Кіріспе

1978–1996 АҚШ ұйымы, 1996 жылға дейінгі ұйым.

Cult Awareness Network (CAN) – депрограммалаушы Тед Патрик құрған культқа қарсы ұйым. Ол 1970 жылдардың ортасынан 1990 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та жұмыс істеді (бастапқыда «Азаматтардың бостандық қоры» деп аталды). Cult Awareness Network Америкадағы культқа қарсы қозғалыстан пайда болған ең танымал ұйым болды. 1970 жылдары жаңа діни қозғалыстардың саны артып, қоғамның кейбір бөліктерінде алаңдаушылық тудырды, бұл ішінара осы топтар қолданған «ақылды жуу» немесе «ойды бақылау» деген қорқынышқа негізделген. Cult Awareness Network өзін «культтар» туралы ақпарат көзі ретінде таныстырды; 1991 жылға қарай ол «ойды басқару культтары» деп аталатын 200-ден астам топты бақылап отырды. Сондай-ақ, ол өзін «депрограммалаушылар» деп атағандардың мәжбүрлі араласуын қолдады, олар айтарлық төлем үшін культ мүшесін күштеп ұстап немесе тіпті қашқызып алып, олардың сенімдеріне шабуыл жасады, бұл шаралар ақылды жуудың әсерін жою мақсатында жасалған. Бұл практика, қылмыстық әрекеттерге, мысалы, адам ұрлау және жалған тұтқынға алу сияқты жағдайларға әкелуі мүмкін болды, және Тед Патрик пен басқалар азаматтық және қылмыстық істерге қатысты. CAN сот процесін ұтып, 1996 жылы банкротқа ұшырағаннан кейін, заңгер және сайентолог Стивен Л. Хейс CAN атауының, логотипінің, пошта жәшігінің және жедел телефон нөмірінің құқықтарын сатып алды және атауды «Діни бостандық қорына» лицензиялады, ол Жаңа культ туралы хабардар ету желісін құрды. Хейс бұл сатып алуды Саентология шіркеуінен емес, жеке қайырымдамалардан жиналған қаражат есебінен жасады, бірақ діни бостандықты қолдаушылар коалициясындағы ең белсенді қатысушылардың көптегені сайентологтар болды. Саентология шіркеуі бұрын CAN-ның басты мақсаттарының бірі болған.

Тарих

1970 жылдардың басында АҚШ-та жаңа діни қозғалыстардың саны артып кетті. 1971 жылы Тед Патрик FREECOG (Біздің ұл-қыздарымызды Құдайдың балаларынан азат ету үшін ата-аналар комитеті) құрды. 1974 жылы ол "Азаматтық бостандық қоры" (CFF) атты кең ауқымды ұйым құрып, отбасы мүшелерінің діни қозғалыспен байланысын үзгісі келетін адамдарға "депрограммалау" қызметін ұсына бастады. Депрограммалау әдістеріне ұрлау, физикалық шектеу, бірнеше күн немесе апта бойы тұтқын ұстау, тамақтан және ұйықтан айыру, ұзаққа созылған сөздік және эмоционалды зорлық-зомбылық, құрбанның сенімінің символдарына құрметсіздік жасау кірді. Осы әрекеттердің себебі ретінде олар адамның "миы жуылған" және ақылға келмейтінін айтты. Миды жуу теориясы діни қозғалыстың мүшесіне шынайы рухани таңдау мүмкіндігі жоқ екенін, керісінше, олар өздігінен шешім қабылдау қабілетін жоятын жүйелі сананы басқару бағдарламаларына ұшырайтынын көрсетті. Тед Патриктің миды жуу теориясы бойынша, адамдар рекрутердің көздері мен саусақтарынан шығатын ми толқындары арқылы гипнозға түсіріледі, содан кейін жағдай тұрақты индоктринация, тоталитарлық орта және өзін-өзі гипноз арқылы сақталады. Алайда, көптеген академиялық зерттеулер діни қозғалыстарға қосылу, онда қалу немесе одан кету себептерінің күрделі екенін, топтан топқа және жеке адамнан жеке адамға әр түрлі екенін және жалпы алғанда жеке жауапкершілік пен таңдау қабілетінің сақталуын көрсетті. Патриктің ұйымдары кейін біріктіріліп, "Сыныптық хабардарлық желісі" (CAN) құрылды. CAN 70-80 жылдардағы жаңа ұлттық антикульттік қозғалыстың ең танымал тобы болды. Антикульттік қозғалыс өз қызметін заңдастыру үшін мемлекеттік және ұлттық заңнамалық шаралар қабылдауға лобби жасады, бірақ бұл өте шектеулі табысқа жетті. Дегенмен, қозғалыс көптеген үкіметтік агенттіктермен одақ құруға қол жеткізді. Бұл, ең алдымен, "культ/сананы басқару идеологиясын" таратудың арқасында болды, ол діни қозғалыстармен байланысты болуды жеке емес, қоғамдық мәселеге айналдырып, антикультистердің экстремалды талаптары мен әрекеттеріне жалған заңдылық берді. 1991 жылы Сыныптық хабардарлық желісі екі жүзден астам топты бақылауға арналған жиырма үш бөлімшеге ие болды, олар "сананы басқару секталары" деп аталды. Осылай танымаса да, олар бұл әдетін жалғастырды. 1980 жылдары CAN мыңдаған клиенттерді депрограммалаушылардың тізімін жүргізетін белсенді мүшелеріне жіберді. 1980 жылы Тед Патрик 2000-нан астам рет кәсіби ұрлаушы ретінде жұмысқа алынғанын мәлімдеді. Оның белсенді кезеңінде және одан кейін көптеген басқа да операторлар пайда болды, олардың көпшілігі оның оқытуымен айналысты. Депрограммалау антикульттік идеология мен экономиканың ажырамас бөлігі болды және отбасы мүшесін алып тастауды қалаған адамдардың сұранысына тиімді жауап ретінде қарастырылды, бірақ ол антикульттік ұйымдардың өзін "білім беру" бірлестіктері ретінде көрсету қажеттілігімен де қайшылыққа келді (мысалы, CFF білім беру тресті ретінде салықтан босатылған мәртебе алды). Бұл, сондай-ақ, оның шала заңдық және моральдық мәртебесі депрограммалаудың жария түрде жоққа шығарылуына әкелді, ал оның практикасы жасырын түрде жалғасты. Cult Awareness Network Патрик және басқа да CAN-мен байланысты тұлғалар, мысалы, Гейлен Келли мен Дональд Мур, депрограммалау барысында жасалған қылмыстар үшін сотталғанда дау-дамайға ұшырады. Патриция Райан, АҚШ конгрессмені Лео Джей Райанның (Д Миллбре, Калифорния) қызы, ол Джонстаундағы Халық ғибадатханасының жағдайын зерттеген кезде атыстан қаза тапты, 1990 жылдан 1993 жылға дейін CAN президенті болды. Актер Майк Фаррелл CAN кеңесшілер кеңесінде қызмет етті. 1990 жылы Cult Awareness Network Саентология және басқа топтар туралы куәлік берген психиатр Джон Г. Кларктың құрметіне "Джон Гордон Кларк қорын" құрды. Қор бұрынғы діни қозғалыстың мүшелеріне көмек көрсету үшін құрылды. 1991 жылы Time журналы "Ашкөздік пен биліктің гүлденуі" атты мақаласында сол кездегі CAN директоры Синтия Киссердің сөздерін келтірді. Киссер былай деді: "Сантиентология - бұл елде бұрын-соңды болмаған ең қатыгез, ең классикалық террористік, ең сотқа қатысты және ең табысты секта. Ешбір секта өз мүшелерінен бұдан артық ақша ала алмайды". Бұл цитата содан бері Саентологияны талқылайтын басқа да қосымша дереккөздерде сөзбе-сөз келтірілген. Бұл пікірлер және басқа да сын-пікірлер Саентология шіркеуінің және Landmark Education-тің назарын аударды, екеуі де ұйымға қарсы сот ісін жеке бастады. CAN банкроттығын жариялады, өйткені қазылар алқасы CAN-нің Джейсон Скотттың азаматтық құқықтары мен діни бостандығын бұзуға қатысқандығын анықтады, ол Рик Росс, CAN-мен байланысты депрограммалаушы және басқалармен күштеп ұрланып, сәтсіз депрограммалауға ұшырады. Сот CAN-ге 1 миллион АҚШ доллары төлеуге міндеттеді. Үлкен сома болашақта осындай әрекеттерге жол бермеу үшін жасалды. Сот олардың депрограммалауға ұшыраған адамға жасаған зорлық-зомбылығын түсіне алмағанын және сот процесінің барлық кезеңінде өзінің әрекеттерін плантифтың адвокаты, Саентология шіркеуінің адвокаты Кендрик Моксонның күйреген жоспарының құрбаны ретінде көрсеткенін атап өтті. 1996 жылы CAN банкротқа түсті және оның активтері Саентологтарды қоса алғанда, ұйымдар мен жеке тұлғалардың коалициясы сатып алды. Банкроттық басқарушы The Washington Post газетіне Киссердің өзі олардан сатып алуды сұрағандықтан ғана CAN-нің бренд активтерін аукционға шығарғанын айтты. Landmark Education-пен жасалған заңдық келісімге сәйкес, CAN банкроттықтан шыққаннан кейін бес жыл бойы Вернер Эрхардты сынаған "Outrageous Betrayal" кітабының көшірмелерін сатуға келіспеді. Банкроттығынан кейін "Ескі CAN" файлдары ғалымдар зерттеуі үшін қол жетімді болды және университет кітапханасына берілді.

Бағдарламаны қайтару бойынша кері төлем схемасы NARDEC

Ұлттық ресурстарды дамыту және экономикалық кеңес (NARDEC) 1980 жылдардың ортасында құрылды және 1987 жылға қарай CAN-ның құрамындағы арнайы бөлімше ретінде бекітілді. Бұл бөлімшенің міндеті – "қайтару" (kickback) алу үшін бағдарламадан шығарушыларға сілтеме беру болды, бұл қайтару ақшалай немесе салықтан шегерілетін "қоржылдық" (donation) немесе "коммиссия" түрінде болуы мүмкін еді, содан кейін ол ақша ұлттық CAN штаб-пәтеріне жіберілді. Бұл "CAN мен мәжбүрлі бағдарламалаушылар арасындағы қаржылық симбиоз" деп сипатталды. Тед Патрик, Гейлен Келли, Дэвид Кларк және Роберт Пойнт.

Қабылдау

1995 жылғы Джейсон Скотт ісі "Ескі CAN" ұйымының депрограммалауға бағытталған жұмыстарын жалғастырып келе жатқанын көрсетті. Сондай-ақ, 1993 жылы депрограммист Гален Келлидің сот процесінде "Ескі CAN" өзінің жариялаған саясатына қайшы келіп, 1990 жылдары Келлиге ай сайын жалақы төлегені анықталды. Әлеуметтанушы Ансон Шуп, Сьюзан Э. Дарнелл және Саентология шіркеуінің адвокаты Кендрик Моксон "Ескі CAN" ұйымын белгілі бір тұлғалардың пайдасы үшін жұмыс істейтін қылмыстық ұйым деп сипаттауға болатынын, ал олардың қоғамдық бейнесі екіжүзді және алдамшы екенін мәлімдеді. Олар "Ескі CAN" ұйымының ішкі саясатында, көпшілікке жарияланбаған қарсылық көрсеткендерді мәжбүрлі депрограммалауға жіберу әдеттегі жағдай екенін айтты. Бұл туралы ФБР-дің тыңшылық деректерінен де мәлімделді, онда мәжбүрлі депрограммалаушылар мен "Ескі CAN" ұйымының атқарушы директоры Синтия Киссердің арасындағы жиі және ресми емес байланыстар тіркелген. Олар сонымен қатар ақша жылыну, "Ескі CAN" ұйымының кейбір қызметкерлерінің жеке байыуы, депрограммалау кезінде депрограммалаушылардың заңды және заңсыз есірткілерді қолдануы, сондай-ақ депрограммалаушылар мен депрограммаланатындар арасындағы жыныстық қатынас жағдайлары туралы да айтады. Шуп пен Дарнелл осы тақырыптарды 2006 жылы жарық көрген "Келіспеушілік Агенттері" кітабында, бұрынғы жұмыстарында Кендрик Моксонмен бірге талқылаған болатын. "Жаңа діни қозғалыстар туралы Оксфорд нұсқаулығының" 8-тарауында Шуп, Бромли және Дарнелл "Ескі CAN" ұйымының қаржылық қиындықтарды жеңу үшін кеңесшілерге немесе депрограммалаушыларға сыйлық беруді ұсынғанын, олар өзі сыйлық берген немесе клиенттерінің отбасыларынан "Ескі CAN" ұйымына сыйлық жинаған, және осы сыйлықтар "Ескі CAN" ұйымының кірісінің үштен бірін құрағанын мәлімдеді. "Ескі CAN" ұйымы білім беру мақсатындағы салықтан босатылған ұйым ретінде құрылғанмен, мәжбүрлі депрограммалауға бағытталған жұмыстар оның экономикасының және жауап беру үлгісінің маңызды бөлігі болып қала берді. Бұл қайшылық жасырылды, бірақ "Ескі CAN" ұйымы депрограммалаудан ресми түрде бас тартқанмен, іштей оны жалғастырды. Авторлар "Ескі CAN" ұйымының ақырында "жаңа діни қозғалыстарға қарсы қолданған азаматтық сот стратегиясының құрбаны болғанын", ол секталарды айыптаған мәжбүрлеушілік тәсілдерге ұқсас болғанын, соның салдарынан оның аты мен мүлкін оның ең жауалы қарсыластарының бірі – Саентология шіркеуінің мүшелері сатып алғанын айтады.

Тарихи білім беру

(Ескі) Культ туралы хабардар ету желісінің атқарушы директорының айтуынша, Ландмарк білім беру және Саентология шіркеуі – CAN-ға алаңдаған туыстарынан ең көп сауалдар түскен екі ұйым болды, әрқайсысы бойынша айына жиырма бес сауал келіп түсті. Сұхбат барысында CAN-ның атқарушы директоры Ландмарк білім беруге қатысты "секта" деген атау маңызды емес екенін, бірақ оның іс-әрекеттерін мұқият тексеру қажет екенін баса айтты. Бұл іс Уильям Джозеф Мэтьюс "секталық баулу әдістері" деп атаған заңдылығы мен қолданылуына қатысты дауды қамтиды. Ландмарк білім беру мен Культ туралы хабардар ету желісі арасындағы сот процесінде Ландмарк білім беру бірнеше ай бойы заңгер-журналист Стивен Прессманды Вернер Эрхард туралы "Аса қайғылы аяусыздық" кітабына зерттеу үшін пайдаланған құпия көздерін ашуға мәжбүрлеуге тырысты. Прессман бұл сауалдар Ландмарк білім берудің CAN-ға қарсы сотқа ақтау үшін мәжбүрлі түрде ашуға бағытталғанымен, жауап беру сұрақтарының басты мақсаты – қысым көрсету екенін түйіндеді. CAN-ның атқарушы директоры Ландмарк білім берудің сот процесінің мақсаты жоғалған қаражатты қайтару емес, "сын айтушыларды үнсіздендіру" екенін мәлімдеді.

Саентология шіркеуінің жауабы

Саентология шіркеуі ұзақ уақыт бойы Секталық хабардарлық желісін діни еркіндікке қарсы және "нафрат тобы" деп сипаттап келді. 1990 жылы Джоли Стеккарт есімді әйел Лора Терепин есімімен (түпнұсқа) Секталық хабардарлық желісіне ерікті болып түсуге өтініш берді. Стеккарт сонымен қатар Саентологияны сынға алған FACTNet ұйымына да кіруге тырысты. Саентология шіркеуінің бас адвокаты Кендрик Моксон бұл сот процестері Секталық хабардарлық желісін реформалауды қалаған адамдарға жасалған кемсітушілікке қатысты екенін мәлімдеді. Секталық хабардарлық желісінің атқарушы директоры жаңа сайентологтар CAN-ды басып алады деп қорқып, өтінімдерді қабылдамады, соның салдарынан олар діни кемсітушілікке байланысты жеке сотқа шағым түсірді. Моксон өзінің Moxon & Bowles фирмасы талапкерлерді іс жүзінде төлемсіз қорғағанын, ал Саентология шіркеулері сот шығындарына "біршама көмектескен, бірақ оның үлесі өте шамалы" болғанын мойындады. Лейпольд сондай-ақ, ол САН-ды қорғау процесінде бірнеше сайентолог талапкерлерден жауап алуды бастағанда, "талапкерлердің көпшілігі сот құжаттарында олардың қолтаңбалары болса да, сот ісін көрмегендерін немесе қол қоймағандарын" айтты. Оливердің сөзіне қарағанда, бұл бөлімше Секталық хабардарлық желісіне қарсы сот процесін қозғау үшін талапкерлерді іздеумен айналысты, мақсаты – осы сот процестері арқылы CAN-ды банкротқа дейін жеткізу еді. 2005 жылы Питтсбург Пост Газетте газетіне берген сұхбатында Саентология шіркеуінің өкілі шіркеудің CAN-ның банкроттығына әкелген сот процесіне жауапты емес екенін мәлімдеді. Мискевидж Саентологияның "баспасөзге оңай берілмейтініне" сенетінін айтты және ол сұхбатына дейін Nightline телеарнасында Саентология туралы көрсетілген материалды сынға алды.

Джейсон Скотт ісі

1995 жылы CAN және екі бірлескен айыпталушы Джейсон Скотттың азаматтық құқықтары мен діни бостандықтарын бұзуда немқұрайлылық танытты және сөз байласты деп танылды, ол кезде ол Вашингтон штатының Беллвью қаласындағы шағын Біріккен Пятидесятник шіркеуінің мүшесі болған. Рик Алан Росс қылмыстық іс бойынша ақталды. CAN еріктісі Россты Скотттың анасына ұсынып, оның депрограммалау қабілетін мақұлдады. Сот CAN еріктілерінің шалушыларды депрограммалаушыларға жүйелі түрде жібергенін анықтады. CAN шешімге шағымданды, бірақ 9-шы АҚШ Апелляциялық сотының үш судьядан тұратын алқасы бұл шешімді күшінде қалдырды, үш судьяның екеуі CAN-ға қарсы шықты, ал үшінші судья келіспеді. 1999 жылдың наурыз айында АҚШ Жоғарғы Соты CAN-нің соңғы шағымын қабылдамады. "Оны CAN қорлап, осы Берри деген жігіт қорқытып-үркітті", - деді Моксон The Washington Post газетінде берген мәлімдемесінде. Скотт Саентология шіркеуінің CAN-ды жою жоспарының бөлігі ретінде оны манипуляциялағанын айтты. Моксон өзі Саентолог және Саентология шіркеуінің бұрынғы лауазымды тұлғасы болды. "Негізінен, Джейсон Саентологтардың символы болудан шаршағанын айтты. Менің ұлым ешқашан Саентология шіркеуінің мүшесі болған емес. Моксон оған 1 миллион долларлық өтемақы уәде етіп, оны келісімге келтірді", - деді Скотттың анасы Кэтрин Тонкин Chicago Tribune газетіне берген сұхбатында. Бұл банкроттық "Ескі CAN" үшін соңғы қадам болды, бұл кем дегенде Солтүстік Америкада секталық соғыстардың аяқталуын білдірді. Жаңа діни қозғалыстарға қатысты даулар жалғасты, бірақ содан кейінгі пікірталас көбінесе соттан тыс ареналарға көшті.

Уэйко қоршауы

Александр Кокберннің сөзіне қарағанда, «Культ туралы хабардар ету желісінің» және оның өкілдерінің рөлі «1993 жылғы Вако қоршауы кезіндегі құқық қорғау шараларында шешуші болуы мүмкін». «Вако Трибюн Геральд» газетінде жарияланған бірқатар мақалалар және CAN атқарушы директоры Присцилла Коутстың балаларды зорлық-зомбылыққа салу туралы айыптаулары құқық қорғау органдарының қызығушылығын арттырып, тергеуға алып келді. 1993 жылдың 8 сәуірінде Дэвид Корештің жатағын қоршау кезінде CAN президенті Патрисия Райан (қаза тапқан АҚШ өкілі Лео Райанның қызы) ФБР-дің Дэвид Корешті қамау үшін барлық құралдарды, тіпті қақтығысқа дейін қолдануы керек екенін мәлімдеді. Қоршау барысында CAN өкілдері Алкоголь, темекі, қару және жарылғыш заттар жөніндегі бюроға және ФБР-ге сұралмаған көмек ұсынды. Өкілдер сонымен қатар көптеген БАҚ-та сұхбат берді, оның ішінде ФБР командирінің «келіссөздерді айтарлықтай кері қайтаруы мүмкін» деген пікірін білдірді. Қоршау 19 сәуірде 76 адамның, соның ішінде Корештің қаза болуымен аяқталды. 1996 жылы АҚШ Конгресінде «Вако қоршауы: Федералды құқық қорғау органдарының Дэвидтіктерге қатысты әрекеттері» тақырыбында өткен бірлескен тыңдауда, Жаңа Альянс партиясының жарнамашылары Конгреске және БАҚ-қа «Культ туралы хабардар ету желісі дегеніміз не және ол Вакода қандай рөл атқарды?» деген баяндама таратқаны жазбаға енгізілді. Сондай-ақ, куәліктерде «Олардың есебі [қақтығыс теориясы] Линда Томпсонға, Саентология және Біріктіру шіркеулері құрған немесе қаржылаған ұйымдарға, ұзақ жылдар бойы секталарды қорғаған Дин Келлиге және құбылыстарға қатысты халықтың алаңдауын азайтуға тырысқан басқаларға сүйенді» делінді. Басқа нәрселермен қатар, CAN-ға қарсы ең зиянды куәліктердің бірін берген қол қоюшы өз куәлігінен бас тартқаны анықталды. «60 минут» бағдарламасы жеке тергеушінің CAN-ның депрограммалаушыларды пайдаланғанына ешқандай дәлел таба алмағанын хабарлады. Осы мәліметтерге сүйене отырып, социолог Стивен Кент CAN-ға қарсы айыптаулардың «әлсіз» екенін тұжырымдады.