Кіріспе

Бұлттардың бағыты мен салыстырмалы жылдамдығын анықтауға арналған метеорологиялық құрал.

Нефоскоп – бұлттардың биіктігін, бағытын және жылдамдығын өту уақытын өлшеу арқылы анықтайтын 19 ғасырлық аспап. Бұл, бұлттылық мөлшерін өлшеуге қолданылатын нефометрден өзгеше.

Сипаттама

Нефоскоп жарық сәулесін шығарады, ол нысанадағы бұлттың төменгі жағына тиіп, кері шағылысады. Жарық сәулесін жіберу мен кері қабылдау арасындағы уақыт айырмасы арқылы бұлтқа дейінгі қашықтықты шамалауға болады.

Көзбен шолулы нефскоп

Карл Готфрид Финеман әзірлеген бұл құрал магниттік компастан тұрады, оның корпусы қара айнамен жабылған, айналасында дөңгелек металл жақтауы қозғалады. Бұл айнадағы кішкентай терезе арқылы бақылаушы компастың инесінің ұшын көре алады. Айна бетіне үш концентрлік шеңбер және төрт диаметр салынған; соңғысының бірі кішкентай терезе арқылы өтеді. Айна компас картасы ретінде қызмет етеді, оның радиустары бағыттарға сәйкес келеді. Айнаны қоршаған қозғалмалы жақтауға миллиметрлермен градуировкаланған тік көрсеткіш бекітілген, оны тісті дөңгелек механизмі арқылы жоғары және төмен жылжытуға болады. Бүкіл құрал тегістеу бұрандалары бар үш аяқты тұғырға орнатылған. Байқау жүргізу үшін айна тегістеу бұрандаларымен көлденеңге келтіріліп, компастың инесі терезе арқылы көрінетінше құралдың барлығы меридианға бағытталады, айнаның солтүстік-оңтүстік сызығында (дегенмен, магниттік жатқышуды ескере отырып). Бақылаушы бұлттың кез келген бөлігінің бейнесін айнаның ортасына келтіретіндей тұрады. Тік көрсеткіш бұралып жоғары немесе төмен жылжытылып, оның ұшы айнаның ортасында шағылысқанша реттеледі. Бұлттың бейнесі айнаның шетіне қарай жылғанда, бақылаушы көрсеткіштің ұшы мен бұлттың бейнесін бірдей ұстау үшін басын қозғалтады. Бейне қозғалған радиус бұлттың қозғалыс бағытын, ал бір шеңберден екіншісіне өтуге кеткен уақыт оның салыстырмалы жылдамдығын көрсетеді, оны белгілі бір шартты бірліктерге келтіруге болады. Алайда, бұл құралды пайдалану қиын, және ол орташа дәлдіктегі өлшемдерді ғана береді.

Шеңбер нефоскобы

1912 жылы Луи Бессон әзірлеген бұл аппарат бірнеше тең қашықтықтағы тік тіректің жоғарғы жағына орнатылған және осі бойынша айналдырылатын көлденең штангадан тұрады. Байқау жасалатын кезде бақылаушы өзін орталық тікенектің бұлттың кез келген таңдалған бөлігіне проекцияланатын күйге қояды. Содан соң ол "тарақты" екі арқанмен айналдырады, бұлттың қозғалысын тік полюспен айналатын градустық шеңбер көрсетеді. Оны тұрақты көрсеткіш көмегімен оқиды. Аппаратты бағыттағаннан кейін бақылаушы бұлттың бір тікенектен екіншісіне өтуіне кеткен уақытты байқап, бұлттың салыстырмалы жылдамдығын анықтай алады. Егер аспап тегіс жерде тұрса және бақылаушының көзі әрқашан бірдей биіктікте болса, ал екі тікенектің арасындағы аралық бақылаушының көз деңгейінен жоғары биіктігінің оннан бір бөлігіне тең болса, бұлттың бір аралықтан өтуіне қажетті уақытты 10 есе көбейту арқылы бұлттың өзінің биіктігіне тең көлденең қашықтықты қанша уақытта жүретінін анықтауға болады. Бессон бұлттардың нақты биіктігін өлшеу үшін Брауэ ойлап тапқан ескі әдісті қайта жаңғыртты. Бұл жағдайда аппарат параллель беттері бар шыны пластинадан тұрады, ол еңіс бұрышын көрсететін градустық тік шеңберге орнатылған. Төменгі деңгейде орналасқан су беті бұлтты бейнелейтін айна ретінде қызмет етеді. Су қара цементтен жасалған резервуарда орналасқан, бұл резервуар бұталармен қоршалған және су тереңдігі бірнеше миллиметрге жетерлік, жел бетін бұзбас үшін. Бақылаушы шыны пластинаны жерден 30-40 метр биіктікте орналасқан теодолиттің көлденең осіне орнатып, көзін оған жақын қойып, еңістікті реттейді, сонда су бетінде және пластинада көрінетін бұлттың бейнелері сәйкес келеді. Содан кейін ол графикалық қағазға біржола сызылған қисықтан шыны пластинада байқалған бұрышқа сәйкес келетін бұлттың биіктігін анықтайды. Бұл қисық қарапайым тригонометриялық есептеулер арқылы құрастырылған. Монсури обсерваториясында бұлттылық дәрежесі, яғни белгілі бір сәтте бүкіл аспанның бұлтпен қапталған мөлшері, Бессон ойлап тапқан нефметр арқылы анықталады. Нефметр – бұл 12 дюйм диаметріндегі шар сегменті, оның бетіне сызылған сызықтар арқылы тең ауданы бар он бөлікке бөлінген аспанның бейнесі көрінетін дөңгелек шыны айна. Суретке сәйкес, метеоролог айнаға қатысты өзгермейтін күйде орналасқан окуляр арқылы бақылайды. Бақылаушының өзінің бейнесі 8, 9 және 10-бөлімдердің бір бөлігін жабады, ал ол 1-7 нөмірленген бөліктердегі бұлттылық дәрежесін анықтайды. Әр бөлімнің бұлттылығы 0-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша бағаланады: 0 – бұлт жоқ, 10 – толығымен бұлтты. Содан соң бақылаушы айнаны және окулярды 180 градусқа бұрып, 7, 5 және 2-бөлімдердегі бұлттылықты бақылайды, бұл бөлімдер алғашқы бақылауда 8, 9 және 10-бөлімдерге сәйкес келген аспан аймақтарын көрсетеді.

Торлы нефоскоп

Торлы нефоскоп - Норвегияда ойлап табылған тарақ нефоскобының түрі.

Ресейлік нефскоп

Михаил Поморцев 1894 жылы Ресейде нефроскопты ойлап тапты.