Кіріспе
Американдық футболшы (1926–2017 жж.)
Ельбертон Абрахам Титтл-младший (24 қазан 1926 – 8 қазан 2017 жж.) – американдық кәсіби футболшы, қақпашы. Ол Ұлттық футбол лигасы (NFL) аясында «Сан-Франциско 49ers», «Нью-Йорк Гиантс» және «Балтимор Колтс» командаларында ойнады, ал бұрын «All America Football Conference» (AAFC) чемпионатында екі маусым «Колтс» сапында өнер көрсеткен. Бәсекеге қабілеттілігімен, көшбасшылық қасиеттерімен және есімдерімен танылған Титтл 1948 жылдан 1964 жылға дейінгі 17 жылдық кәсіби мансабында бірнеше табысты шабуылдың орталық тұлғасы болды. Титтл Луизиана штаты университетінде студенттер футболымен айналысты, онда ол «LSU Tigers» футбол командасының екі мәрте «Оңтүстік-Шығыс конференциясының» (SEC) үздік қақпашысы атанды. Ол үшінші курста 1947 жылғы «Cotton Bowl Classic» турнирінің ең құнды ойыншысы (MVP) атанды, бұл жарыс «Ice Bowl» деп те белгілі. Колледжді бітіргеннен кейін, 1947 жылғы NFL драфтында «Детройт Лайонс» оны таңдады, бірақ ол «AAFC» чемпионатында «Колтс» командасы үшін ойнауды жөн көрді. «Колтс» сапында Титтл 1948 жылы команданы «AAFC» плей-офф кезеңіне жеткізгені үшін «Жылдың жаңашылы» атағын жеңіп алды. Бір-бірінен кейін бір жеңіске жеткен маусымдардан кейін «Колтс» франшизасы таратылды, бұл Титтлге 1951 жылғы NFL драфтында «49ers» командасына қосылуға мүмкіндік берді. «Сан-Франциско» сапында өткізген он маусымда ол төрт рет «Pro Bowl» ойындарына шақырылды, 1955 жылы лигадағы тачдаун пастарын беру бойынша көшбасшы атанды және 1957 жылы «United Press» басылымы оны «Жылдың үздік ойыншысы» деп таныды. Жаңашыл ойыншы Титтл «49ers» командасының әйгілі «Million Dollar Backfield» құрамының мүшесі болды, Sports Illustrated журналының мұқабасында суреті жарияланған алғашқы кәсіби футболшы болды және «alley oop» терминін спортта қолдануға еңбек еткені үшін мақталады. 34 жастағы Титтл 1960 жылғы маусымнан кейін «Гиантс» командасына ауыстырылды. Келесі төрт маусымда ол бірнеше жеке жүлделерді жеңіп алды, екі рет лиганың бір маусымдағы тачдаун пастарын беру бойынша жаңа рекорд орнатты, соның ішінде 1962 жылғы ойында 7 тачдаун пасын және 500 ярдтық қашықтыққа пасс жасады, бұл өте жоғары (158.33-тен 151.4) көрсеткішті құрады, сондай-ақ «Гиантс» командасын үш рет NFL чемпионатына жеткізді. Ол командаға ешқашан чемпиондық атақ сыйламаса да, Титтлдің Нью-Йорктегі уақыты франшизаның даңқты жылдарының бірі болып есептеледі.
Колледж мансабы
Луизиана штатының университеті мен Техас университеті арасындағы рекрутингтік бәсекеден кейін Титтл Луизиана штатының Батон-Руж қаласында ЛСУ-ға түсуді және ЛСУ Тайгерс командасы үшін ойнауды таңдады. Ол бас жаттықтырушы Берни Мур басқарған 1944 жылғы сәтті рекрутингтік топтың бір бөлігі болды, онда Джим Кейсон, Дэн Сандифер және Рей Коутс та бар еді. Ол 238 ярдқа пас беріп, мектеп рекордын жаңартты. "Мұзды ойын" деп белгілі болған 1947 жылғы Мақта тостағынында ЛСУ Техас штатының Даллас қаласында мұз жамылған алаңда суық температурада Арканзас Рейзорбексімен кездесті. ЛСУ допты Арканзасқа қарағанда жақсы жылжытты, бірақ екі команда да есеп бере алмады, нәтижесінде ойын тең аяқталды. Титтл мен Арканзас шабуылшысы Алтон Болдуин ойынның ең бағалы ойыншысы атағын бөлісті. Маусымнан кейін United Press International (UPI) Титтлді All Southeastern Conference (SEC) бірінші командасына қосты. UPI 1947 жылы Титтлді тағы да SEC бірінші командасының квотербегі деп таныды. Титтлдің "темір адам" футболы дәуірінде ол шабуылда да, қорғаныста да ойнады. Соңғы курсында SEC чемпионы Оле Мисс командасына 20–18 есебімен жеңілген кезде қорғаныста ойнағанда, ол Чарли Конерлиден пас ұстап, қарсыластың тақымын бұзды. Бір қолымен допты ұстап, екіншісімен шалбарын ұстап, ол алаң бойымен жүгірді. Оле Мисс қақпасына 20 ярд жеткенде, қарсыласты ұстауға тырысқанда, Титтлдің шалбары түсіп, ол құлап, бетімен жерге түсті. Осы құлау оның ойынды жеңіске жеткізуге мүмкіндік бермеді. Барлығында, университет карьерасы барысында Титтл 330 әрекеттен 162 пасты 2,525 ярдқа және 23 тачдаунға аяқтау арқылы мектептік пас беру рекордтарын жаңартты. Ол өзі де жүгіруші ретінде жеті тачдаун соқты. Оның көрсеткіштері 1970 жылдары Берт Джонс олардан асып кеткенге дейін бұзылмай тұрды.
Балтимор колтлары
Титтл 1948 жылғы НФЛ драфтында «Детройт Лайонс» командасының алтыншы нөмірлі ойыншысы ретінде таңдалды. Алайда, Титтл өзінің кәсіби карьерасын 1948 жылы «Барлық Америка футбол конференциясының» «Балтимор Колтс» командасымен бастады. Сол маусымда, ол «пастың шебері» деп сипатталған болатын, 2739 ярдқа пастарын жеткізіп, «Колтс» командасын Шығыс дивизионының чемпионатының алдына жеткізді. 1949 жылы 1–11 есебімен жеңіліске ұшырағаннан кейін, «Колтс» 1950 жылы Ұлттық футбол лигасына қосылды. Команда тағы да он бір жеңіліске қарсы бір жеңіс тіркеді, ал қаржылық қиындықтарға байланысты маусым аяқталған соң франшиза таратылды. Осы кезде құрамда болған ойыншылар келесі НФЛ драфтында таңдалуға құқылы болды.
Сан-Франциско 49ерс
Титтл 1951 жылы НФЛ дұрысында Сан-Франциско 49ers командасына таңдалды. Сол кезде көптеген ойыншылар әскери міндеттерге байланысты бірден ойнауға мүмкіндік алмағанмен, Титтл дене күйіне байланысты IV F санат бойынша босатылды, сондықтан ол сол маусымда 49ers тізіміне қосыла алды. 1951 және 1952 жылдары ол Фрэнки Альбертпен бірге квотербек позициясын бөлісті. 1953 жылы, 49ers командасының негізгі ойыншысы ретіндегі алғашқы толық маусымында, ол 2121 ярдқа 20 тачдаун пас берді және алғаш рет Pro Bowl-ға шақырылды. Сан-Франциско реттегі маусымды 9–3 есебімен аяқтады, бұл Батыс конференциясында екінші орынға жетіп, лигадағы ең көп ұпай жинаған команда атанды. 1954 жылы 49ers командасы Million Dollar Backfield құрамын жасады, оған болашақта Даңқ залына енетін төрт ойыншы кірді: Титтл, фулбэктер Джон Генри Джонсон және Джо Перри, және хафбэк Хью МакЭлхенни. Титтл екінші рет қатарынан Pro Bowl ойынында жарқын өнер көрсетіп, екі тачдаун пас берді, оның бірін 49ers командаласы Билли Уилсонға берді, ол ойынның ең құнды ойыншысы атанды. Титтл 1954 жылғы 22 қарашадағы Sports Illustrated журналының 15-ші санында 49ers формасын киіп, акрил бет маскасы бар шлемде суреттелген алғашқы кәсіби футболшы болды. Суретте Титтлдің шлеміндегі металл жақшасы да көрінеді, ол шлемді сығудан қорғап, бетін сақтауға арналған. 1954 жылғы мұқабасы оның мансабында Sports Illustrated журналының төрт мұқабасының біріншісі болды. 1955 жылы Титтл алғаш рет 17 тачдаун паспен лига көшбасшысы атанды, сонымен қатар 28 перехватпен лигада көш бастады. Алғашында Титтл Альберттің жақсы кеңесші болатынына сенді. 1957 жылы Титтл мен қабылдаушы Р. С. Оуэнс допты биік лақтырып, 2 метрлік Оуэнстің секіріп алуын қамтамасыз ететін пас ойынын ойлап тапты, нәтижесінде ұзақ қашықтыққа ұпай немесе тачдаун жиналды. Титтл бұл ойынды "аллеялық опер" деп атады – спортта бұл терминді алғаш қолдану, және ол тиімді болды. 49ers реттегі маусымды 8–4 есебімен аяқтады және Батыс конференциясының плей-офф кезеңінде Детройт Lions командасын қабылдады. Lions-қа қарсы Титтл 248 ярдқа пас берді және үш тачдаун пас берді – Оуэнс, МакЭлхенни және Уилсонға бір-бірден, бірақ Детройт үшінші тоқсандағы 20 ұпайлық айырманы жеңіп, 31–27 есебімен жеңіске жетті. Маусымда Титтл 63,1% аяқтау көрсеткішімен лигада көшбасшы болды, 2157 ярдқа 13 тачдаун пас берді және тағы алты ұпай жинады. Ол Ұлттық футбол жазушылары қауымдастығының мүшелері арасында өткен United Press сауалнамасында "жылдың үздік ойыншысы" деп танылды. 1958 жылы Титтлдің нашар дайындық кезеңінен кейін Альберт Джон Бродиді 1958 жылғы маусымда квотербек ретінде таңдады, бұл шешім жанкүйерлер арасында танымал болмады. Тоғызыншы аптада Колтс командасына қарсы оң тізесін жарақаттаған Титтлдің маусымы аяқталды, ал Сан-Франциско 7–5 есебімен аяқтады, содан кейін Альберт бас жаттықтырушы лауазымынан кетті. 1960 жылы жаңа бас жаттықтырушы Ред Хики кезінде 49ers командасы соққы формациясын қабылдады. Соққы формациясы алғаш рет тоғызыншы аптада Колтс командасына қарсы қолданылды, квотербек ретінде Броди ойынға шықты, ал Титтл жамбас жарақатынан емделді. 49ers маусымдағы ең жоғары 30 ұпай жинады, және Броди соққы формациясында соңғы төрт ойынның үшеуінде жеңіске жетіп, 7–5 есебімен маусымды аяқтады. 1960 жылғы НФЛ дұрысында 12-ші жалпы таңдау болған Кордилеоне: "Мен, тіпті Y. А. Титтл үшін де бағаланбасам? Сіз әзілдесіңіз?" деді. Титтлдің Кордилеонеге деген пікірі де осыған ұқсас болды, ол 49ers командасы "атақты ойыншыны" алмағанына наразы екенін айтты. Бастапқыда ойыншылар Конерлиге адал болды және Титтлге салқын қабақ танытты. Нью-Йоркпен алғашқы ойыны екінші аптада Стиллерс командасына қарсы өтті, онда ол және Конерли әрқайсысы 17–14 есебімен жеңіске жеткен Giants командасы үшін бір тачдаун пас берді. Ол маусымның қалған бөлігінде команданың негізгі квотербегі болды және қайта жанданған Giants командасын Шығыс конференциясында бірінші орынға жеткізді. Газеттер кәсіпорыны қауымдастығы (NEA) Титтлге Джим Торп кубогын NFL ойыншыларының таңдауы бойынша ең құнды ойыншы ретінде табыс етті. Титтл ойынның 20 пасының 6-сын орындап, төрт рет допты ұстап алды. 1962 жылдың қаңтар айында Титтл 1962 жылғы маусымнан кейін зейнетке шығуға ниетті екенін мәлімдеді. Ралф Гуглиельмимен квотербек позициясы үшін бәсекелес болғаннан кейін, маусымның соңғы ойынында Даллас Каубойына қарсы Титтл алты тачдаун пас берді, бұл 33 тачдаунмен бір маусымдық рекордты орнатты, бұрынғы рекордты өткен жылы Сонни Юргенсен 32 тачдаунмен орнатқан. Ол Вашингтонның Touchdown клубынан, UPI-ден жылдың ойыншысы атағын алды және AP NFL ең құнды ойыншы сыйлығына дауыс беруде Грин-Бэйдің Джим Тейлордан кейін ғана аяқтады. Giants тағы да Шығыс конференциясында бірінші орынға ие болды және 1962 жылғы НФЛ чемпионатында Пэкерс командасымен кездесті. Yankee Stadium-да суық, желді ауа райында және Пэкерс командасының алдыңғы желісінен тұрақты қысымға ұшыраған Титтл ойын барысында 41 әрекеттен тек 18 пасты орындады. Пэкерс 16–7 есебімен жеңіске жетті, Нью-Йорктің жалғыз ұпайы Джим Коллиердің энд зонындағы қайтарылған бұрылыс пасынан келді. Титтл 1963 жылы Giants командасына оралды және 37 жасында бір маусымдағы тачдаун пас рекордын 36 тачдаунмен жаңартты. Ол Стиллерс командасына қарсы соңғы ойында үш тачдаун пас беріп, рекордты жаңартты, содан кейін AP NFL ең құнды ойыншысы атанды. Giants командасы лигадағы ең көп ұпай жинаған команда атанды және үшінші рет қатарынан Шығыс конференциясының чемпионы атанды. 1964 жылы, Титтлдің соңғы маусымында, Giants 2–10–2 (0.167) есебімен аяқтады, бұл 14 командадан тұратын лигадағы ең нашар көрсеткіш болды. Жылдың екінші ойынында Питтсбургке қарсы, ол қорғаныс шебіндегі Джон Бейкерден күтпеген соққы алды. Соққы Титтлге қабырғасындағы хрящты сығу, кеуде сүйегінің сынуы және шаңқау сырқатының салдарынан миға соққы тигізді. Тек он тачдаун пас беріп, 22 перехват жасағаннан кейін, ол 39 жасында маусымнан кейін зейнетке шықты, жас квотербек Гари Вудтің оның жұмысын ғана емес, қызымен кездесуге рұқсат сұрағанын айтты. 17 маусымдық кәсіби мансабында Титтл 4395 пасқа 2427 пасты орындап, 33070 ярдқа 242 тачдаун пас берді, 248 перехват жасады. Ол сонымен қатар 39 тачдаунға жүгірді.
Бейін және ойын стилі
Титтл допты бүйінен, тіпті төменнен лақтыратын, сол кезде жаңалық болған, бірақ бұрынғы онжылдықтарда кең таралған тәсілмен тастады. Осы көрінетін төменнен лақтыру стилі көптеген жанкүйерлердің қызығушылығы мен таңдануын тудырды. Бұған қоса, оның тоңдақ басы – оны жиі «Тоңдақ бүркіт» деп атағандықтан – оны ерекше тұлғаға айналдырды. Лақтыру қозғалысына қарамастан, ол өте күшті және дәл қолымен, жылдам лақтыруға ие болды. Оның қорғанысты оқу қабілеті оны NFL-дегі ең жақсы экранды пас берушілердің біріне айналдырды. Ол өте жақсылыққа ұмтылып, бәсекеге қабілетті болды және командаластарынан да соны күтті. Ол сирек кездесетін көшбасшылық қабілеттері мен ойынды жоспарлау шеберлігіне ие болды және тіпті қартайған жылдары да зор құлшыныспен ойнады. «Титтлдің көзқарасы – мектеп оқушысының көзқарасы, ал миы – компьютердің миындай», – деді «Giants» командаласы Фрэнк Гиффорд. 1963 жылы Ленни Мурдан Титтл мен «Colts» командасының квотербекі Джонни Юнитасты салыстыруды сұрағанда: «Екі жыл бұрын мен «Pro Bowl»-да Титтлмен ойнадым және ол керемет жігіт екенін білдім. Бірақ ол мен Джон – мүлдем басқа типтегі адамдармыз. Титтл ойыншыларымен бір түрлі «алаяқ» сияқты, ол жиналғанда, бұрынғы ойында болған жағдайға байланысты, мынау немесе мынау жұмыс істеуі мүмкін екенін «ұсынады». Ол осылай айтқанда, сіз бұл жақсы идея деп сеніп, нәтижесі болуы мүмкін деп ойлайсыз. Ал Джон – басшылыққа ие адам. Ол сізге қарсыласының не істейтінін, өзінің не істейтінін және сізден не күтетінін айтады». Титтлдің ең табысты жылдары оның спорттық жақсылығынан асып кеткен кездері болды. Ол жасымен бірге жақсару қабілетін жылдар бойы лигада жинаған тәжірибесінен туған ойынға деген сезімімен байланыстырды. «Егер сіз оны фильмдерді оқып үйренсеңіз, жақсы, ақылды колледж квотербегі үш аптада сіз білуге тиіс барлық нәрсені үйреніп, содан кейін келіп, ескіше ойыншылар сияқты жақсы бола алады», – деді ол 1963 жылы «Sports Illustrated» журналына берген сұхбатында. «Бірақ олар мұны істей алмайды».
I played with Tittle in the Pro Bowl two years ago, and I discovered he's quite a guy He and John, however, are entirely different types Tittle is a sort of 'con man' with his players he comes into a huddle and 'suggests' that maybe this or that will work on account of something he saw happen on a previous play The way he puts it, you're convinced it's a good idea and maybe it will work. John, now, he's a take charge guy He tells you what the other guy's going to do, what he's going to do, and what he wants you to do. Tittle's most productive years came when he was well beyond his athletic prime. He credited his ability to improve with age to a feel for the game borne from years of league experience. "If you could learn it by studying movies, a good, smart college quarterback could learn all you've got to learn in three weeks and then come in and be as good as the old heads," he told Sports Illustrated in 1963. "But they can't."
Құрметтер
Жоғары мектепте және колледждегі карьерасын ескере отырып, Титтл 1987 жылы Техас спорттық даңқ залына, ал 1972 жылы Луизиана спорттық даңқ залына енгізілді. Титтл 1971 жылғы топпен бірге кәсіби футбол даңқ залына қабылданды, бұл топқа замандастары Джим Браун, Норм Ван Броклин, қадірлі Винс Ломбарди және бұрынғы «Гиганттар» командаласы Энди Робустелли де кірді. Кәсіби даңқ залының мүшесі болғандықтан, ол 2009 жылы Сан-Франциско 49ers даңқ залының негізін қалаушы мүшесі ретінде автоматты түрде қабылданды. «Гиганттар» командасы бастапқыда Уорд Каффтың құрметіне 14-ші номерлі жейдесін зейнеткерлікке шығарған, бірақ Титтл командаға қосылғанда «Гиганттар» иесі Веллингтон Марадан осы жейде нөмірін сұрап, алған. Ол зейнеткерлікке шыққаннан кейін дереу қайтадан зейнеткерлікке шығарылды және қазір екі ойыншының құрметіне зейнеткерлікте сақталады. 2010 жылы Титтл Нью-Йорк «Гиганттарының» Құрмет сақинасының негізін қалаушы мүшесі атанды.
Жеке өмір
Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол 49ers штабына қайта қосылды және 1970 жылы «Гиганттар» командасында квотербекке баптаушы болып жұмысқа орналасудан бұрын көмекші жаттықтырушы болып қызмет етті. НФЛ карьерасы кезінде Титтл маусымнан тыс уақытта сақтандыру сатушысы болып жұмыс істеді. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол өзінің жеке компаниясын құрды – «Y. A. Tittle Insurance & Financial Services» (Титтл сақтандыру және қаржылық қызметтер). Титтл 1961 жылғы 9 қазанда «To Tell the Truth» бағдарламасының эпизодында үш сыншының бірі ретінде пайда болды. Титтл өзінің шаштараз, демалыс күндері күресуші Ричард Смит екенін мәлімдеді. Титтл төрт атақты сарапшыдан (Джонни Карсон) бір дауыс алды. Өлгенге дейін Титтл Калифорния штатының Атертон қаласында тұрды. 2012 жылы оның әйелі Миннетт қайтыс болды. Олардың үш ұлы болды: Майкл, Патрик және Джон, сондай-ақ Дианна Титтл де Лет есімді қызы болды. Олардың қызы – арфашы және ақын, ол 1995 жылы әкесі туралы «Гиганттар мен батырлар: Y. A. Титтл туралы қыздың естеліктері» атты өмірбаянын жариялады. Өмірінің соңғы жылдары Титтл ауыр деменциядан зардап шекті, бұл оның есте сақтау қабілетіне кері әсер етті және оның сөйлеуін бірнеше тақырыпқа шектеді. Титтл 2017 жылғы 8 қазанда Калифорния штатының Стэнфорд қаласында табиғи себептерден қайтыс болды.