Кіріспе

1920 жылы Харлоу Шапли мен Хебер Кертистің арасында басқа галактикалардың бар-жоқтығы туралы пікірталас, сондай-ақ "үлкен пікірталастар" деп аталатын басқа тақырыптар болды. Ұлы пікірталас, немесе Шапли-Кертис пікірталасы, 1920 жылғы 26 сәуірде Смитсоновтың табиғи тарих мұражайында астрономдар Харлоу Шапли мен Хебер Кертис арасында өтті. Пікірталас спиральді тұмандықтардың мәні және ғаламның көлемі туралы болды. Шапли бұл тұмандықтар салыстырмалы түрде кішкентай және Күн Жолы галактикасының шетінде (сол кезде ғаламның барлығы деп есептелген) орналасқан деп сенді, ал Кертис олардың тәуелсіз галактикалар екенін, яғни өте үлкен және алыс екенін айтты. Екі ғалым күндіз "Ғаламның масштабы" тақырыбында жеке-жеке техникалық баяндамалар жасады, ал кешке бірлескен талқылауға қатысты. Ұлы пікірталастың көп бөлігі 1921 жылғы мамыр айындағы Ұлттық зерттеулер кеңесінің бюллетенінде жарияланған Шапли мен Кертистің екі мақаласынан туындады. Жарияланған мақалалардың әрқайсысында 1920 жылғы жиналыста қарсы тараптың ұстанымына қарсы аргументтер келтірілген. Бұл пікірталасқа байланысты ғалымдар екі астрономның берген жекелеген дәлелдерін растады, бірақ басқа галактикалардың бар екендігі туралы негізгі мәселеде Кертистің дұрыс екені дәлелденді.

Дәлелдері

Шэпли ғаламның толыққанды бір құрылымы ретінде Құс жолының жақтасы болды. Ол Андромеда сияқты "спиральді тұмандықтар" Құс жолының бір бөлігі ғана деп есептеді. Ол бұл тұжырымын салыстырмалы мөлшерлермен дәлелдеді – егер Андромеда Құс жолының құрамына кірмесе, онда оның қашықтығы шамамен 108 жарық жылы болуы керек еді – көптеген заманауи астрономдар мұндай қашықтыққа сенбес еді. Сол кездегі беделді астроном Адриаан ван Маанен де Шэплинің пікірін қолдайтын деректер ұсынды. Ван Маанен "Жатпаған галактикасының" айналып тұрғанын байқағанын және Андромедада Құс жолынан гөрі көптеген жаңа жұлдыздар бар екенін көрсетті. Осыдан ол, егер Андромеда жеке галактика емес, Жер галактикасындағы тұмандық болса, онда галактиканың бір кішкентай бөлігінде неге басқа бөліктерінен көп жаңа жұлдыз пайда болады деген сұрақ тудырады. Бұл Андромеданың өзінің ерекше жасы мен жаңа жұлдыздардың пайда болу жиілігі бар жеке галактика екенін көрсетуге мүмкіндік берді. Кертис сондай-ақ спиральді тұмандықтардың үлкен радиалдық жылдамдықтарын атап өтті, бұл олардың Каптейннің ғалам моделінде Құс жолымен гравитациялық байланыста бола алмайтынын көрсетеді. Одан әрі, ол Жердің өз галактикасындағы шаң бұлттарына ұқсас, басқа галактикалардағы қараңғы жолақтарды келтіріп, "айналудан қашу" аймағын түсіндірді. Кертис ван Мааненнің "Жатпаған галактикасының" айналуын байқауы дұрыс болса, онда ол өзі ғаламның масштабы туралы және Құс жолы оны толығымен қамтиды деген қате пікірде болғанын мойындады.

Талқылаудан кейін

1920 жылдары Эдвин Хаббл Кефеидтік өзгермелі жұлдыздарды өлшеу арқылы Андромеда галактикасы Құс жолынан тыс жерде екенін көрсетті, осылайша Кертистің дұрыс екенін дәлелдеді. Қазіргі таңда Құс жолы ғана емес, байқалатын әлемде шамамен 200 миллиардтан (2e11) 2 триллионға (2e12) дейін, тіпті одан да көп галактика бар екені белгілі. Сондай-ақ, астрономдар Шэплинің пікірталасында айтқан нованың ішкі тұрғысынан қарағанда супернова болғанын қабылдайды, ол шынымен де бүкіл галактиканың жалпы жарығынан уақытша асып түседі. Басқа мәселелер бойынша нәтижелер әртүрлі болды (Құс жолының нақты көлемі Шапли мен Кертистің ұсынған көлемдері арасында), немесе Шаплинің пайдасына болды (Кертистің моделінде Күн галактика ортасына жақын болса, Шапли Күнді галактиканың шеткі аймақтарына дұрыс орналастырды). Кейіннен ван Мааненнің байқауларының қате екені анықталды – адамның өмірінің ішінде Pinwheel галактикасының айналуын көру мүмкін емес.

Басқа да үлкен пікірталастар

Үлкен пікірталастың форматы кейіннен астрономиядағы маңызды сұрақтардың мәнін талқылау үшін қолданылды. Алғашқы "Ұлы пікірталастың" құрметіне Смитсоновтық институты тағы төрт шара өткізді.