Клара Цеткин: Неміс марксисті, коммунист және әйелдер құқығының жақтасы

Кіріспе

Неміс саясаткері (1857–1933)

Клара Цеткин (туған күні Эйснер; 5 шілде 1857 – 20 маусым 1933) – неміс марксистік теоретик, коммунистік белсенді және әйелдер құқығын жақтаушы. 1917 жылға дейін Германияның Социал-демократиялық партиясында қызмет етті. Кейін Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясына (USPD) және оның радикалды сол қанатына, Спартакшылар лигасына қосылды, ол кейін Германия Коммунистік партиясына (KPD) айналды. 1920–1933 жылдары Веймар Республикасы кезеңінде ол Рейхстагта осы партияны өкілдік етті.

Өмірбаян және білім

Клара Жозефина Эйснер (Эйснер) үш баланың үлкені ретінде, Саксониядағы шаруалар ауылында дүниеге келді, қазір бұл ауыл Königshain Wiederau муниципалитетінің құрамында. Оның әкесі, Готфрид Эйснер, мектеп мұғалімі, шіркеу органшысы және берілген протестант болған, ал анасы, Жозефина Витале, француз тегінен шыққан, Лейпцигтен келген орта тапқа жататын отбасынан шыққан және жоғары білім алған. 1872 жылы оның отбасы Лейпцигке көшіп, ол Лейпциг әйелдер мұғалімдер колледжінде білім алды. Ол жерде ол жаңа ғана құрылған Германияның Социал-демократиялық партиясымен (SPD) байланыс орнатты. 1878 жылы Отто фон Бисмарк Германияда социалистік қызметке тыйым салғандықтан, Цеткин 1882 жылы Цюрихке кетіп, содан кейін Парижде сүргінге шықты, онда ол журналист және аудармашы болу үшін оқыды. Парижде болған кезінде ол Социалистік Интернационал тобының құрылуында маңызды рөл атқарды.

Социал-демократиялық партияға ерте араласу

Саяси мансабы Осип Цеткинмен танысқаннан кейін басталды, кейін ол оған үйленді. Социалистік жиналыстарға қатысып, оларға белсенді түрде қатысқан бірнеше ай ішінде, Зеткин партияға толыққандай берілді, ол әйелдерді азат ету мәселесіне марксистік тұрғыдан қарады. 1880 жыл шамасында Германиядағы саяси жағдайға байланысты, Цеткин Швейцарияға, содан кейін Францияға жер аударылды. Германияға оралғаннан кейін, шамамен он жыл өткен соң, ол Германия Социал-демократиялық партиясының әйелдер газеті «Die Gleichheit» (Теңдік) редакторы болды және бұл қызметті 25 жыл бойы атқарды. Мұғалім болуға оқыған Зеткин 1874 жылдан бастап Германиядағы әйелдер қозғалысымен және жұмысшы қозғалысымен байланыс орнатты. 1878 жылы ол Социалистік жұмысшылар партиясына (Sozialistische Arbeiterpartei, SAP) қосылды. Бұл партия 1875 жылы екі бұрынғы партияның бірігуі нәтижесінде құрылды: Фердинанд Лассальдың құрған ADAV және Август Бебель мен Вильгельм Либкнехттің SDAP. 1890 жылы партия атауы қазіргі түріне – Германия Социал-демократиялық партиясы (SPD) деп өзгертілді. 1898 жыл шамасында Зеткин жас Роза Люксембургпен 20 жылға созылған достық қарым-қатынас орнатты. Люксембург әйелдер қозғалысына салқын қарағанымен, бұл Зеткиннің күшін көп жұмсады, олар СДП-ның сол қанатындағы берік саяси одақтастарға айналды. Люксембург бірде олардың бірлескен ескерткіштерінде «Осы жерде неміс социал-демократиясының соңғы екі адамы жатыр» деп жазылуы мүмкін екенін айтқан. 20 ғасырдың басындағы Ревизионизм талқылауларында олар «эволюциялық социализм» пайдасына революциялық өзгерістер идеологиясын қабылдамаған Эдуард Бернштейннің реформаторлық тезистеріне бірлесіп қарсы шықты.

Әйелдер құқықтары үшін күресу

Зеткин әйелдер саясатына, оның ішінде тең мүмкіндіктер мен әйелдердің сайлау құқығы үшін күреске, социализм арқылы қатты қызығушылық танытты. Ол Германиядағы социал-демократиялық әйелдер қозғалысын дамытуға көмектесті. 1891 жылдан 1917 жылға дейін ол SPD әйелдер газеті Die Gleichheit (Теңдік) редакторы болды. 1907 жылы ол жаңадан құрылған "Әйелдер кабинетінің" жетекшісі болды. Сондай-ақ, Халықаралық әйелдер күніне (ХӘК) үлес қосты. 1910 жылдың тамызында Копенгагенде (Дания) Социалистік Екінші Интернационалдың жалпы жиналысының алдында Халықаралық әйелдер конференциясы ұйымдастырылды. Америка социалистерінің әрекеттерінен шабыттанған Зеткин, Кэте Дункер және басқалар жыл сайын "арнайы әйелдер күні" ұйымдастырылуын ұсынды, бірақ бұл конференцияда нақты күн белгіленбеді. Келесі жылы, 1911 жылдың 19 наурызында, ХӘК алғаш рет Австрия, Дания, Германия және Швейцарияда миллионнан астам адаммен аталып өтті. Алайда, Зеткин "буржуазиялық феминизм" тұжырымына қатысты қарсы болды, оны жұмысшы табының бірлігін бөлуге бағытталған құрал деп санайтын. 1889 жылы Екінші Интернационалда сөйлеген сөзінде ол былай деді:
Әлеуметтік теңдікке ұмтылатын жұмысшы әйелдер өздерінің бостандығы үшін әйелдер құқықтары үшін күреседі деп есептелетін буржуазиялық әйелдер қозғалысынан ештеңе күтпейді. Бұл құрылыс құмға салынған, нақты негізі жоқ. Жұмысшы әйелдер әйелдердің бостандықтану мәселесі жеке мәселе емес, ол үлкен әлеуметтік мәселенің бір бөлігі деп толық сенімді. Олар бұл мәселені қазіргі қоғамда ешқашан шешуге болмайтынын, тек толық әлеуметтік трансформациядан кейін ғана шешілетінін жақсы түсінеді. Ол феминистік қозғалысты негізінен жоғарғы және орта таптық әйелдерден құралған деп қарастырды, олар өздерінің сыныптық мүдделерін ойда ұстайды, бұл жұмысшы табының әйелдерінің мүдделерімен үйлеспейді. Осылайша, феминизм мен әйелдер құқықтары үшін социалистік күрес үйлесімсіз болды. Оның ойынша, социализм – әйелдерді қанаудың бірден-бір жолы. Оның басты мақсаттарының бірі – әйелдерді үйден шығарып, жұмыс істеуге тарту болды, осылайша олар кәсіподақтар мен басқа да жұмысшылардың құқықтарын қорғау ұйымдарына қатысып, өз жағдайларын жақсарта алады. Ол социалистік қозғалыстың әйелдерді қанауды азайтатын реформаларға қол жеткізу үшін күресуі керектігін айтқанмен, мұндай реформалар тек социализмге қарайғы жалпы қозғалысқа енген жағдайда ғана нәтижелі болатынына сенді, әйтпесе болашақ заңнамалармен оңай жойылуы мүмкін. 1920 жылы ол "Әйелдер мәселесі" тақырыбында Владимир Ленинмен сұхбат жүргізді.

Zetkin was very interested in women's politics, including the fight for equal opportunities and women's suffrage, through socialism. She helped to develop the social democratic women's movement in Germany. From 1891 to 1917, she edited the SPD women's newspaper Die Gleichheit (Equality). In 1907 she became the leader of the newly founded "Women's Office" at the SPD. She also contributed to International Women's Day (IWD). In August 1910, an International Women's Conference was organized to precede the general meeting of the Socialist Second International in Copenhagen, Denmark. Inspired in part by American socialists' actions, Zetkin, Käte Duncker and others proposed that "a special Women's Day" be organized annually, but no date was specified at that conference. The following year on 19 March 1911, IWD was marked for the first time, by over a million people in Austria, Denmark, Germany, and Switzerland. However, Zetkin was deeply opposed to the concept of "bourgeois feminism," which she claimed was a tool to divide the unity of the working classes. In a speech that she delivered to the Second International in 1889, she stated:
The working women, who aspire to social equality, expect nothing for their emancipation from the bourgeois women’s movement, which allegedly fights for the rights of women. That edifice is built on sand and has no real basis. Working women are absolutely convinced that the question of the emancipation of women is not an isolated question which exists in itself, but part of the great social question. They realize perfectly clear that this question can never be solved in contemporary society, but only after a complete social transformation. She viewed the feminist movement as being primarily composed of upper class and middle class women who had their own class interests in mind, which were incompatible with the interests of working class women. Thus, feminism and the socialist fight for women's rights were incompatible. In her mind, socialism was the only way to truly end the oppression of women. One of her primary goals was to get women out of the house and into work so that they could participate in trade unions and other workers rights organizations to improve conditions for themselves. While she argued that the socialist movement should fight to achieve reforms that would lessen female oppression, she was convinced that such reforms could only prevail if they were embedded into a general move towards socialism; otherwise, they could easily be eradicated by future legislation. She interviewed Vladimir Lenin on "The Women's Question" in 1920.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсылық

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швейцарияда өткен халықаралық әйелдер бейбітшілік конференциясында белсенділер, революционерлер және қолдаушылар шайқас желілерінің бойындағы жұмысшылар арасындағы бірлікке қатысты алаңдаушылықты жою үшін жиналды. Басқа да соғысқа қарсы іс-шаралардың ішінде Зеткин 1915 жылы Берлинде халықаралық социалистік әйелдердің соғысқа қарсы конференциясын ұйымдастырды. Соғысқа қарсы пікірлері үшін ол соғыс жылдары бірнеше рет тұтқындалды және 1916 жылы "қорғауға алу" шарасымен ұсталды, бірақ кейіннен ауруына байланысты босатылды. 1924 жылға дейін Зеткин КПД-ның орталық бюросының мүшесі болды. 1927 жылдан 1929 жылға дейін партияның орталық комитетіне кірді. Ол 1921 жылдан 1933 жылға дейін Коммунистік Интернационалдың (Коминтерн) атқару комитетінің мүшесі болды. Сонымен қатар, ол 1920 жылдың қазан айында Коммунистік Интернационал құрған әйелдердің халықаралық хатшылығына төрағалық етті. 1921 жылдың маусымында Мәскеуде өткен және оның төрағалығымен жүрген Коммунистік әйелдердің екінші халықаралық конференциясы Халықаралық әйелдер күнінің күнін 8 наурызға өзгертті. Бұл күн бүгінге дейін Халықаралық әйелдер күні ретінде сақталып келеді. 1932 жылдың тамызында Мәскеуде ауыр сырқатқа шалдыққан күйіне қарамастан, ол жаңадан сайланған Рейхстагтың ашылуына қатысу үшін Берлинге оралды және ең үлкен депутат ретінде ашылу сөз сөйледі. Ол өз сөзінде жұмысшыларды фашизмге қарсы күресте бірігуге шақырды: Фашизмді жеңу үшін барлық жұмысшылардың біріккен майданын құру – ең маңызды міндет [ ] құлдар мен қанаушылардың ұйымдық күштерін сақтау және олардың тіршіліктерін қорғау үшін. Осы тарихи қажеттіліктің алдында барлық саяси, кәсіби одақ, діни және идеологиялық дау-дамайлар екінші орынға түсуі керек. Өздерін қауіпті сезінгендердің бәрі, азап шеккендердің бәрі және азаттыққа ұмтылғандардың бәрі фашизмге және оның үкіметтегі өкілдеріне қарсы біріккен майданға қосылуы керек. Ол Ленин орденімен (1932) және Қызыл Ту орденімен (1927) марапатталды. 1949 жылдан кейін Зеткин Германия Демократиялық Республикасында (Шығыс Германия) кеңінен танымал болды, және әрбір ірі қалада оның атымен аталатын көше болды. Оның есімі бұрынғы ГДР жерлерінің карталарында әлі де кездеседі. 1967 жылы Лейпцигтегі Йоханнапаркте ГДР суретшісі Уолтер Арнольд салған Клара Цеткиннің мүсіні орнатылды, оның 110 жылдық мерейтойына арналған. 1987 жылы ГДР оның суреті бар пошта маркасын шығарды. 2011 жылдан бері неміс партиясы Die Linke жыл сайын "".

During the period of the First World War, at the international women's peace conference in Switzerland, activists, revolutionaries, and supporters gathered to confront the concern for unity among workers across the battle lines. Among other anti war activities, Zetkin organized an international socialist women's anti war conference in Berlin in 1915. Because of her anti war opinions, she was arrested several times during the war and was in 1916 taken into "protective custody" from which she was later released on account of illness. Until 1924, Zetkin was a member of the KPD's central office. From 1927 to 1929, she was a member of the party's central committee. She was also a member of the executive committee of the Communist International (Comintern) from 1921 to 1933. She also presided over an international secretariat for women, which was created by the Communist International in October 1920. In June 1921, the Second International Conference of Communist Women, which was held in Moscow and was chaired by her, changed the date of the International Women's Day to 8 March. That has remained the date of the IWD. In August 1932, despite having recently fallen gravely ill in Moscow, she returned to Berlin to preside over the opening of the newly elected Reichstag, as its oldest deputy. She used her opening address to call for workers to unite in the struggle against fascism:
The most important immediate task is the formation of a United Front of all workers in order to turn back fascism [ ] in order to preserve for the enslaved and exploited, the force and power of their organization as well as to maintain their own physical existence. Before this compelling historical necessity, all inhibiting and dividing political, trade union, religious and ideological opinions must take a back seat. All those who feel themselves threatened, all those who suffer and all those who long for liberation must belong to the United Front against fascism and its representatives in government. She was a recipient of the Order of Lenin (1932) and the Order of the Red Banner (1927). After 1949, Zetkin became a much celebrated heroine in the German Democratic Republic (East Germany), and every major city had a street named after her. Her name can still be found on the maps of the former lands of the GDR. In 1967, a statue of Clara Zetkin, sculpted by GDR artist Walter Arnold, was erected in Johannapark, Leipzig in commemoration of her 110th birthday. In 1987, the GDR issued a stamp with her picture. Since 2011, the German party Die Linke issues an annual "".