Кіріспе

Фретервилл кенішіндегі апат – 1902 жылдың 19 мамырында Теннесси штатының Фретервилл қауымының жанында болған көмір кенішіндегі жарылыс. Ресми мәліметтерге сәйкес, жарылыстан 216 шахтер қаза тапты, оның ішінде жарылыстың өзінен немесе одан кейінгі салдарларынан көз жұмғандар бар. Бұл АҚШ тарихындағы ең ірі кен апаты және Теннесси тарихындағы ең ауыр апат болып саналады. Алайда, жергілікті тұрғындар нақты қаза болғандардың саны одан да көп екенін айтады, себебі көптеген шахтерлер тіркелмеген және табылған денелердің көп бөлігін анықтау мүмкін болмады. Жарылыс себебі (толыққанды анықталмаған) жақын орналасқан, желдетілмейтін кеніштен шыққан метан газының тұтанғанынан болуы мүмкін. Апаттан кейін көп ұзамай, жарылыстан қаза тапқан 216 шахтердің 89-ының денелері жақын маңдағы Коал-Крик (қазіргі Роки-Топ) қаласындағы Лич зиратындағы «Фретервилл шахтерлерінің шеңбері» деп аталатын жерге жерленді. 2005 жылы бұл шеңбер АҚШ Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді.

Орналасқан жері

Фретервилл кеніші Теннесси штатының батыс Андерсон округіндегі көмірге бай Камберленд тауларында орналасқан бірнеше кеніштің бірі болды. Кеніш және оның атымен аталған елді мекені Коал Крик аңғарының ортасында, Уолден Ридж тауының шығысында және Воуэлл тауының батысындағы тар, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған аңғарда жайласқан. Теннесси штатының 116-шы тас жолы Фретервиллді оңтүстікке қарай Брисвиллмен және солтүстікке қарай Роки Топпен байланыстырады. Бұл тас жолдың бөлігі кеніште болған жарылыстан қаза тапқандардың құрметіне "Фретервилл шахтерлерінің естелік тас жолы" деп аталды.

Тау-кеннің тарихы

Кноксвилл кәсіпкері Е. К. Кэмп ұйымдастырған "Коал Крик" компаниясы 1870 жылы Фретервилл кенішінде жұмыс істей бастады. "Коал Крик" компаниясы әділ шарттар мен жалақы төлеуімен танымал болды, ал компанияның Фретервилл кеніші аймақтағы ең қауіпсіз кеніштердің бірі саналды. Компания ешқашан штаттың даулы сотталғандарды жалға алу жүйесіне қатыспады және қолма-қол ақшамен (скрип орнына) төледі, осылайша 1890 жылдардың басындағы Коал-Крик соғысы кезінде көршілес кеніштерді мазалаған еңбек дауларының көп бөлігінен сақтады.

Жарылыс және қалпына келтіру жұмыстары

Теннесси штатының Еңбек комиссарының мәлімдемесіне сәйкес, Фретервилл кенішінің жарылысы 1902 жылғы 19 мамырда таңғы сағат 7:20 шамасында болды. Жарылыс кеніштің аузынан және желдету шахтасынан қара түтін мен қирандыларды лақтырып шығарды. Шындығында, жарылыстың белгілерін алғашқы болып жақын жердегі «Тисл» кенішінде жұмыс істеген адамдар көрді. Бұл адамдар Фретервилл кенішінен қара түтін көтерілгенін байқап, бастапқыда оның желдеткіш пешінен шыққандығын ойлады. Бірақ кеніш бастығы Джордж Кэмп (Е. Кэмптің ұлы) кеніш кіреберісіне келгеннен кейін, кеніш құлап кеткенін және түтін әрі қарай пештен емес екенін анықтады. Фрэнк Шарп есімді тағы бір кенші әйеліне қағазы болмағандықтан тақташаға хат жазды. Ол былай деп жазды: «Жаным Мейбл, мен ауаға зәрумін. Мен жақын арада кетемін. Мені жұмақта кездестірейік. Исаға көмектес. Балаларға қарай және қолыңнан келгеннің бәрін жаса. Мені жұмақта кездестірейік». 89 қаза тапқан кеншінің денесі Лич зиратындағы Фретервилл кеншілер шеңберіне (Клир Бранч баптист шіркеуінің артында) Рокки Топтан АҚШ 25W тас жолынан алыс жерде жерленген. Шеңбердің ортасында барлық 184 кеншінің есімдері жазылған ескерткіш орнатылған. 2005 жылғы 19 мамырда бұл шеңбер Тарихи орындардың Ұлттық тізіліміне қосылды. Фретервилл апатында қаза тапқан басқа кеншілер Рокки Топтан шығысқа қарай 441-ші АҚШ тас жолында орналасқан Лонгфилд зиратында жерленген.