Кіріспе

Отбасылық бизнес – қан, неке немесе асырау арқылы байланысқан, бизнестің бағытын анықтауға қабілетті және осы мүмкіндігін ерекше мақсаттарға жету үшін пайдалануға дайын бірнеше ұрпақтың отбасы мүшелерінің әсер ететін коммерциялық ұйым. Олар көшбасшылық немесе меншік арқылы фирмамен тығыз байланысты. Меншік иесі-басқарушы кәсіпкерлік фирмалар отбасылық бизнес деп есептелмейді, себебі оларда отбасылық бизнестің ерекше динамикасы мен қарым-қатынастарын құрайтын, ұрпақтардың жалғасуы және отбасылық ықпал жоқ.

Шолу

Отбасылық бизнес – экономикалық ұйымның ең көне және ең көп таралған моделі. Әлемдегі бизнестің басым көпшілігі – бұрыштардағы дүкендерден бастап, жүздеген мың қызметкері бар көпұлттық, акциялары биржада саудаланатын ұйымдарға дейін – отбасылық бизнес деп есептелуі мүмкін. Forbes 400 ең бай американдықтар туралы зерттеулерге сәйкес, Forbes 400 тізіміне енген адамдардың 44% отбасылық бизнес мүшесі болған немесе онымен байланысы болғандықтан байлыққа ие болған. Осындай бизнестің экономикалық кең таралуы мен маңыздылығы көбінесе бағаланбайды. 20-ғасырдың көп бөлігінде ғалымдар мен экономистер жаңа, «жетілдірілген» модельге қызығушылық танытты: жақсы білім алған «ұйымдастырушылармен» рационалды, бюрократиялық басқарылатын ірі, акциялары биржада саудаланатын компаниялар. Кәсіпкерлік және отбасылық фирмалар, олардың ерекше басқару үлгілері мен күрделі психологиялық процестерімен салыстырғанда, көбінесе кем түседі. Әлемдегі ең ірі отбасылық бизнеске Walmart (АҚШ), Volkswagen Group (Германия), Samsung Group (Корея) және Tata Group (Индия) жатады. «Global Family Business Index» индексі әлемдегі ең ірі 500 отбасылық фирманы қамтиды. Бұл индекс 2015 жылы алғаш рет Сент-Галлен университетінің Отбасылық Бизнес орталығы және EY компаниясымен жарияланды. Жекеменшік фирма үшін, фирма отбасылық фирма деп есептеледі, егер отбасы дауыс беру құқығының 50% астамын бақыласа. Акциялары биржада саудаланатын фирма үшін, фирма отбасылық фирма деп есептеледі, егер отбасы дауыс беру құқығының кемінде 32% иеленсе. Отбасылық бизнес компаниялардың 1 миллиард доллардан асатын сату көлеміне ие компаниялардың 30% астамын құрайды. Отбасылық бизнесте басқару тобының кемінде екі мүшесі меншік иесі отбасынан таңдалады. Отбасылық бизнестің иелері отбасы мүшелері болмауы мүмкін. Отбасылық бизнесті отбасы мүшелері емес адамдар да басқара алады. Дегенмен, отбасы мүшелері көбінесе отбасылық бизнестің жұмысына белгілі бір деңгейде қатысады, ал шағын компанияларда әдетте бір немесе бірнеше отбасы мүшелері жоғары лауазымды қызметкерлер мен менеджерлер болып табылады. Үндістанда қазір акционерлік қоғамға айналған көптеген бизнес бұрын отбасылық бизнес болған. Отбасы мүшелерінің менеджерлер және/немесе иеленушілер ретінде қатысуы компанияны нығайтуы мүмкін, өйткені отбасы мүшелері көбінесе отбасылық кәсіпорынға адал және берілген болады. Алайда, отбасы мүшелерінің бизнесті басқарушы және/немесе иеленуші ретінде қатысуы ерекше мәселелер тудыруы мүмкін, өйткені отбасы жүйесінің және бизнес жүйесінің динамикасы көбінесе теңгерімсіз болады.

Қиындықтар

Отбасының барлық мүшелерінің мүдделері бизнестің мүдделерімен үйлеспеуі мүмкін. Мысалы, егер отбасы бизнестен тұрмыстық шығындар мен зейнетақы төлемдерін күтсе, ал бизнес бәсекеге төтеп беру үшін сол қаражатты сақтау қажет болса, онда отбасының және бизнестің мүдделері қарама-қайшы келеді. Туысқандыққа байланысты жағдайлар (непотизм) отбасылық бизнесте туындайтын мәселелердің бірі саналады. Forbes журналы "отбасылық бизнестегі туысқандық қарым-қатынас ғасырлар бойы қалыптасқан құбылыс" екенін және мұндай бизнестерде ол "жиі кездесетінін" жазды. Непотизмге негізделген жағдайлар жұмыс ортасының нашарлауына және керісінше, шиеленіске әкеліп соқтырады, бұл қызметкерлердің ұйымға тигізетін үлесіне әсер етеді. Отбасының бір мүшесінің мүдделері екінші мүшесінің мүдделерімен сәйкес келмеуі де мүмкін. Мысалы, бизнес иесі болатын отбасы мүшесі табысын арттыру үшін бизнесті сатуды қаласа, ал иесі болып қана емес, сонымен қатар менеджерлік қызмет атқаратын отбасы мүшесі компанияны сақтап қалуға тырысады, себебі ол олардың мансабын көрсетеді және балаларына осы компанияда жұмыс істеу мүмкіндігін сыйлағысы келеді.

Үш шеңбер моделі

Бизнес отбасылары үшін қиындық – отбасы, меншік және бизнес рөлдері әртүрлі және кейде қарама-қайшы құндылықтар, мақсаттар мен іс-әрекеттерді қамтиды. Мысалы, отбасы мүшелері эмоциялық капиталға – ұрпақтан-ұрпаққа оларды біріктіретін отбасының табысына – ең жоғары мән береді. Ал кәсіпорын басшылары стратегия мен әлеуметтік капитал – фирманың нарықтағы беделі туралы ойланады. Меншік иелері қаржылық капиталға – байлық құру көрсеткіштеріне – қызығушылық танытады.

Әділ сот процесі

Әділдік отбасылық бизнесте шешім қабылдаудағы маңызды мәселе болып табылады. Отбасы және бизнес мүдделеріне иелер тарапынан әділ деп есептелетін шешімдер қабылдануы және қолдау табуы ықтимал. Әділ процесс отбасы мүшелерін, иелер және қызметкерлер ретінде, маңызды мәселелерді қарастыру және шешу үшін нақты қадамдарға қатыстыру арқылы ұйымдық әділдікті құруға көмектеседі. Әділ процесс ұрпақтан-ұрпаққа отбасының қатысуын қамтамасыз етуге негіз салады.

Сезімталдық өлшем

Отбасылық бизнес пен оның мүдделі тараптарының алдындағы міндет – олар кездесетін мәселелерді анықтау, оларды шешуге бағытталған стратегияларды қалай дамытуды түсіну және, ең бастысы, отбасына мәселелердің эмоционалдық жағын түсіндіретін әңгімелерді немесе отбасылық тарихтарды құру. Отбасылық бизнестің ең шешілмейтін мәселелері – ұйымның алдында тұрған бизнес мәселелері емес, оларды ушықтыратын эмоциялық мәселелер. Көптеген ұрпақтар бойы жетістікке жеткен отбасы, егер психологиялық мәселелерді шешпесе, келесі ұрпақтардың кебінен құлайды. Психодинамикалық тұжырымдамаларды қолдану мінез-құлықты түсіндіруге көмектеседі және отбасына өмірлік циклдағы өзгерістерге және басқа да туындауы мүмкін мәселелерге дайындалуға мүмкіндік береді. Отбасылық ұйымдарға отбасылық фирмалардың адамдық динамикасын түсіну үшін жаңа көзқарас пен кеңірек перспектива қажет, осы үшін психодинамикалық және отбасылық жүйелік екі толықтыратын аспектіні пайдалану керек.

Мұрагерлік

Отбасылық бизнестің дамуы мен мұрагерлік процесіне әсер ететін екі негізгі фактор бар: отбасы мүшелерінің саны, бизнестің салыстырмалы көлемі, сондай-ақ басқарушылық қабілеттері, техникалық білімі және ұйымға берілгендігі тұрғысынан ұйымды басқаруға жарамдылық (Arieu, 2010). Арийе отбасылық фирмаларды төрт сценарийге жіктеу үшін модель ұсынды: саяси, ашықтық, шетелдік басқару және табиғи мұрагерлік. Отбасылық бизнеспен байланысы жоқ тәжірибелі мұрагерлер отбасының қолдауымен немесе одан тәуелсіз жаңа кәсіпорын құру үшін фирманы тастап кетуі мүмкін. Керісінше, мұрагерлер көбінесе тек отбасылық бизнестегі кәсіби тәжірибемен ерекшеленеді. Мұрагерлік процесіндегі маңызды мәселе – әлеуетті мұрагерлердің білімі, себебі ол фирманың басқарушылық мүмкіндіктеріне әсер етеді. Мұрагерлік процесі алдын ала жоспарланған жағдайда, қазіргі басшы мен мұрагер көбінесе жоғары деңгейде қанағаттанушылық көрсетеді. Ерекше маңызға ие – қазіргі басшының орнынан кетуге дайындығы. Қазіргі басшы өзінің билігін мұрагерге біртіндеп табыстайды. Бұл қадамдық түрде жүзеге асып, бірнеше жылға созылуы мүмкін. Мұндай билік беру, фирманың инновациясын дамытатын кәсіпкерлік ресурстарды мұрагерге беру нысанында болуы мүмкін. Соңында, мұрагер барлық билік пен ықпалды иеленеді, ал қазіргі басшы орнынан кетеді, компанияны толығымен тастап кетеді немесе кеңесші ретінде қалады (Sharma, Chrisman, & Chua, 2003; Handler, 1990). Халықаралық отбасылық бизнес кеңесі (ICFB), төрағасы профессор Ален Ндеди болатын, жеке сектор мен коммерциялық емес ұйымдарға (университеттер, қорылар және т.б.) тиімді және сәтті жоспарлау процесін дамытуға көмектеседі.

Жетістік

Отбасы мүшелерінің және/немесе бір немесе бірнеше отбасы мүшелерінің мүдделерін, бір жағынан, ал бизнестің мүдделерін, екінші жағынан сәтті теңестіру үшін осы жұмысты атқаруға қажетті біліктер, мінез-құлық және адалдық қажет. Отбасылық кәсіпорындар оларды басқаратындар үшін ерекше қиындықтар туғызады. Олар өзінің ерекшеліктерімен көзге түсуі мүмкін, өскен сайын бірегей мәдениет пен процедуралар қалыптасады. Бұл қалыпты жағдай, егер оларды дәстүрді жақсы білетін немесе кем дегенде оларға бейімделе алатын адамдар басқарса. Көп жағдайда отбасы мүшелері бірнеше тәжірибелі кеңесшілердің көмегін алудан пайда көреді, олардың әрқайсысы отбасының қажеттілігіне сай біліктілікке ие болуы керек. Қажетті біліктіліктердің арасында коммуникация, жанжалды шешу, отбасылық жүйелерді түсіну, қаржы, құқық, есеп, сақтандыру, инвестициялау, көшбасшылықты және басқаруды дамыту, сондай-ақ стратегиялық жоспарлау сияқты салалар бар. Отбасылық бизнестегі меншік үлесі бизнестің даму деңгейін көрсетеді. Егер барлық акциялар бір адамға тиесілі болса, онда отбасылық бизнес, табысы жоғары болса да, әлі де бастапқы сатысында болып саналады.