Кіріспе
Бұлттардың түрлері
Бұлттардың түрлері тізімі барлық бұлт тұқымдарын биік (цирро, циррус), орта (алто), көп деңгейлі (нимбо, кумуло, кумулус) және төмен (страто, стратус) деп топтастырады. Бұл топтастырулар тропосферадағы әр түрлі бұлт түрлерінің әдетте кездесетін биіктік деңгейімен немесе деңгейлерімен анықталады. Кішкентай кумулус бұлттары айтарлықтай вертикальді кеңдік көрсетпейтіндіктен, көбінесе төменгі бұлттармен топтастырылады. Көп деңгейлі тұқым түрлерінің ішіндегі ең жоғары конвективтік белсенділігі барлары жиі тік бойында биіктеп тұратындар ретінде бөлек топтастырылады. Барлық тұқым түрлерінің латынша атаулары бар. Тұқымдар сондай-ақ бес физикалық формаға топтастырылады. Бұл тұрақсыздық немесе конвективтік белсенділіктің шамамен өсу ретімен: стратиформды жамылғылар; цириформды жіптер мен дақтар; стратокумулиформды дақтар, орамдар және толқындар; кумулиформды үйінділер және көбінесе күрделі құрылымдары бар кумулонимбиформды мұнаралар. Көптеген тұқымдар латынша атаулары бар түрлерге бөлінеді, олардың кейбіреулері бірнеше тұқымға ортақ. Көптеген тұқымдар мен түрлерді латынша атаулары бар сорттарға да бөлуге болады, олардың кейбіреулері бірнеше тұқымға немесе түрге ортақ. Тропосфералық бұлттар үшін қазіргі заманғы номенклатура жүйесінің негіздерін 1802 жылы Аскезиан қоғамына жасаған баяндамасында британдық химияшы және ғылымға қызығушылық танытқан әуесқой метеоролог Люк Ховард ұсынды. Жер бетіне жанасқан өте төменгі стратиформды бұлттарға көбінесе тұман және былтыр деп аталады, олар тропосферада жоғарыда пайда болатын бұлттардың латынша номенклатурасына кірмейді. Тропосферадан жоғары, стратосфералық және мезосфералық бұлттардың негізгі типтері үшін жалпы атаулары бар және кіші типтері үшін әріп-сандық номенклатурасы бар өз жіктелімдері бар. Олар биіктігі бойынша өте жоғары деңгей (полярлық стратосфералық) және ең жоғары деңгей (полярлық мезосфералық) ретінде сипатталады. Тропосферадағы бес физикалық форманың үшеуі осы жоғары деңгейлерде де кездеседі: стратиформды, цириформды және стратокумулиформды, бірақ өте үлкен кумулонимбиформды бұлттардың жоғарғы жағы төменгі стратосфераға енуі мүмкін.
Мезосфералық бұлттарды анықтау және жіктеу
Мезосферада пайда болатын бұлттар түрлі нысандарда кездеседі, мысалы, жамылғылар, жолақтар және толқындар түрінде, бірақ олардың сыртқы түріне байланысты латынша атаулары жоқ. Бұл бұлттар атмосферадағы ең жоғары орналасқан бұлттар болып табылады және оларға латын тілінен алынған "ноктилюцент" атауы берілген, ол олардың физикалық пішінінен гөрі, қараңғылықта жарқырауына байланысты қойылған. Олар физикалық құрылымының ерекшеліктеріне сәйкес әріптік-сандық жіктемелермен және арнайы терминдермен тағы да жіктеледі.
Экстремалды деңгейдегі стратиформды, стратокумулиформды және цириформды
Жарқыраған бұлттар – әр түрлі формада кездесетін жұқа бұлттар, олар көбінесе күн батқаннан кейін және күн шығар алдындағы қараңғы түнекте көрінеді. 1-түр: Жарқын, өте жұқа қабатты; циростратус немесе нашар көрінетін циррус бұлттарына ұқсайды. 2-түр: Ұзын қабатты-шоғырлы жолақтар, көбінесе параллель топтарда немесе кішкентай бұрыштарда өріліп жатады. Циррокумулдан кеңірек араласқан. 2А: Диффузды, бүркеленген жиектері бар жолақтар. 2B: Нақты анықталған жиектері бар жолақтар. 3-түр: Толқындар. Арасы анық көрінетін, жібектей циррус тәрізді, шамалы параллель қысқа жолақтар. 3А: Қысқа, түзу, тар жолақтар. 3B: Толқынды құрылымдар, толқындармен. 4-түр: Айналымдар. Іші қараңғы ортасы бар, жартылай (немесе сирек толық) циррус сақиналары. 4А: Су бетіндегі жарық толқындарына ұқсайтын, кішкентай бұрыштық радиусы бар айналымдар. 4B: Бір немесе бірнеше жолағы бар орташа бұрыштық радиусы бар қарапайым қисық. 4C: Ірі масштабты сақиналық құрылымдары бар айналымдар.
Стратосфералық бұлттарды анықтау және жіктеу
Полярлық стратосфералық бұлттар стратосфераның полярлық аймақтарында өте жоғары биіктікте пайда болады. Жеміс қабығының түсіне ұқсағандарын "жемсіз" деп атайды.
Өте жоғары деңгейдегі стратиформ
Азот қышқылы мен су полярлық стратосферада кездеседі. Кейде 1-түр деп аталатын, циростратус немесе тұманға ұқсайтын жұқа, қабат тәрізді бұлт. Құрамында қатты суытылған азот қышқылы мен су тамшылары болады; кейде үштік ерітіндіде қатты суытылған күкірт қышқылы да кездеседі.
Өте жоғары деңгейдегі цириформ және стратокумулиформ
Накреоздық полярлық стратосфералық бұлт (аналық інжу) Кейде 2-түр деп аталады, әдетте жіңішке, цирроформалы немесе линза тәрізді (стратокумулустық) көрінетін бұлт, ол шамамен және күн бату мен күн шығу аралығында көбінесе байқалады. Осы биіктікте су көбінесе қатып қалады, сондықтан жоғары бұлттар әдетте мұз кристалдарынан немесе суық тамшылардан тұрады.
Түрлер
Cirrus fibratus (V 1) Дәстүрлі "аттың құйрығы" пішіндегі биік бұлттар. Бұл бұлттар ұзын, талшықты және қисық, ал ұштарында түймелер мен бұйралар жоқ. Cirrus uncinus (V 2) Жоғары қарай иілген ілгектері немесе бұйралары бар жіп тәрізді бұлттар. Cirrus spissatus (V 3) Тығыз және жартылай өткізбейтін немесе көбінесе өткізбейтін жамылғылар. Cirrus castellanus (V 4) Жұқа негізбен байланысқан тығыз дөңгелектер немесе "мұнаралар" тізбегі. Cirrus floccus (V 5) Жоғары жағы дөңгелек, ал төменгі жағы тіреулі болып көрінетін элементтер.
Cirrocumulus тұқымдасы
Қысқарту: Cc.
Жоғары стратокумулиформды түрлері
Cirrocumulus stratiformis (V 12) Cirrocumulus табақтары немесе салыстырмалы түрде жазық жамылғылары. Cirrocumulus lenticularis Фронталды циростратус қалыңдап, орта деңгейдегі альтостратусқа және соңында нимбостратусқа айналса, жаңбыр немесе қардың пайда болуына себеп болады, ауа райы фронты бақылаушыға жақындаған сайын.
Түрлер
Cumulus congestus ((V 60); Көкжиекке қарай жиналатын сияқты параллель жолдармен орналасқан орташа кумул бұлттары. Flammagenitus (жалын / отқа қатысты) Үлкен орман өрттерімен байланысты конвекция нәтижесінде пайда болады. Homogenitus (homo / адамға қатысты) Адам қызметінің нәтижесінде, әсіресе жоғары биіктіктегі ұшақтардың және жер бетінде жылу шығаратын өнеркәсіптік қызметтің әсерінен қалыптасады. Егер бір туыстың гомогенитус бұлты басқа туысқа ауысса, онда ол гомомутатус бұлты деп аталады. Silvagenitus (ағаштарға немесе ормандарға қатысты) Өсімдіктер, әсіресе орман жапырақтарынан бөлінетін су буының төменгі қабаттағы конденсациясынан пайда болады.
Мютатус аналық бұлттары
Номенклатура генитус аналық бұлттары сияқты жұмыс істейді, бірақ түпнұсқа бұлт түрінің толық, емес, ішінара өзгеруін көрсету үшін mutatus жұрнағы қолданылады. Мысалы, Altocumulomutatus – альтокумул аналық бұлтының толық түрленуінен пайда болған. Бұл кестеде туыстар мен аналық бұлттардың мүмкін комбинацияларын көруге болады. Генитус және мутатус бұлттары әрқайсысы әліппелік тәртіппен солдан оңға қарай сұрыпталған. Туыс түрлері және кейбір кіші түрлері жоғарыдан төменге қарай орташа жалпы биіктік диапазонының шамамен азаятын тәртібімен орналастырылған. Белгілі бір туыс немесе кіші түрдің белгілі бір генитус немесе мутатус аналық бұлты бар жері әрбір ұяшықта белгіленген. Деңгей Атауы Сыныбы Ұрық анасы Мутация анасы Аббревиатура. Ac As Ci Cc Cs Cu Cb Ns St Sc Ac As Ci Cc Cs Cu Cb Ns St Sc Аббревиатура альтокумул альтострат цирр циррокумул циррострат кумул кумулонимб ниimboстрат страт стратокумул альтокумул альтострат цирр циррокумул циррострат кумул кумулонимб ниimboстрат страт стратокумул Жоғары Циррус Ci + + + + + + Циррокумул Cc + + + + Циррострат Cs + + + + + Орташа Альтокумул Ac + + + + + + Альтострат As + + + + + Мұнара тәрізді Кумулонимб Cb + + + + + + Кумул конгестус Cu con немесе Tcu Модератты тік Ниimboстрат Ns + + + + + + Кумул медиокрис Cu med + + + + Төмен Стратокумул Sc + + + + + + Кумул хумили Cu hum + + + + Страт St + + + + + +
Жақында WMO латын номенклатурасымен жіктеу үшін қабылданған бейресми терминдер
Aviaticus бұлты Ұшақ қозғалтқыштарынан шығатын су буынан пайда болған мұз кристалдарынан түзілген тұрақты конденсация іздері (контрайлдар). Әдетте цирр бұлтына ұқсайды; WMO genitus бұлт цирр homogenitus (жасалған) деп танылады. Атмосфералық тұрақтылық және желдің жылдамдық градиентіне байланысты цирр, цирокумул немесе циростратус homomutatus түрлеріне айналуы мүмкін. Fallstreak hole (түсірілген тізбек тесігі) – қатты суытылған альтокумул немесе цирокмул бұлты, шеттері тіреулі және циррдің виргасы немесе жіп тәрізді құрылымдары бар тесікпен ерекшеленеді. WMO қосымша белгісі ретінде cavum (тесік) деп аталады. Кельвин-Хелмгольц бұлты – тропосфераның кез келген биіктігінде пайда болатын желдің жылдамдық градиентінен туындаған толқын тәрізді бұлттар. Латынша атауы fluctus арқылы WMO қосымша белгісі ретінде қабылданды. Пирокумул және пирокумулонимбус – орман өрттері, жанартау жарылыстары және төменгі деңгейдегі ядролық жарылыстар сияқты жылдам пайда болатын жер бетінің жылуынан пайда болған кумул және кумулонимбус бұлттары. WMO genitus бұлты ретінде латынша атауы flammagenitus немесе кішкентай кумулдар үшін homogenitus ретінде қабылданды. Roll cloud (ролл бұлты) – Ұзын, төменгі деңгейлі, түтік пішіндес, көлденеңге бағытталған және бас бұлтпен байланысты емес түзілім. WMO stratocumulus немесе altocumulus түріне латынша volutus атауымен қабылданды.
СМО және еркін конвективті бұлттар мен дауылдарға байланысты бейресми терминдер
Қосымша бұлт (ДМО қосымша белгісі) – негізгі бұлтпен байланысты, бірақ одан бөлек екіншілік бұлт. Анвил (ДМО қосымша белгісі инкус) – кумулонимбус бұлтының жоғарғы бөлігі. Анвил кубогы (ДМО қосымша белгісі инкус) – суперклеткада жиі кездесетін Кб-дегі жоғарыдан ату. Анвилдің айналуы (сленг) – анвилдің астыңғы жағына бекітілген дөңгелек шығыңқы. Аркустық бұлт (ДМО қосымша белгісі) – арка немесе доға пішіні, кумулға бекітілген, қалың, жыртық жиектері бар. Арқаға қарай таралған (сленг) – желге қарсы таралатын, ауа райының экстремалдылығын білдіретін. Ашық ойыс немесе құрғақ ойыс (бейресми термин) – артқы жақтың төмен қарай қарай түсуінен бұлттардың булануы, бұлтты кептіруі және мезоциклонның айналасында жабылуы. Бұлттың белгілері (ДМО fractus түрі) – бұлттың бөлінген бөліктері. Жағасы бар бұлт (ДМО velum қосымша бұлты) – қабырғалы бұлттың жоғарғы бөлігін қоршап тұрған сақина пішіні. Конденсациялы өрнек (ДМО қосымша белгісі tuba) – жоғарыдағы өрнек бұлты немесе торнадо. Altocumulus castellanus (ДМО туысы мен түрі) – қамал кренальді пішінді альтокумул бұлттары. Кумулус (ДМО туысы) – жиналған бұлттар. Cumulus congestus (ДМО туысы мен түрі) – айтарлықтай тік дамуы және гүлдесте пішіндеріне үйілген. Cumulus fractus (ДМО туысы мен түрі) – кумул бұлтының бөлінген бөліктері. Cumulus humilis (ДМО туысы мен түрі) – кішкентай, төмен, жазық құм, ерте даму. Cumulus mediocris (ДМО туысы мен түрі) – жоғарғы жағында іріңдері бар орта көлемді кумулус. Cumulus pileus (ДМО туысы және қосымша бұлт) – шапкасы бар, капот тәрізді кумулус бұлты. Cumulus praecipitatio (ДМО туысы және қосымша белгісі) – жауын-шашын жер бетіне жететін кумулус. Cumulus radiatus (ДМО туысы мен сорт) – көкжиекке жақын жерде жиналған сияқты параллель сызықтарда орналастырылған кумулус. Cumulus tuba (ДМО туысы және қосымша белгісі) – кумулус түбінен ілінген бағана. Кумулонимбус (ДМО туысы) – тропосфераның жоғарғы деңгейлеріне дейін созылатын жаңбырлы бұлттарды тасып тұратын үйілген мұнаралар. Cumulonimbus calvus (ДМО туысы мен түрі) – cumulus congestus секілді дөңгелек ұштары бар кумулонимбус. Cumulonimbus capillatus (ДМО туысы мен түрі) – cirrus тәрізді жоғарғы жағы бар Cb. Cumulonimbus incus (ДМО туысы және қосымша белгісі) – анвил жоғарғы жағы бар Cb capillatus. Cumulonimbus mamma (ДМО туысы және қосымша белгісі) – анвилдің астынан немесе бұлт базасынан ілінген қалта тәрізді шығыңқылары бар Cb. Cumulonimbus pannus (ДМО туысы және қосымша бұлт) – негізгі Cb бұлтына қосылған майдаланған бөлімдер. Cumulonimbus pileus (ДМО туысы және қосымша бұлт) – шапкасы бар, капот тәрізді бұлт кумулонимбус бұлтының үстінде. Cumulonimbus praecipitatio (ДМО туысы және қосымша белгісі) – жауын-шашын жер бетіне жететін Cb. Cumulonimbus tuba (ДМО туысы және қосымша белгісі) – кумулонимбус түбінен ілінген бағана. Қалдық бұлт (бейресми термин) – торнадоның түбінде табылған айналатын "бу". Түңгуір бұлт (ДМО қосымша белгісі tuba) – жермен жанаспайтын, Cb астынан ілінген бұлттың айналатын түтікшесі. Құрғайлы тұман (бейресми термин) – кейбірде терең құрғақ жиналудың маңында пайда болатын тұманның жайнаған беткі қабаты, өте тығыз болуы мүмкін. Ыстық мұнара (бейресми термин) – тропопаузаға енетін тропикалық кумулонимбус бұлты. Кіру жолағы (бейресми термин) – Cb-ге кіруді белгілейтін ламинарлық жолақ, бұлттың төменгі немесе орта деңгейлерінде болуы мүмкін. Кері бұрылған кумулус (ДМО қосымша белгісінің бейресми өзгеруі) – өте қарқынды Cb мұнарасынан импульсті өткізген және конвективті түрде анвилдің төменгі жағында өсіп жатқан кумулус. Бүйіршектер (ДМО қосымша белгісінің бейресми өзгеруі) – бедерден немесе бедерден ілінген түйіршікті шығыңқылық. Пирокумул және Пирокумулонимбус – ЖМО-ның жіктеуі үшін ұсынылған қатты жер асты жылулы бұлттар (жоғарыда қараңыз). Арқан (сленг) – торнадо тарағаннан кейін көрінетін тар, кейде бұрмаланған түтік тәрізді бұлт. Арқан бұлты (бейресми термин) – кейде алға қарай жылжып келе жатқан суық майданның алдыңғы шетінде пайда болатын, спутниктік суреттерде жиі көрінетін, құм бұлттарының тар, ұзын, ұзын сызығы. Скуд бұлты (ДМО-ның fractus түріне арналған бейресми термин) – бұлттың, әдетте, жауын-шашын кезінде пайда болатын, бөлінген бөліктері. Шельфтік бұлт (ДМО аркасы үшін бейресми термин) – көбінесе Cb-нің төменгі жағына бекітілген клиновидті бұлт. Stratus fractus (ДМО туысы мен түрі) – бұлттың бөлінген бөліктері, әдетте жауын-шашын кезінде пайда болады (сонымен қатар, скуд бұлты). Стриация (ДМО velum қосымша бұлты үшін бейресми термин) – бұлттардың үстіртке қарай бұрылысты қоршап тұрған саңылауы немесе жолағы, айналуды білдіреді. Кезек бұлты (бейресми термин) – қабырғалы бұлттан жауын-шашынның өзегіне қарай созылатын...
Венера
Жоғары тығыз күкірт диоксиді мен көмірқышқыл газынан тұратын үш негізгі қабат, 45-65 км биіктікте планета бетін жасырып, вирга құбылысын тудыруы мүмкін. Қабатты бұлттардың жарық емес, тығыз жамылғылары. Толқынды стратокумулустық бұлттар, төменгі қабатты стратиформды бұлттарды көруге мүмкіндік беретін ашық кеңістіктері бар. Кумулустық және кумулонимбустық жарық шығаратын кіріктірілген конвективті жасушалар.
Марс
Марста жер бетіндегі бірнеше типке ұқсас бұлттарды көруге болады және олар су мұзынан тұрады деп саналады. Өте биік цирриформды түнгі жарқырағыш бұлттар полюстер маңында Жердегі бұлттармен салыстырылатын немесе одан да жоғары биіктікте пайда болады. Жоғары цирриформды, планета бетін көруге болатын, циррус бұлттарына ұқсас жұқа, шашыраңқы бұлт. Жоғары стратокумулиформды, цирокмулусқа ұқсас жұқа, шашыраңқы толқынды бұлт. Төменгі стратокумулиформды толқынды бұлт, стратокумулусқа ұқсайды, әсіресе қысқы полюстегі полярлық қақпақ бұлты ретінде, ол көбінесе тоңған көмірқышқыл газынан тұрады. Стратиформды және стратокумулиформды толқынды және тұманды бұлттар көбінесе ортаңғы қабатта байқалады. Кумулиформды және кумулонимбиформды, найзағай тудыруға қабілетті және кем дегенде жартылай су тамшыларынан құралған, ең төменгі қабаттағы конвекциялық бұлттар. Аммоний гидросульфидінен құралған аралық қабат және су бұлттарынан тұратын ішкі қабат.
Уран мен Нептун
Көбінесе метан газынан тұратын бұлт қабаттары. Цирриформ – циррус бұлттарына ұқсайтын биік, жіңішке құрылымдар. Стратиформ – ерекше белгілері жоқ тұманды бұлттардың қабаттары. Кумулиформды және кумулонимбиформды – найзағай тудыруға қабілетті, төменгі қабаттағы конвективті бұлттар.