Кіріспе

Кейбір түрде төртполюстік өріс құру үшін жасалған шара.

Төртполюстік – электр заряды, ток немесе гравитациялық масса сияқты нәрселердің идеалды түрде болуы мүмкін конфигурацияларының тізбегінің бірі, бірақ көбінесе ол күрделіліктің әртүрлі деңгейлерін көрсететін күрделі құрылымның көпполюстік кеңеюінің бір бөлігі болып табылады.

Жалпылау: жоғары көпполюстілер

Шеткі жалпылау ("нүктелік сегізполюс") мынадай болады: Паралелепипедтің сегіз бұрышында кезектесіп орналасқан сегіз нүктелік заряд, мысалы, қабырғасы a болатын куб. Бұл орналасудың "сегізполюстік моменті" "сегізполюстік лимитте" үшінші реттік нөлден өзгеше диагональдық тензорға сәйкес келеді. Одан да жоғары мультипольдер, мысалы, төменгі реттідегі нүктелік монопольдер емес, нүктелік дипольдердің (төртполюстік, сегізполюстік, ) дипольдік (төртполюстік, сегізполюстік, ) орналасуы арқылы алынады, мысалы.

Магниттік төртполюс

Барлық белгілі магниттік көздер дипольдік өрістер тудырады. Дегенмен, төрт бірдей таяқша магнитті бір-біріне перпендикуляр орналастырып, біреуінің солтүстік полюсі екіншісінің оңтүстік полюсіне жақын болатындай етіп, магниттік төртполюс жасау мүмкін. Мұндай конфигурация диполь моментін жойып, төртполярлық моментті тудырады, ал оның өрісі қашықтық артқан сайын дипольдік өрістен тезірек азаяды. Тұрақты магниттерді қолданатын магниттік төртполюс мысалы оң жақта көрсетілген. Ұқсас принципке негіделген электромагниттер (төртполюс магниттері деп аталады) бөлшектер үдеткіштерінде және сәуле тасымалдау желілерінде зарядталған бөлшектер шоғын фокустау үшін жиі қолданылады, бұл әдіс "күшті фокустау" деп белгілі. Онда төрт темір ұшы бар: екі қарсы бағытталған солтүстік және екі қарсы бағытталған оңтүстік магниттік полюсі. Болат, полюстерге оралған түтіктердегі күшті электр тогы арқылы магниттеледі. Өзгеріп тұратын магниттік төртполюс моменті электромагниттік сәулеленуді тудырады.

Гравитациялық төртполюс

Массалық төртполюс электрлік зарядтың төртполюсіне ұқсас, онда заряд тығыздығы жай ғана массалық тығыздықпен ауыстырылады және теріс белгі қосылады, өйткені массалар әрқашан оң, ал күш тартымды. Гравитациялық потенциал былайша өрнектеледі:

Мысалы, Жер айналуының нәтижесінде, ол жалпақ (полюстерде жалпақталған). Бұл оған нөлден өзгеше төртполюс моментін береді. Жердің гравитациялық өрісіне осы төртполюспен байланысты үлес, Жерге жақын орналасқан жасанды спутниктер үшін өте маңызды болса, Ай үшін маңыздылығы төмендейді, себебі бұл шарт тез азаяды. Массалық төртполюс моменті жалпы салыстырмалылық теориясында да маңызды, өйткені ол уақыт бойынша өзгерсе, осцилляциялық электрлік немесе магниттік дипольдер мен жоғары көпполюстер арқылы туындайтын электромагниттік сәулеленуге ұқсас гравитациялық сәулеленуді тудыра алады. Дегенмен, гравитациялық сәуле шығара алатыны төртполюс және одан жоғары моменттер ғана. Массалық монополь – жүйедегі жалпы масса-энергияны білдіреді, ол сақталады, сондықтан сәулелену болмайды. Сол сияқты, массалық диполь жүйенің массалық орталығына сәйкес келеді, ал оның бірінші туындысы импульсті көрсетеді, ол да сақталатын шама, сондықтан массалық диполь де сәулелену шығармайды. Алайда, массалық төртполюс уақыт өте келе өзгеруі мүмкін және гравитациялық сәулеленуге ең төменгі реттік үлес қосады. Сәулелену жүйесінің ең қарапайым және маңызды мысалы – бір-біріне тең массалары бар екі массалық нүкте, олар шеңбер бойымен айналып жүреді, бұл, мысалы, екі қара тесіктің ерекше жағдайына жуықтап келеді. Диполь моменті тұрақты болғандықтан, екі нүктенің арасындағы координаттардың басталу нүктесін қолайлы түрде орналастыра аламыз. Онда диполь моменті нөлге тең болады, және егер біз координаттарды нүктелердің орталықтан бірлік қашықтықта, бірін-бірің қарсы бағытта орналасуы үшін масштабтасақ, жүйенің төртполюстік моменті жай ғана M, мұнда M әр нүктенің массасы, ал нүктенің (бірлік) позициялық векторының компоненттері болып табылады. Олар айналатын кезде, бұл x векторы айналады, яғни оның бірінші және екінші уақыт туындылары нөлден өзгеше болады (бұл, әрине, координаттар жүйесінің таңдауына қарамастан дұрыс). Сондықтан жүйе гравитациялық толқындарды шығарады. Осылайша жоғалған энергия алғаш рет Хюльс-Тейлор екіжұлдызының айналу периодының өзгеруінде, ұқсас массадағы екінші нейтрон жұлдызымен айналып жүрген пульсарда байқалды. Электр заряды мен ток көпполюстері электромагниттік өріс құрамына үлес қосатындай, масса және массалық ток көпполюстері жалпы салыстырмалылық теориясындағы гравитациялық өріс құрамына үлес қосып, гравитомагниттік эффекттерге әкеледі. Массалық токтың өзгеруімен көпполюстер де гравитациялық сәулеленуді шығара алады. Алайда, ток көпполюстерінің үлесі әдетте массалық төртполюстердің үлесінен әлдеқайда төмен болады.