Кіріспе

Израильдік әскери технология компаниясы

Elbit Systems Ltd. – Израильде орналасқан халықаралық әскери технология компаниясы және қорғаныс контракторы. 1966 жылы Elron компаниясы құрған Elbit Systems, Израиль армиясын құрлықтағы жабдықтармен және ұшқышсыз әуе кемелерімен қамтамасыз ететін негізгі жеткізуші болып табылады. Elbit Systems компаниясының дүние жүзінде еншілес зауыттары бар және өнімдерін түрлі елдердің әскерлеріне сатады. Ұлыбритания мен АҚШ-тағы еншілес зауыттарында компания Израиль-Палестина қақтығысында Израиль әскерін қолдағандығы үшін наразылықтарға ұшырады. Халықаралық инвестициялық фирмалар да осы қақтығысқа қатысқандығына байланысты компаниядан қаражаттарын шығарды. 2022 жылы Elbit Systems 18 407 қызметкері бар екенін хабарлады, олардың көп бөлігі Израильде орналасқан. Elbit Systems акциялары Тель-Авив және NASDAQ қор биржаларында саудаланады.

Тарих

Elbit Systems компаниясы 1966 жылы Elron Electronic Industries және Израиль қорғаныс министрлігі тарапынан «Elbit Computers Ltd.» деген атпен құрылды, мақсаты – Израиль әскері үшін компьютерлер мен электрониканы әзірлеу болды. Оның алғашқы өнімі – «Elbit 100» деп аталған миникомпьютер. Миникомпьютер азаматтық қолданысқа сәтті сатылды, ал 1970 жылдың шілдесінде Control Data Corporation американдық компаниясы «Elbit Computers» компаниясындағы Израиль үкіметінің үлесін 1 миллион АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді. Control Data Corporation «Elbit Computers» өнімдерін әлем бойынша сату және таратумен айналысты. 1978 жылы Elbit Тель-Авив қор биржасында алғашқы рет акцияларын ұсынды және ANAT деп аталатын модельді, неміс Nixdorf Computer компаниясымен бірлесіп жасап, миникомпьютерлерді әзірлеуді жалғастырды. 1980-жылдардың басында компания қорғаныс электроникасына қайта бағытталды және Lavi истребителі мен Merkava танкысы үшін жүйелер мен құрамдас бөліктерді, соның ішінде жасады. Сол кезде компания «Elbit Computers Ltd.» атауын «Elbit Ltd.» деп өзгертті және Control Data Corporation компаниядағы үлесін сатты. 1996 жылы Elbit үш тәуелсіз компанияға бөлінді: Elbit Medical Imaging, Elbit Systems және Elbit. 1999-2000 жылдары Elscint (Elron-ның тағы бір еншілес компаниясы) және Elbit Medical Imaging бейнелеу қызметтерін General Electric Medical Systems және Picker компанияларына сатты. Elbit Systems компаниясы компанияның қорғаныс электроникасы бөлімі ретінде құрылды. Байланыс саласына бағытталған Elbit 1999 жылы Partner Communications Company компаниясын құрған консорциумды жетекшілік етті. 2002 жылы Elbit Elron компаниясымен біріктірілді. 2000 жылы Elbit Systems, қазіргі Elbit төрағасы Майкл Федерманның бақылауында болған El Op компаниясымен бірігіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік емес қорғаныс электроника компаниясын құрды. 2004 жылы Elron компаниясы Elbit Systems компаниясының акцияларын шамамен 197 миллион долларға сатты. El Op компаниясымен біріккеннен кейін Федерман біріктірілген топтың ең ірі акционері атанды. Бірлескеннен кейін Elbit Elisra компаниясын, Израиль әскери өнеркәсібінің Ұшқыш жүйелер бөлімінің активтерін және Mikal Ltd компаниясын сатып алды. Elbit кейіннен ITL Optronics Ltd компаниясының қалған 12,15% үлесін сатып алу үшін қолма-қол ақшамен тендер ұсынды. 2006 жылы Elbit серверлік есептеулерге арналған клиенттік шешімдерді әзірлейтін және өндіретін Chip PC Technologies компаниясының 20% акциясын сатып алды. 2016 жылы Elbit 2016 жылы құрылған велосипедшілерге арналған кеңейтілген шындық көзілдіріктерін әзірлейтін және өндіретін Everysight компаниясын іске қосты. 2016 жылы The Intercept басылымы 2008 жылдан бастап АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі мен Ұлыбританияның GCHQ Elbit дрондарынан (басқа да Израиль әуе күштерінің жабдықтарының арасында) тікелей ақпарат алып келгенін хабарлады. Бұл дрондар Израиль әскерилері мен әуе күштері Газада, Батыс жағалауда, Сирияда және Ливандағы нысаналарға қарсы ұшу кезінде қолданылды. 2022 жылы Elbit компаниясында 18 407 жұмыскер жұмыс істейді, олардың көп бөлігі Израильде орналасқан. АҚШ-та 3675 жұмыскер екені хабарланды. Бұл шешімді жариялаған баспасөз конференциясында Қаржы министрі Кристин Халворсен «Біз халықаралық гуманитарлық құқықтың бұзылуына тікелей үлес қосатын компанияларды қаржыландыруды қаламаймыз» деді. Норвегияның Израильдегі елшісі Ханс Якоб Биорн Лиан Израиль Сыртқы істер министрлігінде өткен кездесуге шақырылды, онда бұл шешімге наразылық білдірілді. Даниялық DanWatch қаржы бақылаушысы 2011 жылы Elbit компаниясын этикалық қара тізімге енгізді. 2014 жылы Данияның ең ірі зейнетақы қорының әкімшілерінің бірі PKA Ltd компаниясы енді Elbit компаниясына инвестиция салуды жоспарламағанын мәлімдеді. «Халықаралық сот бұл кедергінің әскери мақсаттарға ғана қызмет ететінін және палестиналықтардың адам құқықтарын бұзатынын мәлімдеді. Сондықтан біз компаниялар қабырғаға арнайы жасалған өнімдер шығара ма және осылайша репрессивті іс-әрекеттерге қатыса ма екенін қарастырдық». 2018 жылдың желтоқсанында HSBC Elbit компаниясының IMI Systems компаниясын сатып алуынан кейін Elbit компаниясынан бас тартты. HSBC IMI-дің кассеталық бомбаларды өндіруін атап өтті, бұл банктың кассеталық оқ-дәрілерді өндіруге немесе сатуға байланысты компанияларға инвестициялар құймау туралы этикалық саясатын бұзды. 2019 жылы Axa бойкот, инвестицияларды тоқтату және санкциялар қозғалысының қысымынан кейін Elbit Systems компаниясынан ішінара инвестиция салды. Бұл қадам үкіметтік емес ұйымдардың бірнеше жылдық науқанынан кейін, соның ішінде SumOfUs-тің 2018 жылдың сәуірінде бастаған 140 000 қолтаңба жинаған петициясынан кейін жасалды. Axa Elbit және Израиль банктеріндегі инвестицияларын «жайлы қысқартты». Elbit компаниясы өзінің жабдықтары Газа мен Батыс жағалаудағы операцияларда IDF-тің сынақтан өткенін жарнамалайды. Elbit дрондары бірнеше рет азаматтық адамдардың қаза болуына себеп болған оқиғаларға қатысқандығы хабарланды. Израиль дрондарының Газада немесе басқа жерлерде шабуылдар жасау үшін қолданылатынын ресми түрде мойындамаса да, 2016 жылы The Intercept басылымында жарияланған мәліметтер Израильдің қаза болған шабуылдарда шабуыл дрондарын қолданғанын көрсетті. 2019 жылдың тамызында Elbit Systems Израиль қорғаныс министрлігімен IDF-тің жаңа Eitan AFV және IDF-тің брондалған D9 бульдозерлеріне Iron Fist белсенді қорғау жүйесін орнату туралы келісімге келді. 2024 жылы World Central Kitchen трагедиясында Elbit Hermes 450 дроны қолданылған.

Әзірбайжан

Израиль Әзербайжанға жоғары технологиялық әскери жабдықтарды жеткізіп, оның әскерін оқытуға көмектеседі. Екі ел арасындағы ынтымақтастық шеңберінде Elbit Systems 2011 жылы Әзербайжанда кеңсе ашты, сондай-ақ беспілоттік ұшу аппараттарын бірлесіп өндіру үшін зауыт салу жоспарлануда. 2023 жылы Elbit (және басқа ізраилдік қорғаныс өндірушілері) Әзербайжан армиясын Таулы Қарабақ айманындағы қақтығыс үшін жасырын түрде қаруландыруда маңызды рөл атқарғаны, нәтижесінде армян геноцидіне қатысты айыптаулар тудырғаны хабарланды.

Австралия

2021 жылдың сәуірінде Австралия армиясы Эльбит өндірісіндегі жауынгерлік басқару жүйесінің 2021 жылдың 15 мамырынан бастап қысқа мерзімде қолданыстан алынатынын хабарлады. Австралиялық телерадио корпорациясы мұның Эльбит жүйесінің қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтардың салдары екенін мәлімдеді. Australian Financial Review газетінің бір колоннисі қауіпсіздік мәселелерінің "Австралияның Сигналдар дирекциясы тапқан "жасырын" қауіпсіздік бұзушылығынан" тұратынын айтты. The Australian Defence Magazine журналы жүйенің 2020 жылы екі қауіпсіздік кезеңінде сәтсіз өткесін хабарлады. Эльбит жүйенің қандай да бір қауіпсіздік тәуекелін тудырмайтынын мәлімдеді.

Бразилия

2001 жылы Elbit Systems Group қорғаныс өнеркәсібіндегі бразилиялық Aeroeletronica компаниясын сатып алуды аяқтады. 2011 жылдың қаңтар айында Elbit компаниясы Бразилияның тағы екі компаниясын сатып алғанын хабарлады: Ares Aeroespecial e Defesa және Periscopio Equipamentos Optronicos. 2011 жылдың сәуірінде бразилиялық ұшақ өндіруші Embraer, Elbit Systems еншілес компаниясы AEL Sistemas S. A. компаниясымен стратегиялық келісімге келді. Екі компанияның өкілдерінің мәлімдемесінше, Embraer-дің бірқатар мақсаттарының бастысы – Elbit Systems Hermes 450 БПЛА-сын Бразилия Әуе күштерінің қарулануына енгізу еді.

Колумбия

2010 жылдың наурыз айында Колумбия үкіметі, анонимді хаттарға негізделген БАҚ хабарларынан кейін, Колумбияның шенеуніктеріне пара берілген деген күдік туғаннан кейін Hermes 450 БПЛА-ға (ұшқышсыз әскери аппарат) қатысты 28 миллион долларлық келісімшартты тоқтатты. Израиль қорғаныс министрлігі жүргізген тергеу көрсеткендей, хаттар тендерде жеңіліске ұшыраған Израиль аэроғарыш өнеркәсібінен шыққан болуы мүмкін. Citizen Lab директоры Рональд Дейберт: «Бұл жағдай компанияның адам құқықтарына қатысты тиісті күтім шаралары мен оның бағдарламалық қамтамасының теріс пайдаланылуына жол бермеу процестеріне қатысты сұрақтар туғызады» деді. Human Rights Watch ұйымының сұрауына жауап ретінде Cyberbit компаниясы осы сияқты технологияны сатқанын жоққа шығармады, сондай-ақ клиенттері тарапынан оның мүмкін теріс пайдаланылуына жауапкершілікті мойындамады.

Франция

2011 жылдың 19 маусымында Elbit компаниясы өзінің еншілес компаниясы Elisra Electronic Systems Ltd. француз Қорғаныс министрлігінен AN/PRC 684 жеке локатор маяктарының жүздеген данасын жеткізуге шамамен 5 миллион еуролық келісімшарт алғанын хабарлады. Бұл келісімшарт Франция Әуе күштерін, Әскерін, Теңіз күштерін және Қару-жарақ бас басқармасын (Direction Générale de l'Armement) жабдықтайды.

Германия

Elbit Systems компаниясы бұрынғы Telefunken компаниясының радиобайланыс бөлімін сатып алды. 2020 жылы ол Elbit Systems Deutschland GmbH & Co. KG болып қайта аталды. Германия әскері үшін Elbit E LynX SDR радиожүйесін, түнгі көру және жылулық бейнелеу құралдарын, A400M ұшағына арналған бағытталған инфрақызыл қарсы шараларды (DIRCM), радарлық ескерту қабылдағыштарын және CH 53GS/GE үшін радиоэлектрондық күресті басқару контроллерлерін шығарады.

Италия

2011 жылдың 22 маусымында Elbit компаниясы Elettronica S.p.A. компаниясымен үш жылдық, 15 миллион АҚШ доллары көлеміндегі келісімшартқа қол қойғанын хабарлады. Бұл келісімшарт Италия Әуе күштерінің C130J, C27J және AW101 сияқты әртүрлі платформаларына орнату үшін ELT/572 DIRCM жүйесін жеткізу бағдарламасына қатысуды көздейді.

Филиппин

2014 жылдың маусым айында Elbit компаниясы Филиппин әскерилеріне жаңартылған бронетранспортерлерді жеткізу бойынша алғашқы келісімшартты жеңіп алды. Жаңартуға 25 мм-лік пилотсыз мұнаралар, 12,7 мм қашықтан басқарылатын қару станциялары және 90 мм-лік мұнараларға арналған отты басқару жүйелері кірді. 2015 жылы Филиппин қарулы күштері АҚШ-тан 114 M113 бронетранспортерін алды, олар Elbit компаниясымен жасалған қашықтан басқарылатын қару жүйелерімен жабдықталған. 2020 жылдың 23 қазанында Elbit компаниясы 18 Sabrah ASCOD жеңіл танкысын, 10 Pandur II танк жойғышын, 1 ASCOD 2 бронетехникалық командалық көлігін, 1 ASCOD және 2 бронетехникалық құтқару көлігін өндіруге келісімшарт алды. Сонымен қатар, Филиппин армиясының жеңіл танкылар мен бронетранспортерлерді сатып алу жобалары үшін 28 Iveco VBTP MR Guarani бронетранспортерін жеткізуге келісімшарт жасады.

Румыния

1996 жылы басталған Elbit Systems компаниясының Румыниядағы қызметі негізінен оның Румыниядағы толық құрамындағы еншілес компаниялары – Elbit Systeme S.A., A E Electronics S.A., Elmet International SRL және Simultec SRL арқылы жүзеге асырылады, олардың барлығында шамамен 400 қызметкер жұмыс істейді. 2011 жылдың 24 мамырында Elbit компаниясының Elisra Electronic Systems Ltd. румындық еншілес компаниясы, басқа румындық компаниялармен бірлесіп, Румыниялық авиациялық өнеркәсібінің жетекшілігімен, шамамен 18,6 миллион долларлық төрт жылдық келісімшартқа қол қойды. Келісімшарт Румыния Әуе Күштерінің C-130 көлік ұшақтарын жаңартуға бағытталған. 2022 жылдың 13 қаңтарында Elbit Systems Sweden компаниясы Швеция Корольдік Әскери-теңіз күштеріне күрес басқару жүйелерін жеткізу бойынша келісімшарт алды. 2023 жылдың 24 қаңтарында Elbit Systems Sweden компаниясы Швеция Қарулы Күштерін жаңа мобильді тактикалық байланыс станцияларымен жабдықтау үшін шамамен 48 миллион долларлық келісімшарт жасағанын хабарлады. Келісімшартқа сәйкес, Elbit Systems Sweden компаниясы екі техникалық жоғары жылдамдықты қорғаныс құрылысын (THMS) – RL HYTT 24A және RL HYTT 24B әзірлеуге және жеткізуге міндетті. Компания 1992 жылы инженер Дэвид Гарсайд құрған, ол әуе шағын ұшқышсыз аппараттарда (БҰҰ) қолдануға арналған Ванкель қозғалтқыштарын жасаумен айналысты. Гарсайд 1960 жылдардың соңынан бастап BSA мотоциклі үшін, кейін Norton Motorcycle Company үшін Ванкель қозғалтқыштарын жасады және мотоциклдер үшін бастапқыда жасалған қозғалтқыштарды БҰҰ үшін пайдалану идеясын ұсынды, оларға кішкентай, бірақ қуатты қуат көзі қажет болды. Содан бері компания БҰҰ қозғалтқыштарының ірі әлемдік жеткізушісіне айналды. Компания Elbit және француздық Thales Group компаниялары британ әскерін ұшқышсыз әуе аппаратымен жабдықтау бойынша тендерді ("Watchkeeper бағдарламасы" деп аталды) жеңіп алғаннан кейін құрылды. Тендер шарттарына бағдарлама үшін жергілікті өндіріс орнын құру талабы кірді. Сондықтан 2005 жылдың соңында Thales Group компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрылды. UAV Tactical Systems Ltd (U TacS) деп аталған бірлескен кәсіпорын Лестерде орналасқан және Watchkeeper WK450 ұшағын өндірді. Сондай-ақ, Уэльстегі ParcAberporth әуежайында ұшу сынақтарын жүргізу орталығы құрылды. 2007 жылы Elbit компаниясы Олдхэмде орналасқан Ferranti Technologies компаниясын сатып алды, ол тарихи Ferranti тобының бөлігі болды және аэроғарыш және қорғаныс нарықтарына шешімдер ұсынды. 2014 жылғы Газа соғысынан кейін Палестиналық әрекет және басқа топтардың белсенділері Ferranti зауытының алдында наразылық акцияларын өткізе бастады, негізінен Израиль Әуе Күштері қолданған әртүрлі бомбалар мен басқа да әскери технологияларды өндіруге қарсы. Белсенділер Эльбит компаниясының Hermes дронының өліміне себеп болған кем дегенде төрт палестиналық баланы атап көрсетті. 2021 жылғы Израиль-Палестина дағдарысы кезінде 2021 жылдың 19 мамырында Палестиналық әрекеттің төрт мүшесі қызыл комбинезон киіп, Лестердегі Меридиан бизнес паркінде орналасқан Elbit Systems компаниясына тиесілі ұшқышсыз аппараттар зауытының шатырына шықты. Олар 6 күн бойы зауытта болды, соның салдарынан қылмыстық зиян келтіру және заңсыз әрекеттер жасау бойынша 10 адам тұтқындалды. Оллхэмде Extinction Rebellion ұйымымен, ал Тамвортта Animal Rebellion ұйымымен бірлесіп жұмыс істеді. Elbit компаниясы 2022 жылы Ferranti еншілес компаниясын 9 миллион фунт стерлингке сатты, бұл оны 15 жыл бұрын сатып алғаннан 6 миллион фунт стерлингке кем. Активистер бұл сатылымды Эльбит компаниясының Олдхэмдегі қызметіне қарсы ұзақ жылдар бойы жүргізілген тікелей акцияларының нәтижесі деп санайды. 2023 жылға қарай Elbit компаниясының Ұлыбританияда 16 бөлімшесінде 680-нен астам қызметкері бар бірнеше еншілес компаниялары бар. 2023 жылғы қазан айында Израиль-Хамас соғысы басталғаннан бастап, бірнеше Elbit зауыттарына Палестиналық әрекет белсенділері наразылық білдірді. Кенттегі Сандвичтегі Instro Precision зауытында 100-ден астам адам кіреберісті жапты. Лестерде бірнеше белсенділер Howmet Fastening Systems зауытының шатырына шықты, ал бір наразылық білдіруші U TacS зауытының кіреберісіне тізбектеп байлады. 2024 жылы Elbit компаниясы Палестинаны қолдаушы наразылықтарға байланысты шығындарға байланысты Тамворттағы 'Elite KL' зауытын "сатуға мәжбүр болғанын" хабарлады.

Америка Құрама Штаттары

Elbit өзінің американдық еншілес компаниясы Elbit Systems of America (ESA) арқылы АҚШ-та бірнеше компанияға ие. ESA арнайы қауіпсіздік келісімі бойынша уәкілеттік кеңеспен жұмыс істейді, бұл оған өз аналық компаниясынан тәуелсіз және бөлек жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Elbit Systems of America (ESA) компаниясы Делавэр штатында тіркелген. 2022 жылы Elbit Systems АҚШ-та 3,675 жұмысшысы бар екенін хабарлады. 2018 жылдың 22 наурызында Elbit Systems және Universal Avionics компаниялары "активтерді сатып алу туралы келісім арқылы жеке меншік АҚШ компаниясы Universal Avionics Systems Corporation [UASC] сатып алуды аяқтады" деп мәлімдеді. 2019 жылы Elbit Systems компаниясы Harris Corporation компаниясының түнгі көру бизнесін 350 миллион долларға сатып алды. Сатып алу Harris Corporation компаниясының L3 Technologies компаниясымен бірігуіне байланысты болды. 2019 жылдың сәуірінде Elbit Systems компаниясы DA Group компаниясымен серіктестік құрып, жаһандық навигациялық спутниктік жүйелер үшін кедергіге қарсы құрылғыларды өндіру және жарнамалау туралы хабарлады. 2023 жылғы Израиль-Хамас соғысына жауап ретінде наразылық білдірушілер 12 қазанда Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Elbit кеңсесінің кіреберісіне тізбектеп байлады. Сол айдың соңында Палестина әрекеті (Palestine Action US) ұйымының наразылық білдірушілері тоғыз адамның қамауға алынуына әкелген оқиғада компанияның жұмысын толығымен тоқтатты деп мәлімдеді. Қараша айында Нью-Гэмпшир штатының Мерримак қаласындағы Elbit орнында үш наразылық білдіруші вандализм жасағаны үшін қамауға алынды. NBC News хабарлауынша, "Мерримак өрт сөндіру бөлімі де шатырдан түтін шыққаны туралы хабарлама келіп түргендіктен оқиға орнына шақырылды [ ] кем дегенде бір негізгі вестибюль есігі велосипед құлпымен жабылып қалды". Elbit-тің институционалдық акционерлері де Палестинаны қолдаушылардың наразылық акцияларына ұшырады, онда BNY Mellon және JPMorgan Chase сияқты компаниялар компаниядан бас тартып, Израильдің қорғаныс компаниясындағы акцияларын сатуды талап етті.