Кіріспе

In vitro органдар тінінің өсірілуі

Органдардың культурасы – бұл толық органдардың немесе органдардың бөліктерінің in vitro жағдайында өсірілуі. Бұл зерттеудегі тіндер культурасы әдістерінің дамуы болып табылады, себебі нақты in vitro органды пайдалану әртүрлі күйлер мен жағдайларда органдардың функцияларын дәлірек модельдеуге мүмкіндік береді. Органдар культурасының басты мақсаты – тіндердің архитектурасын сақтап, оны қалыпты дамуға бағыттау. Бұл техникада тіндердің бұзылуына немесе зақымдануына жол берілмеуі керек, сондықтан оны сақтықпен ұстау қажет. Өсіп келе жатқан орган үшін қолданылатын орта, әдетте, тіндер культурасы үшін қолданылатын ортамен бірдей болады. Органдар культурасы техникаларын (i) қатты орта қолданатындар және (ii) сұйық орта қолданатындар деп жіктеуге болады. Органдар культурасы технологиясы эмбриология, қабыну, қатерлі ісік және шешек жасушалары биологиясы саласындағы зерттеулерге үлкен үлес қосты. Солтүстік Каролина штатындағы Уинстон-Салем қаласындағы «Уэйк Форест» регенеративтік медицина институтының ғалымы Энтони Атала несеп көпіршігін өсірді. Колумбия университетінде жақ сүйегі, Йель университетінде өкпе өсірілді. Минесота университетінің ғалымы Дорис Тейлор соққан тышқан жүрегін өсірді. Мичиган университетінің профессоры Х. Дэвид Хьюмс жасанды бүйректі өсірді. Жібекқұрт кокондарынан алынған жібек жүрек тінін өндіру үшін өсу мұқтаждығы ретінде сәтті пайдаланылды. Жүрек тіні зақымданған жағдайда қайта жаңармайды, сондықтан ауыстыруға арналған жама жасау өте маңызды. Экспериментте тышқан жүрек жасушалары қолданылып, функционалды жүрек тіні жасалды. Адамдарға қолдану үшін одан әрі сынау мақсатында, адам шешек жасушаларын жүрек тініне айналдырудың жолын табу қажет. 2015 жылы Харальд Отт тышқанның алдыңғы аяғын өсіре алды. Қазір ол биожасанды жүректер, өкпелер, трахеялар және бүйректер жасауға бағытталған Ott Lab-та жұмыс істейді. 2016 жылы тағы бір тәжірибе жасалды, онда адам жасушалары күрделі құрылымды жүректерді құрастыру үшін пайдаланылды. Жүректер жетілмегені анықталды, бірақ шешек жасушаларынан жүрек жасауға тағы бір қадам жасалды. 2017 жылдың қаңтар айында Салк биологиялық зерттеулер институтының ғалымдары органдардың өсуі үшін маңызды ДНК бөлігін алып тастаған шошқа эмбрионын жасауға қол жеткізді. Содан кейін олар шошқа эмбрионының ішіне адам шешек жасушаларын енгізіп, адам ДНК-сы бос орындарды толтыруына мүмкіндік берді.

In vitro өсіру

Эмбрионалдық орган өсіру ересек жануарлардан алынған қалыпты орган өсіруге қарағанда жеңіл балама болып табылады. Эмбрионалдық органдарды өсіру үшін қолданылатын төрт техника төменде келтірілген.

Плазмалық түйіршік әдісі

Плазмалық тромбтардағы ағза өсірудің жалпы қадамдары төменде келтірілген. 15 тамшы плазманы және 5 тамшы эмбриондық экстрактты сағат шынысына салып араластырып плазмалық тромб дайындаңыз. Сағат шынысын петри ыдысындағы мақта төсемесіне қойыңыз; ыдыстан шамадан тыс булануды болдырмау үшін мақта төсемесін ылғалды ұстаңыз. Плазмалық тромбтың үстіне кішкентай, мұқият бөлінген тінді бөлігін сағат шынысына қойыңыз. Бұл техника қазір өзгертілді, және тінді орналастыру үшін линза қағазынан немесе райондық тордан жасалған платформа қолданылады. Тінді платформа арқылы оңай тасымалдауға болады. Артық сұйықтық алынып тасталады және тіні бар тор жаңа ортаға қайта орналастырылады.

Агар гелі әдісі

Агармен қатырылған орталар да ағза мүшелерін өсіру үшін қолданылады, және бұл орталар 7 бөлік 1% агар, 3 бөлік тауық эмбрионының экстракты және 3 бөлік жылқы сарысуынан тұрады. Агармен бірге сарысуы бар немесе жоқ, анықталған орталар да қолданылады. Агарлы орта ағза мүшелерін өсіруге механикалық қолдау көрсетеді. Ол сұйықталмайды. Эмбриональды мүшелер әдетте агарда жақсы өседі, бірақ ересек мүшелер бұл ортада тірі қала алмайды. Ересектерден алынған мүшелерді немесе олардың бөліктерін өсіру олардың оттегіге деген қажеттілігінің артуына байланысты қиынырақ. Әртүрлі ересек мүшелер (мысалы, бауыр) арнайы аппаратпен (Towell's II мәдениеттік камерасы) арнайы орта қолданып өсірілді. Сарысудың уытты екені анықталғандықтан, сарысусыз орта қолданылды, ал арнайы аппарат 95% оттегі қолдануға мүмкіндік берді.

Тармақ әдістері

Бұл тәсілде эксплант линза қағазы немесе раон ацетатының бетіне орналастырылады, ол сағаттағы шыныстағы сарысуда жүзіп тұрады. Раон ацетатынан жасалған жүзу платформалары олардың 4 бұрышын силиконмен өңдеу арқылы сарысуда жүзеді. Сол сияқты, линза қағазын силиконмен өңдеу оның жүзу қабілетін арттырады. Әрбір жүзу платформасына әдетте 4 немесе одан көп эксплант орналастырылады. Жүзу платформасы және қан қыстысы әдістерін біріктіргенде, экспланттар алдымен қолайлы жүзу платформасына орналастырылады, содан кейін ол плазмалық қан қыстысына қойылады. Бұл өзгерту ортаны ауыстыруды жеңілдетеді және экспланттардың сұйытылған плазмаға шөгуіне кедерес жасайды.

Желілік әдіс

1954 жылы Троуэлл ұсынған торлы әдіс 25 мм х 25 мм өлшемді сым тор немесе тесіктелген тот баспайтын болат параның бөліктерін қолданады, олардың шеттері шамамен 4 мм биіктіктегі 4 тіреуге иіліп жасалады. Сүйек тіндері көбінесе тікелей торға салынады, ал бездер немесе тері сияқты жұмсақ тіндер алдымен платформаларға (салдарға) орналастырылып, содан кейін торларға қойылады. Торлар сұйық ортамен тор деңгейіне дейін толтырылған өсіру камерасына (мәдениет камерасына) орналастырылады; камера ересек сүтқоректілердің мүшелеріне қажетті жоғары оттегі мөлшерін қамтамасыз ету үшін оттегі және көміртегі диоксидінің қоспасымен жабдықталады. Ересек және ұрықтық тіндердің өсуі мен дифференциациясын зерттеу үшін бастапқы торлы әдістің өңделген түрі кеңінен қолданылады.

Қолданылуы

Мәдени егіз мүшелер басқа (тірі немесе қайтыс болған) адамдардың мүшелеріне балама бола алады. Бұл пайдалы, себебі дамыған елдерде трансплантацияға қолданылатын мүшелердің (басқа адамдардан алынған) саны азайып барады. Тағы бір артықшылығы – пациенттің өз дене жасушаларын пайдаланып өсірілген мүшелерді трансплантациялауға болады, онда пациентке иммундық басу препараттары қажет болмайды.

Шектеулер

In vitro мүшелер өсірілімінен алынған нәтижелер көбінесе in vivo зерттеулермен (мысалы, дәрілердің әсерін зерттеу) салыстырылмайды, себебі дәрілер in vivo жағдайында метаболизденеді, ал in vitro жағдайында – жоқ.