Кіріспе

Христодулос (17 қаңтар 1939 – 28 қаңтар 2008) (Χριστόδουλος, туған аты Христос Параскеваидис, Χρήστος Παρασκευαΐδης) – Афина және Бүкіл Грекия архиепископы, сондай-ақ 1998 жылдан өмірінің соңына дейін, 2008 жылға дейін Грекияның автокефальдық православие шіркеуінің басшысы болды.

Ерте өмір және мансап

Кристидулос 1939 жылы Солтүстік Грекияның Фракия аймағындағы Ксанти қаласында дүниеге келген. Одан кейін ол Афина университетінде заң мамандығын оқып, 1962 жылы бітірді. Бұрын 1961 жылы Православ шіркеуінде диакен болып тағайындалған. Сонымен қатар, Афина университетінде теология бойынша аспирантурада оқыды. Кристидулос 1965 жылы дін қызметкеріне тоғыстырылып, 1967 жылы Теология мектебін бітірді. 1965-1974 жылдар аралығында Афинаның маңындағы Палайо-Фалиро қаласындағы приход пасторы болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол Грекия шіркеуінің Киелі Синодының Бас хатшысы қызметін де атқарды. 1974 жылы Фессалиядағы Волос қаласындағы Димитрия епископы болып сайланды және 1998 жылы Афина архиепископы болып сайланғанға дейін осы лауазымды атқарды. Кристидулос теология ғылымдарының докторы, француз және ағылшын тілдерінде білім алған, сонымен қатар итальян және неміс тілдерін білген. Ол көптеген теологиялық кітаптардың авторы және Крайова университеті мен Яссы университетінің құрметті докторлық дәрежесін алды. Кристидулос католик мектебінде білім алғандықтан, Православ және Католик шіркеулері арасындағы диалогқа ашық болды, себебі ол екі тараптың да тәжірибесін бастан өткерген.

Архиепископ қызметі

1998 жылы Христодулос архиепископ Серафимнен кейін Грек шіркеуінің прелаты лауазымын иеленді және қалған ақшаны банк шотында сақтады. Архиепископ Христодулос қайтыс болғаннан кейін Грек шіркеуі "Солидарлық" ұйымының қаржылық қызметін тергеп, ауыр бұзушылықтарды анықтады. 2003 жылы ол Грекияның солтүстігіндегі епископтарды тағайындау құқығы мәселесі бойынша Әлемдік Патриарх Варфоломеймен келіспеушілікке түсті. Нәтижесінде, жаза ретінде Христодулос шіркеу Диптигінен шығарылды. Алайда, үш айдан кейін ол қайта орналастырылды, себебі даудың шешімі көрінді. Бір айдан кейін келіспеушілік толыққанды жазылды. Рим Папасы Иоанн Павел II-нің Афинаға, ал архиепископ Христодулос Рим Папасы Бенедикт XVI-ға жасаған сапары шіркеу бірлігіне қол жеткізудегі маңызды қадамдар болды. 2001 жылдың 20 мамырында Константинос Пулиос (грекше: Κωνσταντίνος Πούλιος), Ескі Күнтізбеге сенеуші, Афина Митрополиттік соборының сыртында архиепископ телеарнаға сұхбат берген кезде Христодулосқа шабуыл жасап, бетіне шапалақ салды. Шабуыл тікелей эфирде көрсетілді; Пулиос Христодулосқа қарасты полиция күзетімен ұсталды, бірақ соңында оған ешқандай айып тағылмады.

Сербияға қолдау көрсету

Архиепископ Сербияны (көптеген православиеліктер мекендейтін ел) қолдауда және НАТО мен 1999 жылғы Косово соғысына қарсылықты қоздыруда жетекші рөл атқарды, онда Грекия, НАТО мүшесі ретінде, маңызды, бірақ көбінесе араласпаушылық рөл ойнады. Ол сондай-ақ Грекия үкіметінің Костас Симитис басшылығымен Еуроодақ директиваларын орындау ниетіне, әсіресе олар оның грек дәстүрлі саясатымен келіспеген жағдайларда, күшті қарсылық білдірді. Қызметке кіріскеннен кейін көп ұзамай Христодулос "қазіргі гректердің Брюссельден қандай талаптар келеді деген негізде шешім қабылдауы – ұятты нәрсе" деді.

Жеке куәлік туралы дау

2000 жылы шіркеу мен мемлекет арасындағы қақтығыс күшейді, грек социалистік үкіметі Грекияның жеке деректерді қорғау органының шешімін орындау ниетімен грек азаматтарының ұлттық жеке куәліктерінен "Дін" деген жолды алып тастауға тырысты. Христодулос бұл шешімге қарсы шығып, социалистік премьер-министр Костас Симитистің бұл мәселе бойынша Грек шіркеуімен ақылдаспағанына наразылық білдірді және бұл Грек шіркеуін қоғамдық өмірден ығыстыруға бағытталған кең жоспардың бір бөлігі екенін айтты; сондай-ақ, бұл шешімді "бізге ашулы итттердей шабуыл жасап, етімізді жыртып тастағысы келетін жаңашыл зиялылар ұсынды" деп мәлімдеді. Архиепископ Грекия шіркеуінің көптеген епископтарымен бірге Афина мен Салоникада екі митинг ұйымдастырды, діни мәліметтерді ерікті түрде енгізуді қолдады және бұл мәселе бойынша референдум өткізуді сұрады. Осы мақсатта, үш миллионнан астам грек азаматы қол қойып, референдум өткізуді талап етті. 2001 жылы Христодулос жеке куәліктерге қатысты шешімді еврейлердің ынталандырғаны туралы айтқаннан кейін халықаралық сынға ұшырады. Грекиядағы еврей қауымының орталық кеңесі 2001 жылдың 20 наурызында оған хат жолдап, мәселені түсіндіруді сұрады және жеке куәліктерге діни статусты міндетті түрде жазуға қарсы екенін білдірді. Архиепископ жауап хатында, оның ақпарат көзі – АҚШ еврей қауымының ресми сайты екенін, онда АҚШ еврей қауымы грек үкіметінен грек жеке куәліктерінен діни статусты алып тастауды сұрағанын айтты. Сондай-ақ, Израильде жеке куәліктерге діни статусты жазу міндетті екенін мәлімдеді. Грек шіркеуінің ресми ұстанымы бойынша, жеке куәліктерге діни статусты жазу ерікті болуы керек. Бірақ Грек үкіметі жаңа жеке куәліктерден діни статусты толығымен алып тастады.

Әскери хунта

Сол жылы Христодулос 1967-1974 жылдардағы грек әскери хунтасының адам құқықтарын бұзуы туралы ешқандай хабары болмағанын және оған қатысы жоқ екенін айтқанына қарамастан, ол сол жеті жыл бойы дін қызметкері болуға оқығандықтан, Грекия шіркеуінің митрополит епископтарының ұжымдық кеңесі – "Киелі Синодтың" бас хатшысы лауазымында болғанда жаңа режимнің ант қабылдау рәсімінде болған. Осымен қатар, ол режим тағайындаған және оны қолдаған архиепископ Иеронимнің бас кеңесшісі қызметін атқарды.

Экуменикалық қатынастар

2001 жылы Кристодулос Грекия үкіметінің Папа Иоанн Павел II-ге Грекияға келуге рұқсат беру шешіміне келісті. Ол Папаны "есік жаппайтынын", өйткені ол елге паломник ретінде келетінін мәлімдеді. 2001 жылдың мамырындағы Папа сапары барысында екеуі кездесіп, пікірталас жүргізді, бірақ бірге дұға етпеді. 30 минуттық жеке кездесуден кейін олар көпшілік алдында сөйледі. Кристодулос Католик шіркеуінің Ұлы Шілістен бері Шығыс Православ шіркеуіне қарсы жасаған "13 құқық бұзушылығының" тізімін оқыды, соның ішінде 1204 жылы крестшілердің Константинопольді тонауы да бар. Кристодулостың бұл шешімі Грекияда үлкен дау тудырды, онда көптеген Православ христиандары Папаны (және Католик шіркеуін жалпы) ағымнан шыққан еретик деп санайды. Ол сондай-ақ 2002 жылы Афинада мешіт салуға келісім берді, себебі Афина – мұсылман ғибадатханасы жоқ Еуроодақтың жалғыз астанасы еді. Бірақ ол мешіттің қала орталығынан тыс жерде салынуын талап етті, үкімет мұсылман қауымының қарсылығына қарамастан, Афинадан 20 км қашықтықтағы жерді таңдап, бұл тілегін орындады. 2006 жылы архиепископ Кристодулос Римде Папа Бенедикт XVI-мен кездесті. Олар бірлесіп жариялаған мәлімдемеде былай деді: "Біз замандастарымызға Еуропа құрлығының христиандық тамырларын қайта жаңартуға көмектесетін жемісті ынтымақтастыққа үміттенеміз, бұл құрлық түрлі ұлттарды қалыптастырды және олардың арасындағы байланысты нығайтуға үлкен үлес қосты. Бұл оларға барлық адамдар үшін маңызды рухани және адамгершілік құндылықтарды дамытуға және өмір сүруге, сондай-ақ өздерінің қоғамдарын жетілдіруге көмектеседі."

Грек мектептеріндегі дін қызметкерлерінің рөлі

2006 жылы грек газеттері архиепископтың Костас Караманлис басшылығымен «Жаңа демократия» партиясының оңшыл үкіметінің грек православие дінінің қызметкерлеріне мемлекеттік мектептерді күнә тазару рәсімі үшін пайдалануға рұқсат беру тәжірибесін тоқтату туралы шешіміне наразылығын білдіргенін жариялады, яғни оқушылардың өз еркімен күнәсін мойындауына мүмкіндік беруді тоқтату. Грекияның мемлекеттік мектептеріндегі оқушылардың көп бөлігі православие дінін ұстанатындықтан, архиепископ олардың қасиетті дұғаларға қол жеткізуі және рухани жағдайына алаңдады. Бұрын дін қызметкерлерін мектептерге жеке күнә тазару сеанстарын өткізуге шақыру жергілікті білім беру органдарының қалауымен жүзеге асырылатын. Оқушылар үшін осындай күнә тазару мүмкіндігі жоғары және бастауыш сынып оқушылары үшін ерікті түрде ұйымдастырылатын. Грек БАҚ архиепископтың бұл қадамды шіркеуге қарсы «дос емес әрекет» деп сипаттағанын, ал Кристидоулос төрағалық еткен Грек православие шіркеуінің Синоды Мариетта Джаннаку басқаратын Ұлттық білім беру және дін істері министрлігіне шағым хаты жібергенін хабарлады. Алайда, Грек мұғалімдер қауымдастығының өкілдері бұл шешімді қолдады, оны діни сенім еркіндігін қорғайтын және мектептерде мәдени және діни ерекшеліктерге құрметті қадағалайтын шара ретінде бағалады.

Грекия саясаты

Кристодулос грек саясаты мен мәдениетіне қатысты көзқарастарды қолдады, оларды американдық «The New York Times» газеті консервативті және ұлтшыл деп сынады, ал басқалары Грекия мен грек мәдениетін қорғау деп бағалады. Ол 2002 жылы Грекиядағы «Үлкен бауыр» телешоуына қарсы наразылық акциясын ұйымдастырып, жандарындағыларды телешоудағы «жас балалар үшін дұға етуге» және «теледидарларын өшіруге» шақырды.

Грек тарихы

Архиепископ грек бастауыш мектептерінің алтыншы сыныптағы мемлекеттік тарих кітабының авторларын сынап, оларды "грек жастарын құлдыққа салуға" тырысып, Османдық шапқыншылық кезінде грек ұлттық ерекшелігін қорғаудағы Шіркеудің рөлін жасыруға ұмтылғаны үшін айыптады. Осы мәселеге байланысты ол "янышарларды" (яғни грек ұлтына сатқандарды) "ерсіксіз көтеріліп, даусыз нәрселерге күдік тудыруға батыл болатындар" деп айыптады. Афина академиясы, Ұлттық білім беру және дін министрлігінің бақылауындағы мемлекеттік құқықтық тұлға, сондай-ақ бірқатар грек тарихшылары мен зиялылары кітаптағы тарихи қателіктерді сынға алғаннан кейін, мемлекеттік оқулық 2007 жылы Грекия үкіметімен алынып тасталды.

Жаһандану

Архиепископ жаһандануды қатаң сынады, оған ол бірнеше рет, жаһандық немесе балама ретінде, "шетелдіктердің" халықтарды ұлттық ерекшеліктерінен айыру үшін жасаған қастандық ретінде теріс пікір білдірді. 2004 жылы ол жаһандануды "қарсылықсыз және кедергісіз әлемді билеуге ниеттенгендердің салдарынан барлығын қиратуға тырысатын бульдозер" деп сынады. Ол гректердің басқа еуропалықтарға қарағанда жұмақтай өмір сүретінін айтты, себебі "олардың діні мықты, шіркеулер салады, дәстүрлерді сақтайды және жаһандануға қарсы тұрады". 2006 жылы ол жаһандануды "адамзатқа қарсы қылмыс" және "барлық адамзаттың өмірін америкалықтандыру құралы" деп айыптады. Сондай-ақ, ол "жаһандану бізді қайнатпаға, сорпаға, қойға немесе тіпті жақсырақ, түйеге айналдырып, сосын бақылауға алуды қалайды" деді. 2002 жылы ол грек мектебінің оқушыларына "фаршқа салынған ет пе, әлде ет пе" болғылары келетінін сұрады, түсіндіріп: "шетелдіктер бізді еттартқышқа айналдырғысы келеді, ал ет – бұл берік нәрсе". 2006 жылы ол монотонды орфографияны "мәдени біртектілікті" орнату және "көпұлттық Olivetti теріс машинасының сатылымын қолдау" үшін жасалған "жаһандану қастандығы" деп сынады. Ол сондай-ақ заң шығарушылардың "Аристофанның қараңғылығынан біздің ұлтымызды құтқарудағы мейірімділігін" сарказммен атады.

Адам құқықтары

Архиепископтың адам құқықтары туралы айтқан кейбір пікірлері де қырқыс дау тудырды. 2006 жылғы сөйлесінде Христодулос шіркеудің "адам құқықтары қозғалысымен көптеген қақтығыстарға түсетініне" бел буғанын айтты, тіпті "адам құқықтарына қарсы емес, олардан жоғары тұратынын" жеткізді. Оның сөзінше, мұндай қақтығыстардың себебі – "шіркеудің осы әлемнің Иесі адам құқықтары қозғалысы арқылы ұсынып отырған нәрсені, яғни күнәні жоюды қабылдай алмайтындығында". Архиепископ адам құқықтарын тағы бір рет шайтанның алдауы деп бағалады, былай деді: "Қараңғы күштер (Грекияның көп бөлігі православиелік ел екенін) көтере алмайды, сондықтан олар оны жаһандану арқылы мойнынан айырып, жайпаңдауды қалайды. Адам құқықтары деп аталатын тағы бір құдаймен бірге пайда болған жаңа құдай, және олар бізден өз құқықтарымыздан бас тартуды күтеді".

Түркия мен Еуропалық Одақ

2003 жылы Кристидулос Түркияның Еуропалық Одаққа қабылдануына қарсылық білдіріп, түріктерді "жабайылар" деп атады. Түркияның Еуропаға кіруіне қарсы шығатын гректердің саны да бар (әрине, көптеген еуропалықтар сияқты), бірақ Кристидулос жасаған мәлімдеме дискриминациялық және нәсілшілдік көзқарастарға негізделген, сыртқы саясатқа артық араласу деп есептелді. Бұрынғы Сыртқы істер министрі Теодорос Пангалос та бұған дейін осы сияқты мәлімдеме жасаған, бірақ кейіннен одан бас тарған болатын. Архиепископқа этникалық стереотиптерді және гомофобиялық идеяларды біріктіргендігі айып тағылды, ол бір жағдайда: "Біз неміс, не француз, тіпті ағылшын емес, біз ержүрек гректерміз, сондықтан біз православиелік христианбыз" деп мәлімдеді.

Грекия мен Еуропа арасындағы қарым-қатынастар

1998 жылы ол: "Біздің ата-бабаларымыз өркениеттің нұрын сыйлағанда, олар [еуропалықтар] ағаштарда тұрған", - деп мәлімдеді. Бұл оның террористік актіні жасырын түрде ақтауға талпынысы ретінде қарастырылды. Кристодулос бұл айыптаманы жоққа шығарып, шабуылдарды айыптайтынын мәлімдеді. Шабуылдардың бесінші жылдығында, 2006 жылы, орта мектеп оқушылары алдында сөйлеген сөзінде Кристодулос 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарды "мыңдаған бейкүнә адамның өмірін құрбан еткен қорқынышты қылмыс" деп сипаттап, оларды "адамның жақсы мен жаманды ажырата алмауына және әлемнің проблемаларына жауапкершілікпен қатынаса алмауына" байланыстырды.

Ғылым

2004 жылы Кристодулос грек шіркеуінің Киелі Синодының «Efimerios» журналында қысқа мақала жариялады. Бұл шіркеутің ресми құжаты болып есептелмейді, бірақ Киелі Синодтың ресми ұстанымы туралы сирек куәлік береді. «Біздің барлығымыз бірде «Құдай әлемді жоқтан жаратты» деген сөзді естігенбіз. Бұл кейбір адамдар үшін мәселе тудырады. «Әлем қалай жаратылды?» деген сұраққа барлығымыз дайын емеспіз. Әлемді кім және қалай жаратты деген мәселе – өміріміздің орталық мәселесі. Осы салада ғылым қаншалықты үлкен прогресс жасағанын барлығымыз білеміз. Өмірдің қағидаларын ашу үшін көптеген ғылымдар бірлесіп жұмыс істейді. Ғылымның білім шегіне жетіп, жаратылыстың барлық құпияларын ашуға жасаған тырысқандары үшін оған алғыс айтамыз. Біз, сенушілер, ғылымның жетістіктерінен қорқуға тиіс емеспіз, керісінше, одан сенімімізді нығайтатын қорытындылар мен ұсыныстар күтуіміз керек. Дегенмен, бұрын, әсіресе өткен ғасырда, кейбір зертханалардан Киелі кітапқа деген сенімсіздік туып, ұзаққа созылғанын естен шығармауымыз керек. Бұл ғылымның құдіреті шексіз екендігі және адамзаттың барлық сұрақтарына жауап бере алатындығы туралы мифтің дәуірі еді. Адамның жер бетіндегі құдіреті шексіз деп сенген кезде, «Challenger» немесе Советтік «Чернобыль» сияқты оқиғалар адамның әлсіздігін көрсетіп берді. Ғылым – қасиетті сый, бірақ шектеулі. Ол физика мен метафизиканың арасында тұрады. Байқау, тәжірибе және математика құралдарымен ол сезілмейтін құбылыстарды зерттеуге тырысады. Бірақ оның көкжиегі әрқашан шектеулі. Дегенмен, ғылыми нәтижелерде атеистік аргументтерді іздеу, тіпті бүгін де, ғылыми зертханаларда емес, бірақ ғылымның мәртебесі мен билігі бар деп есептейтін кейбір адамдардың қиялында, Құдайдың бар екендігіне немесе жоқ екендігіне шешім қабылдауға мүмкіндік беретін құбылыс болып табылады».

Қырыққабат

1958 жылы Клинкос Карусос және Афанасиоспен бірге Христидулос Панагия Хрисопиги діни бауырластығын құрды. 1973 жылы патша жарлығы арқылы Христодулос Хрисопиги бауырластығын Афинаның сыртындағы ең қолайлы жерге орналастыруға қол жеткізді. Жарлықта сондай-ақ монастырь билігі жергілікті епископқа емес, Киелі Синодқа берілді.

Ауру

2007 жылдың маусым айында архиепископ Христодулос Афинадағы Аретейон ауруханасына түсті және оған тоқ ішектің аденокарциномасы және бауырдың оң жағындағы гепатоклеткалық карцинома диагнозы қойылды. Тоқ ішектің ісігін жойғаннан кейін Майами университетінің Миллер медицина мектебінің трансплантация маманы Андреас Цаккис архиепископтың бауыр трансплантациясы үшін Майамидегі Джексон мемориалдық ауруханасына көшірілетінін хабарлады. Бірақ 2007 жылдың 8 қазанында метастаздар анықталғандықтан трансплантация тоқтатылды. Қатысты дәрігерлердің ұсынысымен Христодулос 26 қазан күні Афинаға қайтып оралды және медициналық емдеуін жалғастырды.