Кіріспе

Канадалық ядролық физик

Харриет Брукс (2 шілде 1876 – 17 сәуір 1933) – Канаданың алғашқы әйел ядролық физигі. Ол радиоактивтілік саласындағы зерттеулерімен ең көп танымал. Ол атомдық кері соққыны және радиоактивті ыдырауда элементтердің трансмутациясын ашты. Оның дипломдық жұмысына жетекшілік еткен Эрнест Резерфорд оның қабілеті Мари Кюриге тең деп санайтын. Ол радонды алғашқылардың бірі болып тапқан және оның атомдық массасын анықтауға тырысқан. Брукс бала кезінде отбасымен Квебек пен Онтарио аймақтарын аралап жүрді. Бір кезде ол Онтариодағы Сифорт орта мектебіне қатысты. Соңында оның отбасы Монреальге қоныстанды.

Бакалавриат білімі

Харриет Брукс 1894 жылы Макгилл университетіне қабылданды, ол және оның қарындасы Элизабеттен басқа университетке оқуға түскен жалғыз адам болды, ал Макгилл алғашқы әйел студентін бітіргеннен кейін алты жыл өткен соң осы оқу орнында оқыды. Брукс бакалавр дәрежесінің соңғы екі жылында стипендия жеңіп алғанмен, жыныстық дискриминация оны бірінші екі жылында стипендия алуға мүмкіндік бермеді. Брукс 1898 жылы математика және табиғаттану пәндерінен үздік дипломмен бітірді және математикадағы ерекше жетістіктері үшін Анна Молсон еске алу сыйлығымен марапатталды.

Жоғары оқу орны зерттеулері

Брукс – сэр Эрнест Резерфордтың Канададағы алғашқы аспиранты болды және ол бітіргеннен кейін дереу оның жетекшілігінде жұмыс істеді. Резерфордпен бірге ол электр және магнетизмді зерттеп, магистр дәрежесіне дайындалды. 1899 жылы, тіпті диссертациясын аяқтамай тұрып, оның электр осцилляцияларының өшуі жөніндегі жұмысы Корольдік қоғамның Канадалық бөлімінің еңбектерінде жарияланды. Сол жылы Брукс Макгилл университетінің әйелдер колледжі – жаңа құрылған Корольдік Виктория колледжінде штаттан тыс оқытушы болып тағайындалды. 1901 жылы ол Макгилл университетінде магистр дәрежесін алған алғашқы әйел болды. 1901 жылы магистрлік диплом алғаннан кейін, ол торийден шығатын радиоактивті сәулелердің сипатын анықтау үшін бірқатар тәжірибелер жүргізді. Бұл тәжірибелер ядролық ғылымның дамуына бір негіз болды. 1901 және 1902 жылдары Резерфорд пен Брукс жазған мақалалар Корольдік қоғамның еңбектерінде және «Философиялық журналда» жарияланды. Кембридждегі радий мен торийдің радиоактивті ыдырауы бойынша зерттеулері сәтті болғанымен, 1903 жылы Брукс Корольдік Виктория колледжіндегі лауазымына оралып, Резерфордтың тобына қайта қосылды, нәтижесі 1904 жылы жарияланды. Оның үш баласы болды, олардың екеуі өкінішке орай, жасөспірім шағында қайтыс болды. Оның өмірі үй шаруашылығымен, үй қызметшілерінің жұмысын ұйымдастырумен байланысты болды. Бұл радиациялық әсерден туындаған лейкемия болуы мүмкін. 1933 жылғы 18 сәуірде «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған некрологта ол «Радиоактивті атомның кері импульсін ашқан» деп көрсетілді. Резерфорд Nature журналында оған арналған мақтаулы некролог жазды.

Мұра

1980 жылдары Харриет Брукстің физикаға қосқан үлесі ядролық ғылым саласындағы негізгі еңбек ретінде мойындалды. Ол торийден шығатын радиоактивті заттың молекулалық салмағы 40–100 болатын газ екенін алғаш рет көрсетті, бұл радиоактивті ыдырауда элементтердің трансмутациясын анықтау үшін өте маңызды жаңалық болды. Канадалық ядролық зертханалар оның радон және актиний зерттеулерін жаңағы саланың бастаушысы деп есептейді, ал оның шағын ғылыми мансабы ерекше табысты болды. 2016 жылы, оның мансабын аяқтағаннан кейін 110 жыл өткен соң, Чалк Ривер зертханаларындағы ядролық зерттеулер зертханасы Харриет Брукс ғимараты деп аталып, оның құрметіне берілді.