Кіріспе

Ресейлік механик Иван Петрович Кулибин (21 сәуір 1735 – 11 тамыз 1818) – орыс механик және ойлап табушы. Ол Нижний Новгородта саудагер отбасында дүниеге келген. Бала кезінен бастап Кулибин механикалық құралдар құрастыруға қызығушылық танытқан. Көп ұзамай, сағат механизмдері оның ерекше қызығушылығына айналды. Оның жасағандары және шексіз қиялы көптеген адамдардың жұмысына ықпал етті.

Санкт-Петербург жылдары

1764–1767 жылдары ол күрделі автоматты механизмдері бар жұмыртқа пішіндес сағат жасады. 1769 жылы Кулибин бұл сағатты Екатерина II-ге сыйлады, ол Кулибинге Санкт-Петербург ғылым академиясының механикалық шеберханасын басқаруды тапсырды (1724 жылы құрылған). Онда Кулибин «планеталық» қалта сағатын жасады, ол қазіргі уақытты ғана емес, сонымен қатар айды, апта күнін, маусымды және ай фазасын көрсетті. Кулибин мұнаралық сағаттар, миниатюралық «сақинадағы сағаттар» және басқа да жобаларды да жасады. Ол сондай-ақ микроскоптар, телескоптар және басқа оптикалық құралдарда қолдану үшін шыныны кесудің жаңа әдістерін ойлап тапты. 1770 жылдары ол Нева өзені арқылы 298 метрлік бір аркалы ағаш көпірді жобалады (әдетте қолданылатын 50–60 метрлік аралықтардың орнына), түпнұсқалық фермалық конструкцияны қиылысқан тормен пайдалануды ұсынды. 1776 жылы академиялық комиссия бұл көпірдің 1/10 масштабты моделін сынақтан өткізді. Кулибиннің жобасын Леонард Эйлер мен Даниэль Бернулли жоғары бағалады, бірақ ол іске аспады. 1780 жылдан кейін Кулибин металл көпірлерді жасау мүмкіндіктерін зерттеді, бірақ бұл жобалар да үкімет тарапынан қабылданбады. Барлығы Кулибин ағаштан үш және металдан үш көпір жобасын жасады. 1779 жылы ол әлсіз жарық көзін пайдаланып, күшті жарық беретін шам жасады. Бұл өнертабыс шеберханаларды, маяқтарды, кемелерді және т.б. жарықтандыру үшін өнеркәсіптік мақсатта қолданылды. 1791 жылы Кулибин инерциялық дөңгелек, тежегіш, беріліс қорабы және роликтік подшипниктерді пайдаланған педальдық арба жасады. Арба педальдарды басу арқылы басқарылды. Сол жылы ол француз кәсіпкері қолданған «механикалық аяқтарды» – протез құрылғысын да жасады. 1793 жылы Кулибин бұрандалы механизмдермен кабинаны көтеретін лифт құрастырды. 1794 жылы ол қашықтықтан сигналдарды беруге арналған оптикалық телеграф жасады. Ол Джеймс Кокс жасаған және Екатерина Ұлы сатып алған әйгілі Тауыс сағатын жинады, ол түпнұсқалық конфигурациясында, ешқандай өзгеріссіз немесе түзетусіз бізге жеткен 18 ғасырдың жалғыз ірі автоматы.

Кейінгі жылдар

1801 жылы Кулибин академиядан босатылып, Нижний Новгородқа қайтып келді, онда ол өзен ағысына қарсы жүзу әдісін жобалады және 1782 жылдан бастап жобалап келген кемені салды. Сынақтар мұндай кемелердің іс жүзінде жасалуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ олар ешқашан пайдаланылмады. Осы кезеңде Кулибин жүкті кемелерді қозғалту үшін бу машиналарын пайдалану, тұз өндіру машиналары, түрлі диірмендер, пианино және басқа да жобалармен айналысты. Кулибин 1818 жылы қайтыс болды, соңғы жылдарын кедейлікте өткізді. Халықаралық астрономиялық одақтың Кіші планеталар орталығы Кулибиннің құрметіне астероидқа 5809 Кулибин деген ат берді. Астероид 1987 жылдың 4 қыркүйегінде Л. В. Журавлева Научный қаласында ашқан. 2020 жылдың 20 мамырында Ресейде (Нижний Новгород облысы) Кулибиннің есімімен "Кулибин" өндірістік-өндірістік типтегі арнайы экономикалық аймақ құрылды.