Кіріспе

Заттардың немесе адамдардың радиацияға ұшырауы
радиация физикасы
2020 жылғы деректі фильм
күннен алынатын энергия

Радиация – заттың радиацияға ұшырау процесі. Радиатор – әртүрлі мақсаттар үшін, әсіресе гамма радиациясын қолданып, затты радиацияға ұшыратуға арналған құрылғы. Радиаторлар медициналық және фармацевтикалық құралдарды стерильдеуге, азық-түлік өнімдерін сақтауға, бағалы тастардың түсін өзгертуге, радиацияның әсерін зерттеуге, стерильді еркектерді тарату арқылы жәндіктерді жоюға немесе термолюминесцентті дозиметрлерді (ТЛД) калибрлеуге қолданылуы мүмкін. Радиацияның көзі әртүрлі болуы мүмкін, соның ішінде табиғи көздер де бар. Көбінесе бұл термин иондаушы радиацияны және нақты бір мақсатқа қызмет ететін радиация деңгейін білдіреді, ал қалыпты фондық радиация деңгейіне ұшырау – радиациялық әсер емес. Радиация термині көбінесе иондаушы емес радиацияны, мысалы, инфрақызыл сәулелерді, көрінетін жарықты, ұялы телефондардан шығатын микротолқындарды немесе радио және теледидар қабылдағыштары мен қуат көздерінен шығатын электромагниттік толқындарды қамтымайды.

Стерильдеу

Егер иондаушы сәулеленудің барлық түрлері тиісті деңгейде қолданылса, олар заттарды, соның ішінде медициналық құралдарды, шприцтер сияқты бір рет қолданылатын заттарды, тіпті тағамды да стерильдей алады. Иондаушы сәулелену (электрондық сәулелер, рентген сәулелері және гамма сәулелері) тағамда немесе басқа да органикалық материалдардағы, қандағы бактерияларды өлтіру үшін қолданылуы мүмкін. Тағамды сәулелендіру тиімді болғанымен, жұртшылықтың қабылдауына байланысты оны сирек қолданады.

Медицина

Сәулелену диагностикалық суреттеу, қатерлі ісіктерді емдеу және қан құюда қолданылады. 2011 жылы зерттеушілер сәулеленудің гептаметин бояғыштарымен бірге қолданылатын жаңа тераностикалық әдісте табысты екенін анықтады, бұл ісік жасушаларын анықтауға және ең аз жанама әсерлермен олардың өсуін баяулатуға мүмкіндік береді.

Иондармен сәулелендіру

Иондық сәулелендіру – бұл, әдетте, материалға энергетикалық иондарды бағыттау үшін бөлшектерді жеделдеткіштерді пайдалану. Иондық имплантациялау – иондық сәулелендірудің бір түрі, сондай-ақ бөлшектерді жеделдеткіштерден шығарылатын жылдам ауыр иондардың сәулеленуі нанотехнологияда қолданылатын иондық іздерді жасайды.

Өнеркәсіптік химия

Жарықтандыру процесі зергерлік өнеркәсібінде кеңінен қолданылады және табиғатта кездеспейтін немесе өте сирек кездесетін асыл тастардың түстерін жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, әсіресе ядролық реакторда жүргізілген жағдайда, бұл процестер асыл тастарды радиоактивті етуі мүмкін. Өңделген асыл тастардың қалдық радиоактивтілігіне байланысты денсаулыққа қауіптер туындағандықтан, көптеген елдерде осыған қатысты мемлекеттік реттеулер енгізілді. Сәулелену пластиктерді бір-бірімен байланыстыру үшін де қолданылады. Тиімділігіне байланысты, полимерлі өнімдерді сәулемен өңдеуде электрондық сәулелерді пайдалану олардың механикалық, жылулық және химиялық қасиеттерін жақсартуға, сондай-ақ, көбінесе ерекше қасиеттер қосуға жиі қолданылады. Мысалдарға: байланыстырылған полиэтилен құбырлары (PEX), құбырлар мен прокладкалар сияқты жоғары температураға төзімді өнімдер, сымдар мен кабельдердің қаптамасын бекіту, композиттік материалдарды нығайту және шиналарды байланыстыру жатады.

Ауыл шаруашылығы

Миссури университетінде Льюис Штадлер ашқаннан кейін тұқым мен өсімдіктердің гендік материалына сәуле шашу арқылы бүкіл әлемде кең таралған көптеген азық дақылдарының сорттары шығарылды. Бұл процесте өсімдік тұқымдары немесе гендік материал рентген сәулелері, ультракөк сәулелер, ауыр иондық сәулелер немесе гамма сәулелері арқылы сәулелендіріледі, бұл ДНК-ның зақымдануына және геномда мутацияларға әкеледі. Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАЭА) арқылы осы процеске белсенді қатысады. Сәуле шашу кейбір дәнді дақылдардың, пияздың, картоптың және сарымсақтың көктеп өсуіне қарсы да қолданылады. Пест контролінің стерильдік әдісі үшін жәндіктер өндіру үшін тиісті сәуле шашу дозалары пайдаланылады. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) Азық-түлік қауіпсіздігі және сапаны тексеру қызметі (FSIS) сәуле шашуды тұтынушыларды қорғаудың маңызды технологиясы деп мойындайды. Жас ет және құс еті, оның ішінде тұтас немесе бөліктерге бөлінген құстар, терісіз құс еті, шошқа еті, қабырғасы, тұшпараға арналған ет, бауыр, гамбургерлер, фарш және құс еті фаршы сәуле шашуға рұқсат етілген.

Құрлық

1965 жылы 19 наурызда Бухарест қаласында өкпе рагынан қайтыс болған Георге Георгиу Деж саяси ұстанымына байланысты Мәскеуге сапары барысында қасақана сәулеленуге ұшыраған болуы мүмкін. 1999 жылы Der Spiegel журналында шығыс германиялық МФС саяси тұтқындарды жоғары дозадағы сәулеленумен қасақана улаған, бұл рак ауруын тудыруға бағытталған болуы мүмкін деп хабарланды. Ресейде ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрескен құпия қызметкер Александр Литвиненко 210 полониймен қасақана уландырылды, ал оның денесіне түскен үлкен дозадағы сәулелену салдарынан қайтыс болды.

Ядролық өнеркәсіп

Ядролық өнеркәсіпте сәулелену ядролық реактордың құрылымын нейтрондық сәулеленуге ұшырату құбылысын білдіруі мүмкін, бұл материалды радиоактивті етеді және сәулелену нәтижесінде материалдың қатайып, сынуға бейімделуіне немесе ядролық отынның сәулеленуіне әкеледі.

Қауіпсіздік

2001 жылғы көмірқақ ауруының шабуылдары кезінде АҚШ пошта қызметі АҚШ үкіметінің мүшелерін және басқа да ықтимал нысаналарды қорғау мақсатында поштаны сәулелендірді. Бұл, пошта арқылы цифрлық медиа жіберушілерді, оның ішінде суретшілерді де алаңдатты. «Арт-ин-эмбаси» бағдарламасы мәлімдегендей, «келіп түсетін пошта сәулелендіріледі, және бұл процесс слайдтарды, диафильмдерді және дискілерді бүлдіреді».