Кіріспе

Уақытты өлшейтін құрылғы

Тепе-теңдік дөңгелегі – механикалық сағаттар мен кіші сағаттарда қолданылатын уақытты өлшеуге арналған құрылғы, ол маятникті сағаттағы маятникке ұқсас. Бұл – салмақты дөңгелек, ол алға-артқа айналады және спиральді серіппе арқылы орталық положению қайтарылады. Ол сағат механизмдерінің айналу қозғалысын тепе-теңдік дөңгелегіне берілетін импульстарға түрлендіретін эскапмент арқылы қозғалады. Дөңгелектің әрбір тербелісі ("тік" немесе "соққы" деп аталады) механизмге белгілі бір мөлшерде жылға жылжуға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде сағат тілдері жылжиды. Тепе-теңдік дөңгелегі мен серіппе бірге гармониялық осциллятор құрайды, ол резонансқа байланысты белгілі бір жиілікте, яғни резонанстық жиілігінде немесе "соққысында" тербеледі және басқа жиіліктерде тербелуге қарсы тұрады. Тепе-теңдік дөңгелегінің массасы мен серіппенің серпімділігі тербелістер арасындағы уақытты тұрақты ұстайды, сондықтан механикалық сағаттарда оның уақытты өлшеу құралы ретінде кеңінен қолданылуына себеп болады. 14 ғасырда ойлап табылғаннан бастап, 1960 жылдары камертонды және кварцты механизмдер пайда болғанға дейін, барлық портативті уақыт өлшеу құрылғыларында дерлік тепе-теңдік дөңгелегі қолданылды.

Шолу

1980 жылға дейін теңгерім дөңгелектері хронометрлерде, банк сейфтерінің уақыт құлыптарында, оқ-дәрілердің уақыт қысқыштарында, ескерту сағаттарында, ас үй таймерлерінде және хронометрлерде қолданылатын уақытты өлшеу технологиясы болды, бірақ кварц технологиясы бұл қолданыстарды ығыстырды, ал қазіргі кезде негізгі қолданысы – сапалы механикалық сағаттарда. Қазіргі заманғы (2007) сағаттың теңгерім дөңгелектері әдетте Глюцидурдан жасалады, ол бериллий, мыс және темірдің төмен жылулық кеңеюі бар қорытпасы, ал серіппелері Nivarox сияқты төмен жылулық серпімділік коэффициенті бар қорытпадан жасалады. Екі қорытпа бір-біріне сәйкес келеді, осылайша олардың қалдық температуралық реакциялары өшіріледі, нәтижесінде температураның қателігі азаяды. Дөңгелектер ауаның кедергісін азайту үшін тегіс, ал біліктері дәл зергерлік подшипниктерге тіреледі. Ескі теңгерім дөңгелектері тепе-теңдікті реттеу үшін жиегінде салмақ бұрандаларын пайдаланған, бірақ қазіргі заманғы дөңгелектер зауытта компьютерлік тепе-теңдікпен теңгеріледі, оларды теңгерімдеу үшін жиекте дәл ойық жасау үшін лазер қолданылады. Теңгерім дөңгелектері әрбір тербелісте шамамен 1½ айналыс жасайды, яғни олардың орталық тепе-теңдік позициясының әр жағына шамамен 270°. Теңгерім дөңгелегінің жылдамдығы реттегішпен реттеледі, ол серіппеден өтетін тар саңылауы бар бұрыш. Бұл серіппедегі саңылаудың артындағы бөлікті бекітеді. Бұрышты жылжыту серіппеге қатысты саңылауды жоғары және төмен жылдырады, оның тиімді ұзындығын өзгертеді, соның салдарынан теңгерімнің резонанстық тербеліс жиілігі өзгереді. Реттегіш серіппенің жұмысына кедергі келтіргендіктен, хронометрлер мен кейбір дәл сағаттарда, мысалы Gyromax сияқты, реттегішсіз "бос серіппелі" теңгерімдер бар. Ескерту сағаттары мен ас үй таймерлері көбінесе секундына 4 тербеліс (14 400 BPH) жиілігімен жұмыс істейді. 1970 жылдарға дейін жасалған сағаттар көбінесе секундына 5 тербеліс (18 000 BPH) жиілігіне ие болды. Қазіргі заманғы сағаттар 6 (21 600 BPH), 8 (28 800 BPH) жиіліктерімен және кейбіреулері секундына 10 тербеліс (36 000 BPH) жиілігімен жұмыс істейді. Audemars Piguet қазіргі уақытта өте жоғары теңгерім тербелісі бар, секундына 12 тербеліс (43 200 BPH) жиілігімен сағат шығарады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Elgin АҚШ Әуе күштерінің бомбалаушы экипаждары үшін секундына 40 тербеліс (144 000 BPH) жиілігімен жұмыс істейтін өте дәл хронометр жасады, бұл оған "Jitterbug" деген лақап атты берді. Білегіндегі ең жақсы теңгерім дөңгелекті сағаттардың дәлдігі күніне бірнеше секундқа жетеді. Ең дәл теңгерім дөңгелекті сағаттар – теңіз хронометрлері, олар кемелерде аспан навигациясы үшін, бойлықты анықтау үшін дәл уақыт көзі ретінде қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа қарай олар тәулігіне 0,1 секундтық дәлдікке қол жеткізді.

Тарих

Тепе-теңдік дөңгелегі алғашқы механикалық сағаттармен бірге 14 ғасырдағы Еуропада пайда болды, бірақ ол алғаш рет қашан немесе қайда қолданылғаны белгісіз. Бұл фолиоттың жақсартылған нұсқасы, ол ертедегі инерциялық уақыт өлшегіш, ортасынан тік сызықшаға тіреліп, екі басында салмақтары бар және алға-артқа қозғалады. Сағаттың жылдамдығын реттеу үшін фолиоттың салмақтарын сызықша бойымен ішке немесе сыртқа жылжытуға болады. Солтүстік Еуропадағы алғашқы сағаттарда фолиоттар, ал оңтүстік Еуропадағы сағаттарда тепе-теңдік дөңгелектері қолданылды. Сағаттар кішірейгенде, алдымен тұғырлық сағаттар мен шам сағаттары, содан кейін 1500 жылдан кейін алғашқы үлкен сағаттар жасалғанда, фолиоттардың орнына тепе-теңдік дөңгелектері қолданыла бастады. Тепе-теңдік дөңгелегінің салмағының көп бөлігі осінен алыс, шетінде орналасқандықтан, ол бірдей өлшемдегі фолиотқа қарағанда инерция моменті жоғары болып, уақытты дәлірек сақтай алады. Дөңгелектің пішіні ауаға қарсылықты азайтады, ал оның геометриясы температура өзгерген кезде туындайтын жылулық кеңеюдің қатесін ішінара толықтырады.

Тепе-теңдік пружинасын қосу

Бұл ертедегі теңгерім дөңгелектері уақытты дұрыс өлшеуге мүмкіндік бермеді, себебі оларда маңызды элемент – теңгерім серпімі болмады. Ертедегі теңгерім дөңгелектері, эскапменттің тісімен жанасқан жалау тістің ұшынан ("босап") өтіп, дөңгелекті кері итеруге дейін бір бағытта итеріліп тұрды. Мұндай "инерциялық" дөңгелекте үдеу қозғау күшіне пропорционал. Теңгерім серпімі жоқ сағатта қозғау күші дөңгелекті үдетуге, сондай-ақ оны баяулатуға және кері бұруға қатысады. Егер қозғау күші арттырылса, үдеу де, баяулау да артады, нәтижесінде дөңгелек алға-артқа жылдам итеріледі. Бұл уақыт өлшеуді эскапментпен берілетін күшке тәуелді етті. Сағат жұмыс істеу кезеңінде негізгі серпімдік бұрылып, босаған кезде, сағат механизмі арқылы эскапментке берілетін қозғау күші азаяды. Күшті теңестірудің қандай да бір жолы болмағандықтан, серпімдік күші азайғанда сағат орамалар арасында баяулап, уақытты жоғалтады. Сондықтан барлық теңгерім серпімі жоқ сағаттарда, тіпті минималды дәлдікті қамтамасыз ету үшін, негізгі серпімнен эскапментке жететін күшті теңестіру үшін фузеялар (немесе кейбір жағдайларда стекфридтер) қажет болды. Осы құрылғылармен де, теңгерім серпіміне дейінгі сағаттар өте дәлсіз болды. Теңгерім серпімінің идеясы дөңгелектің айналуын шектеуге және оның дәлдігін арттыруға арналған серпімді шошқа қылшығының қолданылуынан туындады. Роберт Гук 1658 жылы теңгерімге металл серпімін алғаш рет қолданды, ал Жан де Готефюйль мен Кристиан Гюйгенс 1674 жылы оны қазіргі спиральдік түріне жетілдірді. Серпімді қосу теңгерім дөңгелегін гармоникалық осцилляторға айналдырды, ол әрбір заманауи сағаттың негізі болып табылады. Бұл дөңгелек табиғи резонанстық жиілікте немесе "соққыда" тербеледі және үйкеліс немесе қозғау күшінің өзгеруінен туындаған тербеліс жылдамдығының өзгеруіне қарсы тұрды. Бұл маңызды жаңару сағаттардың дәлдігін күніне бірнеше сағаттан күніне 10 минутқа дейін арттырып, оларды қымбат жаңалықтардан пайдалы уақыт өлшегіштерге айналдырды.

Температура қатесі

Тепе-теңдік пружинасы қосылғаннан кейін, дәлдіктің басты себебі температураның өзгеруінің әсері болды. Алғашқы сағаттардың тепе-теңдік пружиналары қарапайым болаттан, ал тепе-теңдіктері мыстан немесе болаттан жасалған. Температураның әсері олардың жылдамдығына айқын әсер етті. Температураның жоғарылауы термиялық кеңею салдарынан тепе-теңдік пружинасы мен тепе-теңдіктің өлшемдерін ұлғайтады. Пружинаның күші, оның иілгенде тудыратын қалпына келтіру күші, оның еніне және қалыңдығының кубына пропорционалды, ал ұзындығына кері пропорционалды. Егер температураның жоғарылауы тек физикалық өлшемдеріне әсер етсе, пружина күшейер еді. Дегенмен, қарапайым болаттан жасалған тепе-теңдік пружинасында температураның жоғарылауымен пружина металлының серпімділігі айтарлықтай төмендейді, нәтижесінде пружина әлсірейді. Температураның жоғарылауы болаттан немесе мыстан жасалған тепе-теңдік дөңгелегінің диаметрін де ұлғайтады, оның айналу инерциясын, инерция моментін арттырады, соның салдарынан тепе-теңдік пружинасының оны жылдамдатуы қиындайды. Температураның пружина мен тепе-теңдіктің физикалық өлшемдеріне тигізетін әсері, пружинаның күшеюі және тепе-теңдіктің айналу инерциясының өсуі бір-біріне қарсы әсер етеді және белгілі бір деңгейде өзара теңестіреді. Сағаттың жылдамдығына ең көп әсер ететін температураның факторы – температураның жоғарылауымен тепе-теңдік пружинасының әлсіреуі. Температураның әсерін ескермейтін сағатта, әлсіз пружина тепе-теңдік дөңгелегін ортаға қайтаруға көбірек уақыт жұмсайды, сондықтан «соққысы» баяулайды және сағат уақытты жоғалтады. Фердинанд Бертхуд 1773 жылы қарапайым мыс тепе-теңдік және болат шашты пружина 60°F (33°C) температураға дейін қыздырылғанда күніне 393 секунд (6 1/2 минут) уақыт жоғалғанын, оның 312 секунды пружинаның серпімділігінің төмендеуіне байланысты екенін анықтады.

Температурамен өтемді тепе-теңдік дөңгелегі

Теңіздегі сапарлар кезінде аспандық навигация үшін дәл сағат қажеттігі 18-шы ғасырдағы Англия мен Францияда тепе-теңдік технологиясының көптеген жетістіктерін тудырды. Теңіз хронометрінің күніне 1 секундтық қатесі 2 айлық сапардан кейін кеменің орнында 17 миль (27 км) қателікке алып келуі мүмкін. Джон Харрисон 1753 жылы алғаш рет теңгерім дөңгелегіне температураны өтеуді қолданды, ол үшін алғашқы табысты теңіз хронометрлері H4 және H5-те серіппеде екі металлдан жасалған «компенсациялық жиек» пайдаланды. Бұл құралдар күніне секундының бір бөлігідей дәлдікке жетті. Негізгі мәселе – температураға байланысты теңгерім дөңгелегінің мөлшерін өзгерту болатын. Егер теңгерім қызғанда диаметрі кішірейтілсе, кішірек инерция моменті теңгерім серіппесінің әлсіреуін өтемелендіріп, тербеліс периодын сақтап тұрар еді. Мұны іске асыру үшін теңгерімнің сыртқы жиегі екі металлдан тұратын «қабаттама» түрінде жасалды: ішкі жағына болат, сыртқы жағына мыс қабаттары біріктірілді. Бұл екі металлдан жасалған конструкциядағы жолақтар қызғанда болат жаққа қарай иіледі, себебі мыстың жылулық кеңеюі болаттан жоғары. Дөңгелектің тіректерінің жанында екі жерден кесілгендіктен, ол екі дөңгелекті қос металл «қолдары» бар S пішініне ұқсады (суретті қараңыз). Мұндай дөңгелектер кейде «Z теңгерімдері» деп аталады. Температураның көтерілуі қолдарды дөңгелектің ортасына қарай иілтеді, ал массаның ішке қарай жылғалысы теңгерімнің инерция моментін азайтады, бұл мұз үстінде айналып тұрған конькишінің қолдарын денесіне жақындату арқылы инерция моментін азайтуына ұқсас. Инерция моментінің төмендеуі әлсіз теңгерім серіппесінің тудырған күшін азайтуды өтемелендірді. Өтемақы мөлшері қолдардағы жылжымалы салмақтар арқылы реттелді. Мұндай теңгерімге ие теңіз хронометрлері температураның кең диапазонында күніне 3–4 секунд қателік көрсетті. 1870 жылдары сағаттарда компенсацияланған теңгерімдер қолданыла бастады.

Орта температураның қатесі

Стандартты Ерншоу компенсациялық теңгерімі температураның өзгеруіне байланысты қателікті күрт азайтты, бірақ оны толығымен жойған жоқ. Алғаш рет J. G. Ulrich сипаттағандай, белгілі бір төмен және жоғары температурада дұрыс уақытты көрсету үшін реттелген компенсациялық тепе-теңдік, аралық температурада күніне бірнеше секундқа жылдамдайды. Бұның себебі, тепе-теңдіктің инерция моменті компенсациялық қолдардың радиусының квадратымен, демек температураның квадратымен өзгереді. Ал серіппенің серпімділігі температураға пропорционалды түрде өзгереді. Бұл мәселені шешу үшін хронометр жасаушылар әртүрлі "қосымша компенсация" схемаларын қолданды, олар қателікті күніне 1 секундтан азайтады. Мұндай схемалар, мысалы, тепе-теңдік дөңгелегінің ішкі жағына бекітілген кішкентай биметалл қолдардан тұрады. Бұл компенсаторлар тек тепе-теңдік дөңгелегінің ортасына қарай иіле алады, ал сыртқа қарай иілу дөңгелектің өзімен тоқтатылады. Бұл шектелген қозғалыс сызықты емес температуралық реакцияны тудырады, ол серіппедегі серпімділік өзгерістерін жақсырақ өтеуге мүмкіндік береді. 1850 және 1914 жылдар аралығында Гринвич обсерваториясының жылдық сынақтарында бірінші орын алған хронометрлердің көпшілігі қосымша компенсацияланған модельдер болды. Қосымша компенсацияның күрделілігіне байланысты ол ешқашан сағаттарда қолданылмады.