Кіріспе

Бұлттар туысы, төменгі деңгейлі бұлт

Cumulus бұлттары – негізі жалпақ және көбінесе қауырсынды, мақта тәрізді немесе жұмсақ көрінетін бұлттар. Олардың атауы латын тіліндегі cumulus сөзінен келген, ол "қазаншұқыр" немесе "құйма" деген мағынаны білдіреді. Stratocumulus (төменгі қабат), altocumulus (орта қабат) және cirrocumulus (жоғарғы қабат) құрайтын, шектеулі конвекцияға ие cumuliform бұлттар да бар. Бұл соңғы үш туыс түрлері кейде stratocumuliform деп жеке жіктеледі. Бұлттың биіктігі (негізінен ең жоғарғы нүктесіне дейін) атмосфераның температуралық профиліне және инверсиялардың болуына байланысты. Конвекция кезінде айналадағы ауа жылумен араласып (қосылып), көтеріліп бара жатқан ауаның жалпы массасы артады. Аккреция кезеңінде жаңбыр тамшысы түсе бастайды, ал басқа тамшылар соқтығысып, бірігіп, жаңбыр тамшысының мөлшерін ұлғайтады. Лангмуир тамшы радиусының белгілі бір уақыт ішінде шексіз өсетінін болжаған формула жасады.

Сипаттама

Құмдық бұлттың ішіндегі сұйық судың тығыздығы бұлттың барлық бөлігінде шамамен тұрақты болудың орнына, бұлттың түбінен жоғары қарай биіктікке байланысты өзгеретіні анықталды. Бір зерттеуде бұлттың түбіндегі концентрацияның нөлге тең екені байқалды. Биіктік артқан сайын концентрация тез өсіп, бұлттың ортасына жақын ең жоғары деңгейге жетті. Ең жоғары концентрация ауаның килограмына 1,25 грамм суға дейін жетеді. Биіктік көтерілген сайын концентрация баяу төмендеп, бұлттың жоғарғы бөлігіне жеткенде бірден нөлге дейін түседі. Құмдық бұлттар ұзын сызықтар бойымен, «бұлт көшелері» деп аталатын құрылымдарда қалыптаса алады. Бұл бұлт көшелері кең аумақтарды жабады және үздіксіз немесе үзіліссіз болуы мүмкін. Олар желдің жылдамдығының өзгеруінен атмосферада көлденең айналым туындап, ұзын, түтікше тәрізді бұлт көшелерін жасайды. Олар көбінесе жоғары қысымдық жүйелерде, мысалы, суық фронттан кейін пайда болады. Бұлттың қалыптасу биіктігі бұлтты құрайтын жылулық ауадағы ылғал мөлшеріне байланысты. Көп ылғалды ауа әдетте төменгі бұлт негізін құрайды. Температуралы аймақтарда кумул бұлттарының негізі әдетте жер бетінен төмен орналасады, бірақ биіктігі өзгеруі мүмкін. Құрғақ және таулы аймақтарда бұлт негізі одан да жоғары болуы мүмкін. Су тамшылары су буының ядроларда конденсациялануынан пайда болады, содан кейін олар үлкен тамшыларға бірігіп, үлкейеді. Бір зерттеуде, температуралық аймақтарда зерттелген бұлт негіздері жер бетінен жоғары екені анықталды. Бұл бұлттар әдетте 25 °C (77 °F) жоғары температурада болады, ал тамшылардың концентрациясы осы деңгейден басталады. Бұл деректер жауын-шашын жаудырмайтын, оқшауланған кумул бұлттарынан алынған. Тамшылардың диаметрі шамамен 5 микрометрге дейін жетеді. Одан да кішкентай тамшылар болуы мүмкін, бірақ өлшеулер оларды анықтау үшін жеткілікті сезімтал болмады. Ең кішкентай тамшылар бұлттардың төменгі бөлігінде кездеседі, ал үлкен тамшылардың үлесі (шамамен 20-30 микрометр) бұлттың жоғарғы бөлігінде күрт өседі. Тамшы мөлшерінің таралуы екі өтімді сипатқа ие, кішкентай және үлкен тамшылардың мөлшерінде ең жоғары деңгейлер байқалады, ал орташа мөлшерде төмендеу байқалады. Бұрылыс шамамен бейтарап. Сонымен қатар, ірі тамшы мөлшері ауаның бірлік көлеміндегі тамшы концентрациясына кері пропорционал. Кейбір жағдайларда, кумул бұлттарында су тамшылары жоқ «тесіктер» пайда болуы мүмкін. Бұл желдің бұлтты жыртып, қоршаған ауаны араластыруы немесе күшті төмен қарайтын ағындардың суды буландыруы нәтижесінде болады.

Ішкі нысандар

Құмтасты бұлттар төрт ерекше түрге бөлінеді: cumulus humilis, mediocris, congestus және fractus. Бұл түрлер cumulus radiatus түріне жіктелуі мүмкін; және жеті қосымша белгімен бірге кездесуі мүмкін, cumulus pileus, velum, virga, praecipitatio, arcus, pannus және tuba. Cumulus fractus түрі жыртылған сияқты көрінеді және cumulus humilis және ірі құмтасты бұлт түрлерінің пайда болуына себеп болатын таза ауада қалыптасуы мүмкін; немесе ол жауын-шашын кезінде қосымша белгі pannus (сонымен қатар scud деп те аталады) түрінде пайда болуы мүмкін, оған нашар ауа-райының stratus fractus түрлері де кіруі мүмкін. Cumulus humilis бұлттары көпіршікті, жалпақ пішіндерге ұқсайды. Cumulus mediocris бұлттары осыған ұқсас, бірақ вертикальды дамуы бар. Cumulus congestus бұлттары гүлдесте тәрізді құрылымға ие және атмосфераға жоғары қарай өседі, сондықтан оларды "мұнаралы құмтасты" деп те атайды. Құмтасты бұлттарының қосымша белгілері көбінесе congestus түрінде байқалады. Cumulus virga бұлттары virga (ауада буланып кететін жауын-шашын) жасайды, ал cumulus praecipitatio жер бетіне жететін жауын-шашын жасайды. Cumulus pannus – жауын-шашын кезінде әдетте аналық құмтасты бұлттың астында пайда болатын ұсақталған бұлттар. Cumulus arcus бұлттарында желдің күшті соғуы байқалады, ал cumulus tuba бұлттарында воронка тәрізді бұлттар немесе торнадолар пайда болады. Cumulus pileus бұлттары бұлттың үстінде пілеус қалыптасуына себеп болатындай өте жылдам өсетін құмтасты бұлттарды білдіреді. Cumulus velum бұлттарында бұлттың өсіп келе жатқан үстіне мұз кристалдарының жамылғысы бар. Сондай-ақ, cumulus cataractagenitus деген түр де бар. Олар сарқырамалардан пайда болады.

Болжам

Cumulus humilis бұлттары әдетте жақсы ауа-райын көрсетеді. Cumulus mediocris бұлттары да ұқсас, бірақ оларда белгілі бір тік даму бар, яғни олар cumulus congestus немесе тіпті cumulonimbus бұлттарына айналуы мүмкін, соның салдарынан қатты жаңбыр, найзағай, күшті жел, ақ жаңбыр және тіпті торнадо пайда болуы мүмкін. Cumulus congestus бұлттары, мұнаралар тәрізді көрінеді, көбінесе cumulonimbus дауылдық бұлттарына өседі. Олар жауын-шашын тудыруы мүмкін.

Климатқа әсері

Ойнатушылыққа байланысты бұлттар жерді шамамен 2°C-қа дейін салқындатады, бұл әсер көбінесе стратокумул бұлттарынан туындайды. Алайда, сонымен бірге, олар шығарылған сәулеленуді кері шағылыстырып, жерді шамамен 2°C-қа дейін қыздырады, бұл әсер көбінесе цирр бұлттарынан туындайды. Бұл орташа есепте таза 2°C жоғалуға тең. Ал кумулус бұлттары Жер бетін қыздыруға өзгермелі әсер етеді. Кумулус конгестус түрі мен кумулонимбус тұқымдасы бұлттары атмосфераға тік өседі, олармен бірге ылғалдылықты алып жүреді, бұл цирр бұлттарының пайда болуына себеп болуы мүмкін. Зерттеушілер бұл тіпті оң кері байланыс тудыруы мүмкін деп болжады, яғни жоғарғы атмосферадағы ылғалдың артуы жерді одан әрі жылытып, нәтижесінде атмосфераның жоғарғы қабаттарына көбірек ылғал тасымалдайтын кумулус конгестус бұлттарының саны артуына әкелуі мүмкін.

Басқа бұлттармен байланысы

Кумуллы бұлттар – еркін конвекциялық төменгі деңгейлі бұлттар туысы, және олармен байланысты шектелген конвекциялық бұлт – стратокумулус. Бұл бұлттар жер бетінен басталып барлық ендіктерде қалыптасады. Стратус бұлттары да төменгі деңгейде болады. Ортаңғы деңгейде альто бұлттары орналасқан, олар шектелген конвекциялық стратокумулиформды бұлт – альтокумулустан және стратиформды бұлт – альтостратустан тұрады. Орта деңгейлі бұлттар полярлық аймақтарда, қоңыржай аймақтарда және тропикалық аймақтарда пайда болады. Жоғары деңгейдегі бұлт – циррокумулус, шектеулі конвекциялы стратокумулиформды бұлт. Бұл деңгейдегі басқа бұлттар – циррус және цирростратус. Биік бұлттар жоғары ендіктерде, қоңыржай ендіктерде және төменгі тропикалық ендіктерде қалыптасады.

Циррокумул бұлттары

Циррокумул бұлттары жамылғылар түрінде пайда болады және көлеңке түсіре алмайды. Олар көбінесе реттелген, толқынды үлгілерде немесе арасында ашық кеңістіктері бар бұлт қатарларында кездеседі. Циррокумулдар, кумулиформ және стратокумулиформ санаттарының басқа да түрлері сияқты, конвекциялық процестер арқылы қалыптасады. Бұл жамылғылардың айқын өсуі жоғары биіктіктегі тұрақсыздықты көрсетеді және ауа райының нашарлауының алға басқанын хабарлайды. Бұл бұлттар ұзаққа тозбайды, олар цирр бұлттарына айналады, себебі су буы мұз кристалдарына жинала береді, олар түсіп, жоғары бағытталған конвекцияны тоқтатады. Содан кейін бұлт цирр бұлттарына таралады. Циррокумул бұлттарының конвективті немесе стратокумулиформдық қасиеттері шектеулі үш тұқымға тән төрт түрі бар: стратиформис, лентикулярис, кастелянус және флокус. Олар құрамындағы судың аса суытылған тамшылары шамамен бірдей өлшемде болғанда көлденең сызылған түстерге ие болады.

Алтокумуллы бұлттар

Алтокумул бұлттары – жоғарыдан полярлық, қоңыржай және тропикалық аймақтарда пайда болатын орта деңгейдегі бұлттар. Олар жауын-шашынмен байланысты болуы мүмкін және көбінесе мұз кристалдары, суытылған су тамшылары және қоңыржай ендіктердегі су тамшыларынан тұрады. Дегенмен, сұйық судың концентрациясы мұз кристалдарынан әлдеқайда жоғары болды, ал сұйық судың ең жоғары концентрациясы бұлттың үстіңгі бөлігінде, ал мұз – төменгі бөлігінде жиналды. Алтокумул бұлттарының төменгі жағындағы және виргадағы мұз кристалдары дендриттер немесе дендриттердің жиынтығы болды, ал инелер мен пластиналар көбінесе үстіңгі жаққа орналасқан.

Стратокумул бұлттары

Стратокумуллы бұлт – стратокумулиформды бұлттардың тағы бір түрі. Күмбүрлі бұлттар сияқты, олар төменгі қабатта пайда болады. Стратокумуллы бұлттар ұсақ жаңбыр жаудыруы мүмкін, ол бұлтты жылытып, турбулентті араласуды төмендетеді.

Кумулонимбус бұлттары

Кумулонимбус бұлттары – өсіп келе жатқан кумулус бұлттарының соңғы сатысы. Олар кумулус конгестус бұлттарының күшті көтерілу ағыны дамығанда пайда болады, ол олардың жоғарғы бөлігін атмосфераға көтеріп, тропопаузаға дейін жеткізеді. Кумулонимбус бұлттары, көбінесе "нағыз дауыл бұлттары" деп аталады, қатты жел, құйындар, молн жаққан, жел соққылары, су құбырлары, воронка тәрізді бұлттар және торнадолар тудыруы мүмкін. Көбінесе олардың үстінде еңкейген бұлттар (бүршік бұлттары) қалыптасады.

Атқыштар

Қысқа ғасырлық жалпы бұлт, атқұбыр айналының құмдасты бұлтты деформациялауы нәтижесінде пайда болуы мүмкін.

Жерден тыс

Күн жүйесінің басқа да планеталарында да кейбір кумулиформды және стратокумулиформды бұлттар табылды. Марста "Викинг орбиталы" цирокюмул және стратокумул бұлттарын анықтады, олар негізінен полярлық мұз қалқандарының жанында конвекция арқылы пайда болады. "Галилео" ғарыш зонды Юпитердегі Ұлы қызыл дақ маңында алып кумулонимбус бұлттарын анықтады. Сатурнда да кумулиформды бұлттар тіркелді. 2008 жылы "Кассини" ғарыш аппараты Сатурнның оңтүстік полюсіндегі кумул бұлттарының диаметрі 100 метрден асатын циклонның бір бөлігі екенін анықтады. Кек обсерваториясы Уранда ақшыл кумул бұлттарын анықтады. Уран сияқты Нептунда да метаннан тұратын кумул бұлттары бар. Дегенмен, Венерада кумул бұлттары байқалған жоқ.