Кіріспе

Мичиган штатының округі, АҚШ

Монро округі – АҚШ-тың Мичиган штатындағы округ. 2020 жылғы халық санауы бойынша халық саны 154 809 адамды құрайды. Ірі қаласы және округ орталығы – Монро. Округ 1817 жылы Мичиган территориясындағы екінші округ (Уэйн округінен кейін) ретінде құрылған және сол кездегі президент Джеймс Монроның құрметіне аталған. Монро округі Монро метрополиялық статистикалық аймағымен толық сәйкес келеді.

Тарих

Округ құрылғанға дейін негізгі елді мекен Френштаун болды, ол 1784 жылға дейін Рейзин өзенінің жағасында пайда болды. Кішкентай жер учаскесі алғашқы француз қоныс салушыларына Потаватоми үндістерімен берілді, ал аймақ Жаңа Францияның иелігіне алынды. Мичиган штатындағы Френштаун және одан сәл солтүстікке орналасқан Сэнди-Крик елді мекендерінде барлығы шамамен 100 тұрғын болды. 1812 жылғы соғыс кезінде аймақта Френштаун шайқасы болды, ол соғыстағы ең ауыр американдық жеңіліс болып есептеледі және бүгінгі күнге дейін Мичиган жеріндегі ең қанды қақтығыс болып қала береді. Шайқас болған жер қазір Рейзин өзені ұлттық шайқас алаңының бір бөлігі. Монро округі 1817 жылы Уэйн округінің оңтүстік бөлігінен құрылды және Монро округінің орталығына айналды. Округ және оның орталығы сол кездегі президент Джеймс Монроның құрметіне аталды, оның қалаға келе жатқаны күтілуде. Округ алғаш құрылғанда, ол 60 мильге (97 км) ішке қарай созылған (қазіргі көлемінен екі есе көп), бірақ 1826 жылы батыс жартысы Ленауи округін құру үшін бөлініп алынды. Монро округінің ең танымал тұрғыны Джордж Армстронг Кастер (1839–1876) бала кезінде Монроға көшіп келді және жарты қарындасы мен күйеуімен бірге тұрды. Монрода тумаса да, ол Монро мектебінде оқыды, кейіннен АҚШ Әскери академиясына оқуға кетті. 1864 жылы Азамат соғысы кезінде ол Монроға Елизавета Бэконға (1842–1933) үйлену үшін оралды, оны бұрын Монрода тұрғанда танысқан. Кастер отбасының көп бөлігі Монрода тұрды, оның ішінде Элизабет Бэкон, Генри Армстронг Рид (1858–1876) және Бостон Кастер (1848–1876). Литтл Бигхорн шайқасында қайтыс болғаннан кейін Генри мен Бостон, Бейкон отбасының көптеген мүшелерімен бірге Монроның тарихи Вудленд зиратында жерленді. Джордж Кастер сол шайқаста қаза тапса да, ол Вест-Пойнт зиратында жерленді, ал Елизавета Бэкон көп жылдар өткен соң қайтыс болғанда оның қасына жерленді. 1910 жылы сол кездегі президент Уильям Говард Тафт және жесір қалған Элизабет Бэкон Кастердің атты мүсінін ашты, ол қазір Монро қаласының орталығында, Елм және Монро көшелерінің қиылысында тұр.

Шекаралық даулар

1833 жылы Толедо қаласы Огайо штатының емес, Монро округінің құрамына енді. Мауми өзенінің сағасын қоршаған шағын жер учаскесі Мичиган территориясының билігінде болды, себебі 1787 жылғы Солтүстік-Батыс жарғысы үшін жасалған бастапқы шекаралар Мичиган көлінің оңтүстік жиегін аумақтық шекара ретінде белгіледі. Огайо штаты Солтүстік-Батыс территориясында 1803 жылы штат мәртебесіне ие болғанда, штаттың солтүстік шекарасы осы маңызды аймаққа талаптанды, тіпті Мичиган территориясы 1805 жылы ресми түрде құрылғанда да осы аймақ оның құрамында болды. 1833 жылдан 1836 жылға дейін Толедо Монро округіне қарады, бұл Мичиган территориясы мен Огайо штаты арасында «Толедо жолағы» деп аталатын аймақ үшін қызып кеткен «Толедо соғысы» шекаралық дауына әкелді. 1836 жылдың соңында президент Эндрю Джексон, бұрын Мичиган территориясының «жас губернаторы» ретінде Стивенс Т. Мейсонды тағайындаған, дауды реттеу үшін араласты. Федералды үкімет Толедо жолағын Огайоға берді, ал Мичиган 1837 жылдың 26 қаңтарында штат болғанда, «құнарсыз» деп есептелген Жоғарғы түбекті алды. Толедо Монро округінің бөлігі болған кезде, ол Монродан көлемі мен халқы жағынан басып өтті. 1915 жылы Мичиган губернаторы Вудбридж Н. Феррис пен Огайо губернаторы Франк Б. Уиллис жаңа штаттық шекара белгілері орнатылғанда шекаралық қақтығысқа салтанатты бітім шарттарын жасасты. «Толедо соғысы» аяқталғанда жаңа штаттық шекара Мауми өзенінің сағасынан солтүстікке қарай шамамен 41°44' солтүстік ендігінде белгіленді. Бұл өзен мен Толедо қаласын Огайо штатына берді, бірақ Мичиганның белгілі бір аймағы үшін күтпеген салдарларға да әкелді. Штаттық шекара кішігірім Оттава өзені арқылы өтіп, Монро округінің шағын бөлігін кесіп, «Жоғалған түбек» деп аталатын эксклав құрды. Шағын түбекте тұратын Мичиган тұрғындары Мичиганның қалған бөлігіне оралу үшін 10 минуттық сапармен Огайо штатының Лукас округіне оңтүстікке баруға мәжбүр. Жоғалған түбекті Эри қалашығы басқарады, ал түбектің көп бөлігінде қайық тұратын жағажай орналасқан. Монро округінің шекарасы 1837 жылдан 1973 жылға дейін өзгермеді, содан кейін «Толедо соғысынан» 136 жыл өткен соң шешілмеген дау реттелді. Эри көлінің шалғай бөлігіндегі өте кішкентай, қараусыз «Тортулл аралының» иелігі аралдағы маяқтың жабылуынан кейін ондаған жылдар бойы дау туды. Арал ұзақ уақыт Мичиганның бақылауында болды, бірақ Огайо да талас-тартыс тудырды. 1973 жылдың 22 ақпанында келісімге қол жеткізілді және штаттық шекаралар соңғы рет қайта тартылып, шағын аралды дәл кесіп, оны Монро және Лукас округтері арасында бөліп тастады. Эри қалашығы – Аралдың Мичиган бөлігіне, ал Толедо қаласы екінші бөлігіне билік етеді. Аралмен не істеу керек деген мәселе әлі де даулы болып тұр, өйткені екі тарап та келісімге келе алмайды. Бүгінде аралда бірнеше тастап кетілген ғимараттар бар, ал жаңа құрылыстардың салынуы сот шешімімен тоқтатылды.

Экономикалық тарих

ХХ ғасырдың ортасына дейін Монро округі көбінесе аграрлық сипатта қалып, көптеген қағаз фабрикаларымен әйгілі болды, алғашқысы 1834 жылы салынған. 1916 жылы Аугуст Мейер велосипедтік сорғыштарды өндіретін Brisk Blast компаниясын құрды, ол 1919 жылы Monroe Auto Equipment Company болып өзгеріп, автомобиль амортизаторларын шығаруға кеңейтілді. 1977 жылы компания халықаралық Tenneco компаниясымен бірікті. Бүгінде олардың әлемдік штаб-пәтері Монро Чартер Тауншипінде орналасқан және Monroe амортизаторлары мен тіректерін өндіруді жалғастыруда. 1957 жылы Эри көліне жақын Френштаун Чартер Тауншипінде Энрико Ферми атом электр станциясы алғаш рет ашылды. Бүгінде станцияны Detroit Edison басқарады, бірақ ол толығымен DTE Energy бас компаниясына тиесілі. 1974 жылы Монро электр станциясы ашылды, қазір Солтүстік Америкадағы төртінші ірі көмірмен жұмыс істейтін станция. 805 фут (245 м) биіктігіндегі екі түтіншік 25 миль (40 км) қашықтықтан көрінеді және штаттың ең биік құрылыстарының бірі болып табылады. Үшінші түтіншік – қалған екеуінен қысқарақ және енірек – станцияның экологиялық талаптарға сәйкес келуі үшін салынды. 1929 жылы Newton Steel Монродағы Эри көлінде өндіріс орнын ашты, ал бұл орны 1942 жылы Alcoa, 1947 жылы Kelsey Hayes, 1949 жылы Ford Motor Company сатып алды, кейін 2000 жылы Visteon бөлімшесіне, ал 2005 жылы Automotive Components Holdings компаниясына тиесілі болды. Аймақтағы ең маңызды өндіріс орындарының бірі саналатын бұл зауыт Ford компаниясы үшін түрлі автомобиль бөліктерін өндіреді. Зауыт бұрын Эри көлі мен Расин өзенін ластаған көптеген химиялық заттармен де әйгілі. Жабылу қаупі болғанына қарамастан, зауыт 1200 қызметкермен жұмыс істеуде. Бүгінде Монро порты әлі де жоғары деңгейде өнеркәсіптенген және соңғы жылдары Монро округіне көптеген басқа да салалар көшіп келді. 2001 жылы Cabela's Дундиде дүкен ашты. Өзінің түріндегі ең ірі дүкендердің бірі ретінде, бұл орын маңызды туристік орталыққа айналды және Данди экономикасын жақсартты. 2002 жылы Дундиде Global Engine Manufacturing Alliance құрылды.

География

АҚШ халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, округтің жалпы ауданы 680 шаршы миль (1761 км2) құрайды, оның 549 шаршы милі (1422 км2) құрлық, ал 131 шаршы миль (339 км2) (19%) су жамылғысы. Монро – Мичиган штатының Эри көлінде орналасқан жалғыз округі. Рейнс және Сэнди өзендері округ аумағынан өтеді. Стерлинг мемлекеттік паркі – округтың жалғыз мемлекеттік паркі және Мичиган штатының 98 мемлекеттік паркінің ішінде Эри көлінде орналасқан жалғыз парк. Детройт өзенінің халықаралық жануарлар қоры Монро округіне қарай созылып, Солтүстік Мауми шығанағы археологиялық аймағының бір бөлігін қамтиды. Монро округі Мичиган штатындағы ең төмен нүктеде орналасқан, ол Эри көлінің жағалауында 571 фут (174 метр) биіктікте жатыр.

Климат

Монро округі ылғалды континенталды климат аймағында орналасқан. Монро қаласы жылына орташа шамада қар жауады – бұл штаттың кез келген ірі қаласы үшін ең төменгі орташа қар мөлшері. Шілде айы ең жылы ай болып табылады, орташа ең жоғары температурасы , ал қаңтар айы ең суық ай, орташа ең төменгі температурасы . Округ әдетте өте ыстық немесе суық температураны көрмейді. Орташа есеп бойынша, қыс маусымында температура бірнеше рет төмендейді, ал жазда температураның жоғарылауы сирек кездеседі. Ең суық тіркелген температура 1918 жылдың 5 ақпанында тіркелді. Ең жоғары тіркелген температура 1934 жылдың 24 шілдесінде болды, ал осыған ұқсас температура бірнеше жыл бұрын бір рет тіркелген. Ауа райының күрделі құбылыстары өте сирек. Монро округі 1950 жылдан бері шамамен 30 торнадоны бастан өткерді. Эри көлінде сирек кездесетін су айдындары да көрінуі мүмкін. Көптеген торнадолар ірі ошақтардың бөлігі болды, бірақ олардың ешқайсысы тығыз қоныстанған аймақтарға тікелей әсер етпеді. 1965 жылдың 11 сәуіріндегі Пальма жексенбісіндегі торнадо оқиғасында үш F4 торнадосы 13 адамның өміне қиындық тудырды. 1974 жылдың 3-4 сәуіріндегі «Супер оқиғада» екі торнадо (бір F2 және бір F3) бес адамның қаза табуына себеп болды. Бір дауылдан туған ең көп торнадо 1979 жылдың 29 тамызында Монро және оның айналасына төрт торнадо түскен кезде тіркелді. Алайда, торнадолар нашар болды (үш F1 және бір F0), және қаза болған жоқ. Округте соңғы рет тіркелген және елеулі зиян келтірген торнадо 2010 жылдың 6 маусымында Дунди қалашығында болды, бұл Мичиганның оңтүстік бөлігінде бірнеше торнадоға себеп болған шағын ошақ болды. Монро солтүстікке және құрлықтың ішіне орналасқандықтан, Монро округіне тікелей ураган соққан емес. Дегенмен, кейбір күшті урагандар округке бірнеше рет айқын жауын-шашын әкелді, бірақ олардың күші аймақтағы депрессиядан артық болған жоқ. «Кенди» тропикалық дауылы (1968) әдеттен тыс алысқа саяхаттап, жаңбыр жаудырды. «Хьюго» (1989) және «Изабель» (2003) сияқты басқа дауылдар да ураган статусын жоғалтқаннан кейін желдің күшімен жаңбырдың іздерін қалдырды.

Көлік

Монро округінің кейбір бөліктеріне Эри көлінің транзиттік қоғамдық көлік автобустары қызмет көрсетеді. 1975 жылы құрылған Lake Erie Transit қазіргі уақытта 31 автобустың паркі бар және жыл сайын шамамен 400 000 жолаушыға қызмет көрсетеді. 2008 жылы жүйе 764 000 мильді басып өтті. Жүйе Монро қаласындағы және оның айналасындағы сегіз тұрақты маршрутта автобустарды басқарады. Сондай-ақ, жолаушы алдын ала шақырған жағдайда, ол өзінің әдеттегі бағыттарынан тыс бірнеше көршілес қалаларды да қызмет көрсетеді. Бедфорд қалашығынан ол Огайо штатының Толедо қаласындағы екі сауда орталығына көлікпен қамтамасыз етеді. Жүйе округтің шығыс бөлігі арқылы өтеді және оңтүстіктегі Толедоға және солтүстіктегі Детройтқа кіру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. I 75 оңтүстік Флоридаға дейін және солтүстікке қарай Саулт-Сте. Мари халықаралық көпіріне дейін үздірілмейтін бағытты ұсынады. Оның оңтүстік ұшы Монроның солтүстігінде, округтің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. I 75-тен бөлініп, I 275 - Детройттің айналасындағы батыс айналма жолы, бірақ I 75-пен қайта қосылмайды. I 275 метро әуежайына негізгі бағыт ретінде қызмет етеді. Жүйе округтің батыс бөлігін бойлай, Дундиден өтіп, Энн Арбор арқылы солтүстікке қарай өтеді. US 23 - қиылыстардан гөрі түйіскендермен шектелген автокөлік жолы. Ол Монро арқылы өтеді және Толедо мен Детройттың батыс бөліктеріне кіру мүмкіндігін береді. Жол жергілікті тұрғындарда Солтүстік Телеграф және Оңтүстік Телеграф деп аталады. US 24 автожолы Монроның солтүстігінде I 275 автожолымен жалғасады. US 25 жолы Дикси шоссесінің Цинциннатиден солтүстікке қарайғы бөлігінің атауы болды, оның ішінде Монро арқылы өтетін бөлігі де бар. Дикси шоссесі сияқты, US 25 жолы да көп бөлігімен алмастырылды, ал қазіргі шоссе Цинциннатиде қысқартылды. US 25 жолы Мичиган штатындағы US 127 автожолына Толедоны жалғастыратын округтің оңтүстік-батыс бұрышы арқылы қысқа ғана қашықтықта өтеді. Монро округінде ол Сент-Энтони жолы деп аталады, ал US 223 атауы US 23 автожолымен 90 градус бұрылыс жасап оңтүстікке қарай жалғасады. US 24 автожолының шығыс аяқталуы Монрода орналасқан және Монродан Дандиге және одан әрі штат ішінде тікелей бағытты қамтамасыз етеді. Монро қаласында M 50 автожолы жергілікті тұрғындарда Оңтүстік Кастер жолы деп аталады. Данди қаласында ол Шығыс Монро көшесі деп аталады, ал Рейн өзенінен кейін Текумсех жолы деп аталады. M 50 автожолы Монро қаласының орталығы арқылы өтеді және Монроның солтүстігінде US 24 автожолымен бірігеді. Қала орталығынан оңтүстікке қарай Джонс даңғылынан кейін, ол Оңтүстік Дикси тас жолы деп аталады. Қала орталығында ол Оңтүстік Монро көшесі деп аталады. Раузин өзенінің солтүстігінде Солтүстік Монро көшесі орналасқан. M 130 автожолы 1930-1955 жылдар аралығында жұмыс істеген және Рейн өзенінің солтүстік жағалауымен өтетін мемлекеттік тас жол болды. M 130 автожолының шығыс аяқталуы US 24 автожолында болды және 9 мильден (14 км) астам қашықтықты құрады. 1955 жылы тас жолды басқару округке қайтарылды және қазір Солтүстік Кастер жолы деп аталады. M 130 автожолы 1935-1977 жылдар аралығында жұмыс істеген мемлекеттік тас жол болды. Ол округтің оңтүстік бөлігі арқылы өтіп, US 23 автожолын қазірде қолданылмайтын US 25 автожолымен жалғастырды. Бүгінде жол Самария жолы деп аталады, ал оның шығыс бөлігі Лейксайд жолы деп аталады. Дикси шоссесі 1915 жылдан бері Монро округі арқылы өтіп келеді. Бастапқыда Флорида сияқты жерлерге жетудің бірнеше жолының бірі болған тас жол 1960 жылдардан бастап I 75 автожолымен көп бөлігімен алмастырылды. Бүгінде тас жолдың атауы екі байланыссыз тас жолға (оның бірі M 125) қолданылады, бірақ бастапқы тас жолдың сол бағыты мен қалдықтары көптен бері жоғалған. Кастер әуежайы 1946 жылы салынған және Монро қаласының батысында орналасқан. Бұл әуежай коммерциялық немесе жолаушылар тасымалымен айналыспайтын жалпы авиациялық әуежай. Әуежайда бір тас төселген ұшу-қону жолағы бар, оны негізінен шағын жеке ұшақтар пайдаланады. Сондай-ақ, бұл жерде шағын авиациялық мектеп бар. Толедо қала маңындағы әуежайы, одан әлдеқайда үлкен Толедо экспресс әуежайымен шатастырмау керек, Ламбертвиллге жақын округтің оңтүстік-батысында орналасқан. Кастер әуежайы сияқты, бұл жалпы авиациялық нысан, бір асфальтталған ұшу-қону жолағымен және жоспарлы рейстерсіз. Ол май құю станциясы, сынақ орталығы және ұшуға арналған оқу орталығы ретінде қызмет етеді.