Кіріспе

Таңертең немесе кешке жұқа, ашық беттерде тамшылар түрінде пайда болатын су – бұл конденсация нәтижесінде пайда болатын нәр. Ашық беткейлер жылуды сәулелендіру арқылы суығанда, атмосфералық ылғал буланудан гөрі жылдам конденсацияланып, су тамшыларын құрайды. Температура жеткілікті түрде төмен болғанда, бұл су мұзға айналып, қырау деп аталады. Қырау беткейлердің температурасына байланысты болғандықтан, жаздың соңында терең жерден жылумен қыздырылмаған беттерде, мысалы, шөп, жапырақтар, қоршаулар, көліктердің шатырлары және көпірлерде оңай пайда болады.

Құрылу

Су буы температураға байланысты тамшыларға айналады. Тамшылардың пайда болатын температурасы шөл нүктесі деп аталады. Жер бетінің температурасы төмендеп, ақырында шөл нүктесіне жеткенде, атмосферадағы су буы конденсацияланып, жер бетінде ұсақ тамшыларды құрайды. Бұл процесс, тұман немесе бұлттар сияқты, шөл нүктесіне дейін салқындаған ауада (әдетте конденсация ядроларының шамасында) тікелей пайда болатын гидрометеорлардан (судың метеорологиялық құбылыстары) тұманды ерекшелейді. Дегенмен, термодинамикалық принциптер бірдей болып қалады. Тұман көбінесе күнің белгілі бір уақыттарында пайдалады. Түнде, таңертең және кешкі уақыттар тұманның пайда болуы мүмкін кезеңдер болып табылады.

Пайда болуы

Жер бетінің жеткілікті түрде салқындауы, әдетте, күннен келетін сәулеленуге қарағанда инфрақызыл сәуле арқылы көбірек энергия жоғалтқанда болады, бұл әсіресе ашық түндерде байқалады. Термиялық өткізгіштіктің нашар болуы, түнде әдетте жылырақ болатын терең жер қабаттарынан осы жоғалған энергияны толықтыруға кедерілді етеді. Сонымен қатар, шық шығынының салдары ретінде саңырауқұлақтардың өсу ортасы мен мицелийі ылғалданады, мысалы, көбінесе газонды жерлерде кездесетін қапталған сияқұлақтар мен картоп өсімдіктеріне күйіс тудыратын Phytophthora infestans сияқты түрлердің мицелийі.

Тарихи

Әлем туралы (De Mundo) кітабында (б.з.д. 250 жылға дейін немесе б.з.д. 350–200 жылдар аралығында жазылған) былай делінген: «Тұн – ашық аспаннан түсетін ұсақ тамшылы ылғал; мұз – ашық аспаннан конденсатталған су; қырау – қатып қалған тұн, ал ‘тұн қырауы’ – жартылай қатып қалған тұн». Грек мифологиясында Эрса – тұнның құдайы және бейнесі. Аңыз бойынша, таңертеңгі тұн, таң құдайы Эос (Эрсаның әпкесі) ұлының өлімінен жылағанда пайда болған, бірақ кейін ол өлместікке қол жеткізген. Еврей тілінде טל (тал) деп аталатын тұн, яһуди дінінде ауыл шаруашылығы және діни мақсаттар үшін маңызды. Пасха мерекесінің бірінші күні ақ киім киген хазан Суккотқа дейінгі кезеңде тұн жауу үшін дұға оқиды. Жел жауатын маусымда, желтоқсан мен Пасха мерекесі аралығында Амида дұғасына жаңбырмен бірге берекелі тұнның жаууын тілейтін қосымшалар енгізіледі. Көптеген мидраштар тұнды соңғы тіріліс құралы деп сипаттайды. «Тұнға толы» немесе «әкеме таңғы тұн» – еврейше Авитал есімінің шамамен этимологиясы. Киелі кітаптағы Тора немесе Ескі өсиетте тұн 5 Мұса 32:2 (KJV) аятында символдық мағынада қолданылады: «Менің үйретім жаңбырдай төгілсін, менің сөзім тұндей нәрлі болсын, жас шөпке жаңбыр, ал шөпке нәрлі жауын болсын». Батыс қағидасындағы католиктік әдетте, Екінші Евхаристиялық дұға оқылғанда, дін қызметкері нан мен шарапқа, Құдай Әкеге дұға етеді: «Осы сыйлықтарды, Өзіңнің Рухыңды тұндей жаудырып, қабыл ет, Олар біз үшін Раббымыз Иса Мәсіхтің денесі мен қанына айналсын». Құдайдың Рухы әлемге және біздің өмірімізге тыныш, көзге түспейтін жолмен, «тұндей жауын» сияқты кіретіні туралы идея көптеген христиандарға қатты ұнайды.

Жасанды жинау

Шолпанды жинау, жаңбыр сияқты қолайлы ауа райы жағдайларының болмаған жерлерде су қолжетімділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Украинадағы ежелгі үлкен тас үйінділері, Оңтүстік Англиядағы ортағасырлық шөлге толы көлдер және Лансароте аймағындағы жанартаулық тас жамылғылары шөлді жинауға арналған құрылғылар деп есептелген, бірақ олар басқа принциптер бойынша жұмыс істеуі мүмкін. Қазіргі уақытта Халықаралық шөлді пайдалану ұйымы (OPUR) жаңбыр мен тұман жыл бойы су қажеттілігін толық қамтамасыз ете алмайтын аймақтар үшін тиімді, фольгаға негізделген конденсаторларды әзірлеуде. ОПУР-дың қатысуымен Индияның Ахмедабадтағы басқару институты (IIMA) Құтч жарым құрғақ аймағында кең ауқымды шөл жинау жүйесін құрды. Бұл конденсаторлар қазаннан мамыр айлары аралығындағы 90 түн бойына тәулігіне 200 литрден астам (орташа) шөл суын жинауға қабілетті. IIMA ғылыми-зерттеу зертханасы жағалаудағы құрғақ аймақтарда шөлдің қосымша су көзі ретінде пайдалы болатынын көрсетті. Шөлді жинаудың кең ауқымды жобасы теңіз жағалауына жақын орналасқан ЭПДМ коллекторларында суық теңіз суын айналдыруды көздейді. Бұл құрылғылар шөл мен тұманды конденсициялап, таза ауыз сумен қамтамасыз етеді. Соңғы зерттеулер шөл жинағыш құрылғыларды шатырлармен интеграциялау мүмкіндігін көрсетіп тұр.