Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бірінші клонталған сүтқоректі (1996–2003)
First cloned mammal (1996–2003)
Ересек соматикалық жасушаларды эмбриондық түбір жасушалардың орнына клондау үшін пайдалану 1958 жылы осы әдіспен африкалық тырнақты бақаларды клондаған Джон Гурдонның негізгі жұмысынан туындады. Доллинің сәтті клондалуы, индуцирленген плюрипотентті түбір жасушаларын табуды қоса, түбір жасушаларын зерттеуде кең ауқымды жетістіктерге әкелді. Долли өмірінің соңына дейін Рослин институтында тұрды және бірнеше қошқар тудырды. Ол 5 шілде 1996 жылы дүниеге келді және 14 ақпан 2003 жылы прогрессивті өкпе ауруынан қайтыс болды, бұл ауру оның клондалғандығымен байланысты емес деп есептелді. BBC News және Scientific American сияқты көздер Доллиді «әлемдегі ең танымал қой» деп атады. Доллинің клондалуына донор ретінде пайдаланылған жасуша сүт безінен алынған, демек, сау клоның жасалуы дене мүшесінің белгілі бір бөлігінен алынған жасуша толық организмді қайта жасай алатынын дәлелдеді. Доллидің аты туралы Уилмут: «Долли сүт безі жасушасынан алынған, ал біз Долли Партоннан гөрі әсерлі бездер жұбын ойластыра алмадық» деді.
The employment of adult somatic cells in lieu of embryonic stem cells for cloning emerged from the foundational work of John Gurdon, who cloned African clawed frogs in 1958 with this approach. The successful cloning of Dolly led to widespread advancements within stem cell research, including the discovery of induced pluripotent stem cells. Dolly lived at the Roslin Institute throughout her life and produced several lambs. She was born on 5 July 1996 and died on 14 February 2003 from a progressive lung disease that was considered unrelated to her being a clone. She has been called "the world's most famous sheep" by sources including BBC News and Scientific American. The cell used as the donor for the cloning of Dolly was taken from a mammary gland, and the production of a healthy clone, therefore, proved that a cell taken from a specific part of the body could recreate a whole individual. On Dolly's name, Wilmut stated "Dolly is derived from a mammary gland cell and we couldn't think of a more impressive pair of glands than Dolly Parton's."
Туу
Долли 1996 жылғы 5 шілдеде дүниеге келді және оның үш анасы болды: біреуі жұмыртқа ұясын, екіншісі ДНК-ны, ал үшіншісі клондалған эмбрионды толық мерзімге жеткізді. Ол соматикалық жасуша ядросын көшіру әдісі арқылы жасалды, онда ересек жасушаның ядросы ұрықтандырылмаған ооцитке (дамып келе жатқан жұмыртқа жасушасына), оның ядросы алынып тасталған, көшіріледі. Гибридтік жасуша электр тогы арқылы бөлінуге ынталандырылады, ал ол бластоцистке жеткеннен кейін, жалға алу анасына имплантацияланады. Долли ересек сүтқоректі жасушасынан жасалған алғашқы клон болды. Доллидің жасалуы осындай жетілген, дифференциацияланған соматикалық жасушаның ядросындағы гендер әлі де эмбриондық тотипотенттік күйге қайта оралуға қабілетті екенін көрсетті, бұл жануардың кез келген бөлігіне дамуға болатын жасушаны құрайды. Доллидің бар екені 1997 жылғы 22 ақпанда жұртшылыққа жарияланды.
Dolly was born on 5 July 1996 and had three mothers: one provided the egg, another the DNA, and a third carried the cloned embryo to term. She was created using the technique of somatic cell nuclear transfer, where the cell nucleus from an adult cell is transferred into an unfertilized oocyte (developing egg cell) that has had its cell nucleus removed. The hybrid cell is then stimulated to divide by an electric shock, and when it develops into a blastocyst it is implanted in a surrogate mother. Dolly was the first clone produced from a cell taken from an adult mammal. The production of Dolly showed that genes in the nucleus of such a mature differentiated somatic cell are still capable of reverting to an embryonic totipotent state, creating a cell that can then go on to develop into any part of an animal. Dolly's existence was announced to the public on 22 February 1997.
Өмір
Долли өмір бойы Мидлотиандағы Рослин институтында өмір сүрді. Ол жерде уэльстік тау қошқарымен шағылыстырылып, барлығы алты қозы туды. Оның тұңғыш қозысы, Бонни деген атқа ие, 1998 жылдың сәуір айында дүниеге келді. 2001 жылдың соңында, төрт жасында Доллиде артрит дамыды және ол қатаң қозғала бастады. Бұл қабынуға қарсы препараттармен емделді.
Dolly lived her entire life at the Roslin Institute in Midlothian. There she was bred with a Welsh Mountain ram and produced six lambs in total. Her first lamb, named Bonnie, was born in April 1998. In late 2001, at the age of four, Dolly developed arthritis and began to walk stiffly. This was treated with anti inflammatory drugs.
Өлім
2003 жылғы 14 ақпанда Долли эутаназияланды, себебі ол прогрессивті өкпе ауруына және ауыр артритке шалдыққан болатын. Долли сияқты финн дорсет қойының өмір сүру ұзақтығы шамамен 11-12 жылды құрайды, бірақ Долли 6,5 жыл ғана өмір сүрді. Өлімнен кейін жасалған тексеру оның өкпе қатерлі ісігінің бір түрі бар екенін көрсетті, ол қойдың өкпе аденокарциномасы деп аталады, сондай-ақ Яагсикте (Jaagsiekte) деп те белгілі, бұл қойлардың жиі кездесетін ауруы және JSRV ретровирусынан туындайды. Рослин ғалымдары Доллинің клондалғандығының ешқандай қатысы жоқ екенін және сол топтағы басқа қойлар да осы аурудан өлгенін мәлімдеді. Баспасөз беттерінде Доллинің өліміне оның генетикалық жасы алты жылға тең болуы мүмкін екендігі, яғни ол клондалған қойдың жасына сай болуы мүмкін деген болжамдар айтылды. Рослин институтының мәлімдемесіне сәйкес, жан-жақты медициналық тексерулер Доллиде қартаюмен байланысты ешқандай аномалиялар анықталған жоқ. 2016 жылы ғалымдар он үш клондалған қойдың, оның ішінде Доллидің жасушалық желісінен алынған төртеуінің денсаулығында ешқандай кемшіліктер жоқ екенін хабарлады. Клондаудың ұзақ мерзімді денсаулық салдарын зерттеген алғашқы зерттеуде авторлар остеоартриттің шамалы мысалдарынан басқа, кейінірек пайда болатын жұқпалы емес аурулардың ешқандай белгісін таппады және "Демек, SCNT арқылы клондаудың біздің когортамыздағы ересек ұрпақтың денсаулығына зиянды ұзақ мерзімді әсерін анықтауға біз мүмкіндік таппадық" деген қорытындыға келді. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның денесі таксидермия әдісімен сақталды және қазір Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында қойылған.
On 14 February 2003, Dolly was euthanised because she had a progressive lung disease and severe arthritis. A Finn Dorset such as Dolly has a life expectancy of around 11 to 12 years, but Dolly lived 6.5 years. A post mortem examination showed she had a form of lung cancer called ovine pulmonary adenocarcinoma, also known as Jaagsiekte, which is a fairly common disease of sheep and is caused by the retrovirus JSRV. Roslin scientists stated that they did not think there was a connection with Dolly being a clone, and that other sheep in the same flock had died of the same disease. Some in the press speculated that a contributing factor to Dolly's death was that she could have been born with a genetic age of six years, the same age as the sheep from which she was cloned. The Roslin Institute stated that intensive health screening did not reveal any abnormalities in Dolly that could have come from advanced aging. In 2016, scientists reported no defects in thirteen cloned sheep, including four from the same cell line as Dolly. The first study to review the long term health outcomes of cloning, the authors found no evidence of late onset, non communicable diseases other than some minor examples of osteoarthritis and concluded "We could find no evidence, therefore, of a detrimental long term effect of cloning by SCNT on the health of aged offspring among our cohort." After her death Dolly's body was preserved via taxidermy and is currently on display at the National Museum of Scotland in Edinburgh.
Мұра
Долинің жасалуы арқылы клондаудың сәтті көрсетілуінен кейін, шошқалар, бұлан, жылқылар және бұқалар сияқты көптеген басқа ірі сүтқоректілер де клондалды. Аргалидің (тау қойының) клондау әрекеті тірі эмбриондарды бермеді. Бантенг бұқасын клондауға жасалған тырысқан әрекет сәтті аяқталды, сондай-ақ муфлонды (жабайы қойдың бір түрі) клондау әрекеті де сәтті болды, нәтижесінде тірі ұрпақтар дүниеге келді. Клондау кезінде жасушалардың өтуі тиіс қайта бағдарламалау процесі толық емес, және ядролық трансфер арқылы алынған эмбриондар көбінесе қалыптан тыс дамуды көрсетеді. 1996 жылы клондалған сүтқоректілерді жасау өте тиімсіз болды, Доли – 277 әрекеттің нәтижесінде ересекке дейін жеткен жалғыз қозы болды. 2014 жылға қарай, қытай ғалымдары шошқаларды клондауда 70-80% сәттілікке қол жеткізгенін хабарлады. Долиді жасаған команданың жетекшісі Уилмут 2007 жылы ядролық трансфер техникасы адамдарда қолдану үшін жеткілікті тиімді болмауы мүмкін екенін мәлімдеді. Клондау қауіпті түрлерді сақтау үшін пайдалы болуы мүмкін, сондай-ақ жойылған түрлерді қайта тірілту үшін қолданылатын құралға айналуы мүмкін. 2009 жылдың қаңтар айында Испанияның солтүстігіндегі Арагон азық-түлік технологиясы және зерттеу орталығының ғалымдары 2000 жылы жойылған Пиреней тау ешкісінің клонын жасағанын жариялады. Жаңа туған ешкі өкпедегі физикалық ақауларға байланысты туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, бірақ бұл жойылған жануардың алғаш рет клондалуы болып табылады және мұздатылған тіндерден қайта тірілту арқылы қауіпті және жаңадан жойылған түрлерді сақтауға есік ашуы мүмкін. 2016 жылдың шілдесінде Долидің төрт бірдей клоны (Дейзи, Дебби, Дианна және Дениз) тоғыз жасқа толғанда сау және тірі еді. 2016 жылы Scientific American журналы Долидің ең маңызды мұрасы жануарларды клондау емес, оның орнына дің жасушаларды зерттеудегі жетістіктер екенін мәлімдеді. Долиден кейін зерттеушілер қалыпты жасушаларды кез келген тінді өсіруге болатын индуцирленген плюрипотентті дің жасушаларына қайта бағдарламалауға болатынын түсінді. Примат түрін алғаш рет табысты клондау туралы хабар 2018 жылдың қаңтарында жарияланды, бұл Долиді жасау үшін қолданылған әдіспен жасалды. Қытайлық зерттеушілер 2017 жылдың соңында макак маймылының екі бірдей клонын – Чжун Чжун мен Хуа Хуаны жасады. 2019 жылдың қаңтарында Қытай ғалымдары осы әдіс пен CRISPR Cas9 гендік өңдеу техникасын қолдана отырып, бес бірдей гендік редакцияланған маймыл клондарын жасағанын хабарлады. Бұл техника Хе Цзянькуйдің әлемдегі алғашқы гендік модификацияланған адам балалары Лулу мен Нананы жасауда қолданған деп хабарланды. Маймыл клондары бірнеше медициналық ауруларды зерттеу үшін жасалды.
After cloning was successfully demonstrated through the production of Dolly, many other large mammals were cloned, including pigs, deer, horses and bulls. The attempt to clone argali (mountain sheep) did not produce viable embryos. The attempt to clone a banteng bull was more successful, as were the attempts to clone mouflon (a form of wild sheep), both resulting in viable offspring. The reprogramming process that cells need to go through during cloning is not perfect and embryos produced by nuclear transfer often show abnormal development. Making cloned mammals was highly inefficientin 1996, Dolly was the only lamb that survived to adulthood from 277 attempts. By 2014, Chinese scientists were reported to have 70–80% success rates cloning pigs, Wilmut, who led the team that created Dolly, announced in 2007 that the nuclear transfer technique may never be sufficiently efficient for use in humans. Cloning may have uses in preserving endangered species, and may become a viable tool for reviving extinct species. In January 2009, scientists from the Centre of Food Technology and Research of Aragon in northern Spain announced the cloning of the Pyrenean ibex, a form of wild mountain goat, which was officially declared extinct in 2000. Although the newborn ibex died shortly after birth due to physical defects in its lungs, it is the first time an extinct animal has been cloned, and may open doors for saving endangered and newly extinct species by resurrecting them from frozen tissue. In July 2016, four identical clones of Dolly (Daisy, Debbie, Dianna, and Denise) were alive and healthy at nine years old. Scientific American concluded in 2016 that the main legacy of Dolly has not been cloning of animals but in advances into stem cell research. After Dolly, researchers realised that ordinary cells could be reprogrammed to induced pluripotent stem cells, which can be grown into any tissue. The first successful cloning of a primate species was reported in January 2018, using the same method which produced Dolly. Two identical clones of a macaque monkey, Zhong Zhong and Hua Hua, were created by researchers in China and were born in late 2017. In January 2019, scientists in China reported the creation of five identical cloned gene edited monkeys, again using this method, and the gene editing CRISPR Cas9 technique allegedly used by He Jiankui in creating the first ever gene modified human babies Lulu and Nana. The monkey clones were made in order to study several medical diseases.