын процедурадан өтуге мәжбүр болады. Депрограммалау әдістері мен тәжірибелері әртүрлі, бірақ көбінесе қақтығыстарға, жалған тұтқынға алуға алып келеді, бұл кейде қылмыстық қудалауға себеп болады. Бұл діни бостандық, азаматтық құқықтар, қылмыстық құқық бұзушылықтар және зорлық қолдану мәселелері бойынша пікір қақтығыстарын тудырады. Депрограммалауды қолдайтындар осы тәжірибені діни топтар қолданған жүйелі "ақылды жуу" әдістеріне қарсы қажетті шара ретінде қарастырады, олар жеке тұлғаның еркін таңдау мүмкіндігінен айырады деп санайды.

Өмірбаян

1970 жылдардың басында АҚШ-та жаңа діни қозғалыстардың саны артып, көбейді. Тед Патрик, "депрограмдаудың әкесі" атанған ол, "Азаматтардың бостандық қоры" деген ұйым құрып, отбасы мүшелерін жаңа діни қозғалыстан айыруға ниеттенген адамдарға "депрограмдау" қызметтерін ұсына бастады. Патриктің әдістеріне қақтығыс жасау, дене күшін қолдану, бірнеше күн немесе апталар бойы бостандықтан айыру, құрбанмен үнемі бірге болу, тамақтан және ұйықтан айыру, ұзаққа созылған сөздік және эмоционалды зорлық-зомбылық көрсету, сондай-ақ құрбанның дінінің қасиетті нысандарын қорлау кірді. Депрограмдаушылар өз әрекеттерін жаңа діни қозғалыстарға "мойынды жуу" теориясын қолдану арқылы ақтады. Мойынды жуу теориясы жаңа діни қозғалыстың мүшесінің шынайы рухани таңдау жасау мүмкіндігін жоққа шығарып, оның орнына мұндай адамдар жүйелі түрде сананы бақылауға алу бағдарламаларының құрбаны болып, тәуелсіз ойлау қабілетінен айырылатынын ұсынды. Тед Патриктің мойынды жуу теориясы бойынша, адамдар жалдамалы адамның көздері мен саусақтарынан шығатын ми толқындары арқылы гипнозға түсіріледі, ал бұл күй үнемі идеологиялық әсер ету, тоталитарлық орта және өзіне-өзі гипноз арқылы сақталады. Дегенмен, осы фактіні мойындамағанша да, олар осы амалдарына тоқтамады. CFF және CAN мыңдаған клиенттерді депрограмдаушылардың тізімін ұстап тұратын белсенді мүшелеріне жолдады. Нақты саны белгісіз, бірақ 1980 жылы Тед Патрик 2000-нан астам рет кәсіби ұрлық жасау үшін жалданыпты деді. Оның жұмыс істеген кезеңінде және одан кейін көптеген басқа да адамдар пайда болды, олардың көпшілігі одан оқыған.

Зорлық-зомбылық

Депрограммалау кейбір әдістерінің қатыгездігі мен заңсыздығына байланысты даулы практикаға айналды. Әртүрлі ғалымдар осы практикаға қатысты пікір білдірді. Әлеуметтанушы Ансон Д. Шуп және басқалар депрограммалауды әдістемесі мен нәтижесі бойынша экзорцизммен салыстырды. Әлеуметтану және сот ісі жөніндегі профессор Джеймс Т. Ричардсон депрограммалауды «жаңа, танымал емес діни қозғалыстарға (ЖДҚ) қатысушыларды күштеп топтан шығарып, қамауға алып, олардың топтан кетуіне әкелетін радикалды қайта оқыту процестерінен өткізетін жеке, өзін-өзі көмектестіру процесі» деп сипаттады. Құқық профессоры Дуглас Лейкок, «Діни бостандық: еркін таңдау құқығы» атты кітабының авторы, былай деп жазды:

1970-ші жылдардан бастап көптеген ата-аналар бастапқы түрленуге «депрограммалау» арқылы жауап берді. Депрограммалаудың мәні – жаңа мүсінін физикалық түрде ұрлау, оқшаулау, физикалық күш қолданып ұстап тұру және оның жаңа дініне қарсы үнемі талас-тартыс тудырып, шабуылдау, оны тастауға келіскенше мәңгілікке ұстап қоямыз деп қорқыту болды. Депрограммалаушылар көбінесе олардың діни ұйымдардан шығаруға төленген адамдардың санасы бақыланатын немесе миы жуылған құрбандар екенін болжайтын. Ондай адамдардың рационалды түрде ойлауға қабілетсіз екендігіне байланысты, олардың денсаулығы үшін, тіпті қылмыстық зорлық-зомбылыққа дейін, қатаң шаралар қолдану орынды деп есептелді. Тед Патрик соңында депрограммалауға қатысқан адамдарды ұрлау және жалған тұтқындыққа алуға байланысты бірнеше қылмысқа сотталып, айыпталды. Бұл оқиғаларда депрограммалау көбінесе құрбанды көлікке отырғызып, оларды тұтқыннан басқалардан оқшауланған жерге апарудан басталады. Оларға сенімдерінен бас тартқанша босатылмаса екендігі айтылады, содан кейін бірнеше күн, кейде апталар бойы сөздік, эмоционалдық, психологиялық және/немесе физикалық қысымға ұшыратылады, осылайша ұрлаушылардың талаптары орындалады. Әлеуметтанушы Айлин Баркердің сөзіне сәйкес, «Зорлық-зомбылық туралы оқиғалар үшін құрбандарға сүйенудің қажеті жоқ: Тед Патрик, CAG [секталық сана-сезім топтары] қолданған ең танымал депрограммалаушылардың бірі (ол өз ісі үшін бірнеше рет түрмеде отырды) өзі қолданған зорлық-зомбылық туралы ашық мақтанады». «Секталық сана-сезім топтарының» басқа да бірқатар көрнекті мүшелері депрограммалау кезінде жасалған зорлық-зомбылық қылмыстары үшін сотталды.

Ұйғарым және тиімділік

Кэрол Джанбалво депрограммациялаудың себебін былайша сипаттады: <blockquote>Секта мүшесінің танымдық процестеріндегі әсер етуді бұзу қажет деп саналды – немесе кейбіреулер оны «үзіп тастау» деп атағандай – секташыны қайтадан ойлауға түрткі беретін немесе қорқытатын тәсілдермен. Осы себепті кейбір жағдайларда секта басшысының суреттері өртеліп, депрограммалаушылар мен секта мүшелері арасында қақтығыстар туды. Көбінесе, ақпаратқа эмоционалдық реакция, шок, қорқыныш және қарсыласу ізделді. Алайда, Джанбалво және басқалардың айтуынша, депрограммалау көбінесе күтілген нәтижеге жете алмайды және көбінесе елеулі зиян келтіреді. Кейбір жақтаушылар жоғары табысқа ие екенін мәлімдегенмен, зерттеулер көрсеткендей, табиғи тозу деңгейі депрограммалау шаралары арқылы қол жеткізілгеннен жоғары. Психиатрия профессоры Саул Левин депрограммалаудың көп адамға көмектесетіні күмәнді екенін айтады және депрограммалаудың өзі құрбанға зиян келтіреді деп санайды. Депрограммалаудың нәтижелі болуы үшін, құрбан өзінің еркіне қарсы діни ұйымға қосылғанына сенуі керек. Олар өз жауапкершілігінен бас тартып, олардың санасы белгілі бір жолмен бақыланғанын қабылдауы керек. Ол депрограммалау адамның жеке басын жояды және таңдау еркіндігі туралы үнемі алаңдаушылық туғызып, депрограммаланған адамды басқалардың басшылығы мен кеңесіне тәуелді етеді деп мәлімдейді. Диалог орталығы халықаралық (DCI) – 1973 жылы даниялық миссионерлік және экуменикалық теология профессоры Йоханнес Агаард құрған ірі христиандық культқа қарсы ұйым, депрограммалауды қабылдамайды, оның кері нәтижелі, тиімсіз және секта мүшесі мен алаңдаған отбасы мүшелері арасындағы қарым-қатынасқа зиян келтіруі мүмкін екенін санайды.

Үкімет

Депрограммалаушылар кейде заң қорғау және сот органдарының ашық немесе жасырын қолдауымен жұмыс істейді. Ричардсон үкіметтің депрограммалауға қатысуын, жасырын мақұлдаудан белсенді араласуға дейінгі үздіксіз спектрде қарастырады. АҚШ-та, діни топтарға Бірінші түзету бойынша қорғау кепілдігі берілгендіктен, мемлекеттік қызметкерлер мен агенттіктер депрограммалаушылардың қызметіне көбінесе "көз жұмып" қарады. Қытайда мемлекеттік органдар кейде "дұрыс" сенімдер мен мінез-құлықтың ресми көзқарастарын орнату үшін депрограммалауға ұқсас шараларды қолдады, мысалы Фалуньгун қозғалысын басу кезінде.