Кіріспе

Археологияда зерттеу немесе далалық зерттеу – археологтардың (көбінесе ландшафт археологтары) археологиялық ескерткіштерді іздеу және үлкен аумақтағы өткен адам мәдениеттерінің орналасуы, таралуы және ұйымдастырылуы туралы ақпарат жинау арқылы жүргізілетін далалық зерттеудің бір түрі. Археологтар зерттеулерді белгілі бір археологиялық ескерткіштерді немесе нысандардың түрлерін табу, аймақтар бойынша материалдық мәдениеттің таралуындағы үлгілерді анықтау, өткен мәдениеттер туралы қорытындылар жасау немесе гипотезаларды тексеру және даму жобаларының археологиялық мұраға тигізетін зиянды әсерлерінің тәуекелдерін бағалау үшін жүргізеді. Археологиялық зерттеулер: а) зерттеу тобының қажеттіліктеріне байланысты (және егер интрузивті әдістер қолданылса, археологиялық куәліктерді жою қаупі) интрузивті немесе интрузивті емес және; б) сұрақтардың сипатына байланысты кең немесе қарқынды болуы мүмкін. Зерттеулер қазба жұмыстарын жүргізу қажеттігі туралы шешім қабылдаудың практикалық жолы болуы мүмкін (мүмкін болатын ескерткіштің негізгі мәліметтерін тіркеу үшін), бірақ олар өздерінен-өздері мақсатқа ие болуы мүмкін, өйткені олар аймақтық контексте өткен адам қызметі туралы маңызды ақпарат береді. Далалық зерттеудің кең таралған міндеті – құрылыс жоспарланған жерлердің археологиялық маңыздылығын бағалау. Бұл көбінесе құрылыс және жол салу жұмыстарымен байланысты. Бағалау құрылысқа тиетін аумақта маңызды археологиялық ресурстар бар-жоғын анықтайды және археологиялық қалдықтарды сақтауға немесе құрылыс жұмыстарын бастамас бұрын қазба жұмыстарын жүргізуге қатысты ұсынымдар береді. Археологтар зерттеулерді жүргізу кезінде ГИС, GPS, қашықтан зондтау, геофизикалық зерттеулер және әуе суреті сияқты әртүрлі құралдарды пайдаланады.

Зерттеу және жоспарлау

Жерді зерттеу жұмыстары түрлі себептермен жүргізіледі, олардың кейбіреуі археологиялық материалдарды сақтауға қатысты қауіптерден туындайды. Бұл қауіптерге жоспарланған құрылыс немесе шіру, эрозия сияқты процестерге байланысты тәуекелдер жатуы мүмкін. Зерттеулер қауіп болмаған жағдайда да, ғылыми зерттеулер немесе сақтау шаралары аясында жүргізілуі мүмкін. Далалық жұмыстарды бастамас бұрын, кабинеттік зерттеулер жүргізіледі, оның барысында жазбаша, көру және электрондық ақпарат жиналып, болашақ далалық жұмыстарды жоспарлау және бағалау мақсатында пайдаланылады. Тиісті жалпы методология шеңберінде қолданылатын әдістерді таңдамас бұрын, ландшафттың сипаттамасы (өсімдік жамылғысы, бар жерлесімдер немесе өнеркәсіп, топырақтың тереңдігі, климат) ескерілуі керек.

Карталық регрессия

Карталық регрессия, бір аймақтың әртүрлі кезеңдеріндегі карталарды салыстыру арқылы, бұрын тіркелген, бірақ қазір жер бетінде көрінбейтін ескі құрылымдарды анықтауға мүмкіндік береді. Көне карталарды қазіргі заманғы карталарға көшіру немесе қайта проекциялау арқылы осы нысандарды заманауи геологиялық бақылаулар мен техникалармен орналастыруға болады.

Аэрофотография

Аэрофотография зерттеуді жоспарлау үшін пайдалы құрал болып табылады. Ескі ғимараттардың қалдықтары көбінесе егістік жерлерде дақылдардың іздері түрінде көрінеді; топырақ астындағы қалдықтар дақылдардың немесе шөптің өсуіне әсер етуі мүмкін. Аймақтың әр түрлі жыл мезгілдерінде түсірілген суреттері болуы тиіс, бұл талдаушыға дақылдардың іздерін анықтау үшін ең қолайлы уақытты табуға көмектеседі.

Өңірдегі бұрынғы жұмысы

Егер процесті бастаған көрсеткіш бұрынғы жұмыстың тіркелмесі болмаса, археологтар ағымдағы жобаны бастамас бұрын бұл жерде бұрын жұмыс жүргізілгенін тексеруі керек. Көптеген ескі зерттеулер мен қазбалар кеңінен таралмаған басылымдарда жарияланғандықтан, бұл қиын міндет болуы мүмкін. Мұндай жағдайда кең таралған тәсіл – ауданға барып, жергілікті мұражайларға, тарихшыларға және сол аймақтағы бұрынғы қызмет туралы естеліктері болуы мүмкін ересек адамдарға хабарласу.

Рұқсаттар

Мәдениеттік далалық зерттеу жүргізуге рұқсат алу, әсіресе, бұзушы емес зерттеуге рұқсат алу көбінесе оңай шаруа. Егер жер жеке меншікте болса, жергілікті заңдар жер иелерінің қатысуын талап ете алады немесе талап етпейді. Зерттеудің бұзушы түріне рұқсат алу қиынға соғуы мүмкін, себебі дәлелдерді немесе мүліктің құнын жою қаупі және мүлік иесінен келтірілген зиянды өтеу үшін сотқа шағымдану мүмкіндігі бар.

Интрузивті және интрузивті емес зерттеулер

Бұл зерттеуде ешнәрсе бұзылмайды, тек тіркеледі. Жер бетіндегі құрылыстар мен басқа да ерекшеліктерді дәл зерттеу, оларды қазу қажеттілігінсіз түсіндіруге мүмкіндік береді. Ішкі тексеру түрлі мағынада қолданылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда археологиялық құндылығы бар барлық заттар жиналады. Бұл көбінесе құтқару жұмыстары кезінде кездеседі, бірақ қалыпты зерттеуде сирек. Ішкі зерттеудің тағы бір түрі – бұрғылау. Жерге кішкентай тесіктер жасалады, көбінесе қолмен бұрғыланып. Олардың ішіндегі мазмұны мәдени қабаттардың қандай тереңдікте жатқанын және табиғи топырақты қай жерден күтуге болатынын анықтау үшін зерттеледі. Бұл қазба жұмыстарының бағасын анықтау үшін өте пайдалы. Егер археологтарды қызықтыратын қабаттардың үстінде бірнеше метр топырақ болса, баға, әрине, заттар жер бетінен бірнеше сантиметр тереңдікте табылған жағдайдағыдан әлдеқайда жоғары болады.

Кең ауқымды немесе интенсивті зерттеу

Археологиялық далалық зерттеулерді жіктеудің бір жолы – оларды интенсивті және экстенсивті деп екі түрге бөлу. Біріншісі зерттеу аумағын толық немесе дерлік толық қамтумен, жоғары дәлдікпен сипатталады, көбінесе зерттеу археологтарының топтары жүйелі түрде (мысалы, параллель трансекталарда) қарастырылып отырған ландшафттың учаскелері бойынша жүріп, литиктер, керамика және/немесе ғимараттардың қалдықтары сияқты археологиялық деректерді тіркеп алады. Дегенмен, топография, өсімдік жамылғысы және топырақтың сипаттамаларына байланысты артефакттардың көріну деңгейінің өзгеруі, тіпті адамдардың анықтау қабілетінің жетілмегендігі толық қамту тұжырымдамасын күмәндандырады. Ал экстенсивті зерттеу, керісінше, зерттеу аумағындағы нысаналарға (кейде жүздеген км²-ді қамтиды) төмен дәлдікті тәсілмен сипатталады. Кейде бұл зерттеу аумағының өкілдік үлгісін алу үшін кездейсоқ немесе басқа да ықтималдық үлгілеуді қамтиды. Экстенсивті зерттеулердің мақсаты үлкен аумақтағы археологиялық орындарды анықтау болса, интенсивті зерттеулер орындардың орналасуы және орыннан тыс деректердің (мысалы, егістік жүйелері, жеке табылмалар және т.б.) сипаты туралы толыққанды мәлімет беруге бағытталған. Интенсивті зерттеу екі тәсілдің ішінде ең қымбат, уақытты талап ететін және ақпараттық тұрғыдан толыққандысы болып табылады, бірақ экстенсивті зерттеулер бұрын белгісіз аумақтар туралы маңызды ақпарат бере алады.

Нысаналы және іріктемелік зерттеу

Археологиялық далалық зерттеулерді мақсатты немесе үлгілік зерттеулер деп сипаттауға болады. Мақсатты зерттеулер, кейде «археологиялық іздестіру» деп те аталады, археологтардың нақты бір нысанды немесе археологиялық материалдың белгілі бір түрін іздеу жағдайларын қамтиды. Мысалы, олар белгілі бір кеме апатын немесе дәл орны белгісіз тарихи бекініс іздеуі мүмкін. Дегенмен, олар сондай-ақ белгілі бір аумақтардың өткенде қалай пайдаланылғаны туралы болжамдарды тексеру үшін сол аумақтардағы археологиялық материалдарды іздеуі де мүмкін. Ал үлгілік зерттеулердің мақсаты – белгілі бір нысандар немесе артефакттар тобының өкілдік үлгісін алып, соның негізінде сол топ туралы жалпы қорытынды жасау болып табылады. Бұл геометриялық (көбінесе төртбұрышты) немесе бейреттелген аумақтық бөліктердің кездейсоқ немесе қабатты кездейсоқ үлгісін алу сияқты, аумақтық бірліктердің ықтималдық үлгісін алуды қамтиды.

Далалық жүріс (трансектілер)

Көбінесе, желілерде немесе трансекттер деп аталатын сызықтар бойынша далалық жүріс, көріну жақсы болған жағдайларда, археологиялық зерттеулердің далалық жұмысының негізгі бөлігін құрады. Бір зерттеуші немесе топ мақсатты аумақ бойынша баяу жылжумен артефакттарды немесе басқа археологиялық белгілерді іздеп, сол кездегі ортаның ерекшеліктерін тіркеп алады. Бұл әдіс өңделген жерлерде немесе өсімдік жамылғысы аз жерлерде тиімдірек. Жерді үнемі өңдегенде артефакттар бетке шығады. Өңделмеген және аз өсімдік жамылғысы бар топырақта (мысалы, жартылай шөлейт аймақтарда) эрозия мен топырақ тозу артефакттардың да бетке көтерілуіне әкелуі мүмкін. Жер бетіндегі жағдайлар оңтайлы болған жағдайда да, далалық жүрістің тиімділігі жерді пайдаланудың ұзақтығына, топографияға, ауа райы жағдайларына, далалық жұмыскерлердің білігі мен тәжірибесіне және басқа факторларға байланысты өзгереді. Жоталарда қарқынды егіншілік алдымен керамика және тіпті тас құралдарды (әдетте, кремень, херт немесе обсидиан) ашып, ұнтақтап жібереді. Керісінше, жазықтар мен жарқабақтың жоғарғы бөлігіндегі топырақ төмен қарай жылжып, төменгі археологиялық қабаттардың үстінде терең қабатты құрайды, оларды беттік зерттеуге қолжетімсіз етеді. Дегенмен, тіпті бетте табылып, жақсы көрінетін (яғни, өсімдіктермен жабылмайтын) артефакттар да зерттеушілермен әрқашан анықталмайды. Сондықтан артефакттарды немесе ескерткіштерді 100% табуға үміттенудің қажеті жоқ. Зерттеушілердің артефакттарды анықтау тиімділігін "Шарпыма ені" арқылы бағалауға болады, ол – трансекттің теориялық ені, онда шарпыманың сыртында табылған артефакттардың саны шарпыманың ішінде табылмай қалған артефакттардың санына тең болады. Көріну нашарлаған сайын, артефакттардың "белгісі" мен айналасы арасындағы контраст төмендейді, немесе зерттеушінің білігі мен назары нашарлаған сайын, шарпыма ені тарылады. GPS сияқты қазіргі заманғы технологиялар зерттеуді жазуды әлдеқайда оңайлатты, себебі артефакттардың немесе артефакттар жиынтығының ("ескерткіштердің") орналасқан жері зерттеу жұмысы үшін қажетті дәлдік және нақтылық шегінде белгіленеді. Археологиялық ерекшеліктердің орналасқан жері мен сипаттамаларын жазуды ыңғайлы портативті компьютерлік интерфейстер немесе мобильді географиялық ақпараттық жүйелер (ГИС) жеделдетеді. Аймақтық археологиялық деректерді, сондай-ақ топырақ, өсімдіктер, қазіргі заманғы ерекшеліктер және даму жоспарлары сияқты басқа ландшафттық ГИС қабаттарын қамтитын деректер базаларын мобильді ГИС-ке жүктеуге болады, оларды анықтама үшін, үлгі алу мақсатында және далалық жағдайда топырақ шындығын жаңарту үшін пайдалануға болады, нәтижесінде археологиялық зерттеу процесінің сапасы артады.

Жер үсті құрылыстары мен жер асты сынақтары

Далаға шығу – өңделген егістіктерде шашырап кеткен артефактілерді жинау. Скандинавия немесе Солтүстік Американың солтүстік-шығысы сияқты тығыз орманды аймақтарда, не Нидерландыдағыдай терең аллювиалды аймақтарда, далаға шығу әрқашан тиімді әдіс болмайды. Орманды жерлердегі гумус пен құлаған жапырақтар, аллювиалды жазықтардағы шөгінділер немесе құрылыс аймақтарындағы шөп қабаттары жақын жер бетіндегі артефактілер мен ескерткіштерді тіпті жақын қашықтықтан көрінбей жасайды. Мұндай жағдайларда археологтар жер үстіндегі құрылыстарға, мысалы, обаларға, құлаған егіс қоршауларына және тас өрнек панельдеріне назар аударуы мүмкін, өсімдіктер мен ландшафттағы табиғи емес өзгерістерді іздеу арқылы өсімдіктер астында не жасырылғанын анықтауға тырысады, не жер асты сынамалары (SST) арқылы зерттейді. SST гумус қабатына немесе шөпке енетін бірнеше сынақ шұңқырларынан, немесе археологиялық материалдарды жауып тастаған қалың шөгінділер болған жағдайда, шұңқырлар немесе өзектік тесіктер сериясынан тұрады. SST далаға шығудан әлдеқайда қымбатқа түседі, және SST арқылы жүргізілетін зерттеулер, SST-нің қарқындылығы (жиілігі) және демек, құны тым жоғары болмаса, археологиялық қалдықтарды кездестіру және анықтау мүмкіндігі өте төмен болады. Скандинавиядағы түрлі ескерткіштер мен ескерткіштер тізілімінде көбінесе жер үстіндегі ескерткіштер тіркелген, ал шашыраңқы керамикалық бұйымдар табылған жерлер емес.

Тақырыбын қысқарту

Кейбір зерттеулердің жоғары құнына байланысты, археологиялық материалдарды іздеуді тарылту үшін "болжамдық модельдеу" пайдалы болады. Бұл, әсіресе, мақсатты зерттеулер үшін маңызды, бірақ геологиялық немесе басқа себептермен барлық ежелгі іздердің жойылған болуы мүмкін деген үмітпен (мысалы, эрозиядан) немесе тым тереңге көмілгендіктен (мысалы, аллювиуммен) анықтау мүмкін емес аймақтарды зерттеу қажеттілігін жою арқылы, сынамалық зерттеулерге бағыт беруге де қолданылуы мүмкін. Археологиядағы қазіргі заманғы болжамдық модельдер Географиялық ақпараттық жүйелерді (ГИС) пайдаланады.

Геофизикалық зерттеу

Геофизикалық зерттеулер археологиялық ескерткіштердің жер астындағы картасын жасау үшін қолданылады. Соңғы жылдары бұл салада үлкен прогресс жасалды, және ол археологияда күнделікті қолданылатын, тиімді құралға айналуда. Геофизикалық құралдар жер астындағы археологиялық объектілерді олардың электрлік немесе магниттік қасиеттері қоршаған ортадан айқын түрде ерекшеленгенде анықтай алады. Кейде жекелеген артефакттар, әсіресе металл заттар да табылған. Жүйелі түрде алынған мәліметтер интерпретация үшін суреттер түрінде көрсетілетін деректер жиынтығын құрайды. Зерттеу нәтижелері қазба жұмыстарын жоспарлауға және археологтарға қазба жүргізілмеген учаскелердің құрылымын түсінуге көмектеседі. Басқа археологиялық әдістерден өзгеше, геофизикалық зерттеулер бұзушылық тудырмайды және объектіге зиян келтірмейді. Осы себепті, ол көбінесе жобаны сақтау және қолданыстағы заңнамаға сәйкес келу мақсатында, қазба жұмыстары емес, сақтау жұмыстарына басымдық берілген жағдайларда қолданылады. Археологияда ең көп қолданылатын геофизикалық әдістерге магнитометрлер, электрлік кедергі өлшегіштер, жерге енетін радар (GPR) және электромагниттік (EM) өткізгіштік жатады. Бұл әдістер көптеген археологиялық объектілерді жоғары дәлдікпен анықтайды, үлкен аумақтарды тез зерттеуге және түрлі жағдайларда жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Кәдімгі металл іздегіштер геофизикалық сенсорлар болғанымен, олар жоғары ажыратымдылықтағы суреттер жасауға қабілетсіз. Археологиялық қолданыста қолданылып келе жатқан басқа да толыққанды және жаңа технологиялар да бар. Геофизикалық зерттеулер бұрын ара-тұра сәттілікке жеткенімен, дұрыс қолданғанда жақсы нәтижелерге қол жеткізуге болады. Бұл әдіс интерпретацияны тексеруге және жетілдіруге болатын жақсы жоспарланған зерттеу жобасында қолданылғанда ең тиімді. Интерпретация үшін археологиялық деректерді және олардың геофизикалық тұрғыдан қалай көрініс тапқанын білу қажет. Тиісті құралдар, далалық зерттеулерді жобалау және деректерді өңдеу сәттілік үшін маңызды, және әр ескерткіштің геологиялық және археологиялық ерекшеліктеріне бейімделуі керек. Далада деректердің сапасын және кеңістіктік дәлдігін бақылау миссияны сәтті аяқтау үшін өте маңызды.

Талдау және бағалау

Сауалнаманың ең маңызды бөлігі – талдау және бағалау. Археологтар зерттеу деректерінен жиі қоятын сұрақтардың түрлері: аймақтың алғашқы қоныстануына қандай дәлелдер бар; бұл аймақ қашан қоныстандырылды; нысандар қалай орналасқан; нысандар қайда орналасқан; елді мекендер иерархиясы туралы қандай дәлелдер бар; қай нысандар бір-бірімен бір уақытта салынған; қазіргі ландшафт археологиялық қалдықтардың көрінуіне қалай кедерілді; қандай қызмет түрлерін анықтауға болады (мысалы, тұрғын үйлер, мазарлар, егіс жүйелері); осы аймақта белгілі бір уақытта қанша адам өмір сүрді немесе халық тығыздығы уақыт өте келе қалай өзгерді; адамдар неге олар тұрған жерді таңдады; ландшафт уақыт өте келе қалай өзгерді; қоныстану үлгілерінде қандай өзгерістер болды? Дегенмен, мұндай сұрақтарға жауап беру үшін дәлелдердің сапасы маңызды, сондықтан осы дәлелдерді ұсынатын зерттеулердің тиімділігі мен толықтығын бағалау өте қажет. Кейде зерттеудің бір бөлігі күтілген дәлелдерді бермеуі мүмкін. Мысалы, далалық жұмыстар кезінде өте аз нәрсе табылуы мүмкін, бірақ геофизикалық зерттеулер мен жергілікті әңгімелер егістіктің астында ғимарат бар екенін көрсетеді. Мұндай жағдайда, қазба жұмыстарының бағасы ақталса, оны анықтаудың жалғыз жолы – дәлелдерді мұқият талдап, қайсысына сену керектігін білу. Мысалы, геофизикалық зерттеулер ескі және ұмытылған су құбырын көрсетуі мүмкін, бірақ бұл археологтар іздеген ғимараттың қабырғасы да болуы мүмкін. Сондықтан талдауға барлық жиналған дәлелдерді мұқият қарастыру кіреді. Оның құндылығын анықтау үшін оны сол дәуірдегі басқа нысандармен салыстыру жиі қолданылады. Жақсы құжатталған зерттеулер саны артаған сайын, бұл сәл жеңілдейді, себебі екі зерттеудің нәтижелерін салыстыру, зерттеу нәтижесін қазба орнымен салыстырудан оңайырақ болуы мүмкін. Алайда, әртүрлі зерттеу топтары жасаған деректерді салыстыру қиын болып қалады.