Кіріспе

Американдық дәрігер және токсиколог (1869–1970)

Элис Гамильтон (27 ақпан 1869 – 22 қыркүйек 1970) – американдық дәрігер, зерттеуші ғалым және автор. Ол еңбек қорғау саласындағы жетекші сарапшы, денсаулық пен қауіпсіздікті қорғау негізін қалады және өндірістік токсикология саласындағы пионер болды. Гамильтон Мичиган университетінің медицина мектебінде білім алған. 1887-1919 жылдар аралығында Чикагодағы Хулл Хаус тұрғын үйінде болған кезінде ол жұмысшы табының кең демографиялық тобымен және олардың еңбек өміріндегі қауіп-қатерлерімен тікелей қатысты болды. Сондай-ақ, ол 1897 жылы Солтүстік-Батыс университетінің Әйелдер медицина мектебінде патология профессоры болды. 1919 жылы Гарвард университетінің профессорлық құрамына тағайындалған алғашқы әйел атанды. Оның ғылыми зерттеулері кәсіптік ауруларды, сондай-ақ өнеркәсіптік металдар мен химиялық қосылыстардың зиянды әсерін зерттеуге бағытталған. Ғылыми еңбегінен бөлек, Гамильтон әлеуметтік реформатор, гуманитарлық қызметкер және бейбітшілік жақтасы болды. Ол көптеген құрметті наградалар мен сыйлықтарға ие болды, оның ішінде Альберт Ласкердің қоғамдық қызметі үшін сыйлығы да бар. Оның жұмысы қауіпсіздік пен реттеуді жақсартуға ықпал етті және кейде АҚШ Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасының құрылуына себепкер болды деп есептеледі.

Жас шағы мен отбасы

Гамильтон, Монтгомери Гамильтонның (1843–1909) және Гертруда (құрметті аты Понд) Гамильтонның (1840–1917) екінші баласы, 1869 жылдың 27 ақпанында Нью-Йорк штатының Манхэттен қаласында дүниеге келді. Ол балалық шағын Индиана штатының Форт-Уэйн қаласында, көптеген туыстарының арасында өткізді, онда оның әкесі, ирланд иммигранты Аллен Гамильтон 1823 жылы қоныстанған еді. Ол 1828 жылы Индиана Жоғарғы Сотының судьясы Джесси Линч Холманның қызы Эмерин Холманға үйленді және табысты Форт-Уэйн кәсіпкеріне айналып, жер сатып алумен айналысты. Форт-Уэйн қаласының көп бөлігі оның бір кезде меншігінде болған жерлерге салынған. Элис Форт-Уэйн қаласының орталық ауданында үш блоктан тұратын Гамильтон отбасының үлкен мүлігінде өсті. Гамильтон отбасы жаздарын Мичиган штатындағы Макинак аралында көп өткізді. Көбінесе Гамильтон отбасының екінші және үшінші буындары, оның ішінде Элис отбасы, сондай-ақ оның інілері, апалары мен туыстары мұраға қалған байлықпен өмір сүрді. Элис әкесі Монтгомери Гамильтон Принстон университеті мен Гарвард құқық мектебінде оқыды. Ол сонымен қатар Германияда оқыды, онда бай қант импорттаушының қызы Гертруда Пондпен танысты. Олар 1866 жылы үйленді. Элис әкесі Форт-Уэйндегі оптомдық азық-түлік бизнесіне серіктес болды, бірақ 1885 жылы серіктестік таратылды және ол қоғамдық өмірден шығып кетті. Бизнес нашарлағандықтан отбасына қаржылық шығын келді, бірақ Элис әкесінің сөзді айтуға дайын анасы Гертруда Форт-Уэйн қауымдастығында әлеуметтік белсенділігін сақтап қалды. Элис бес бауырластың екіншісі болды, олардың ішінде үш әйел бауыр (Эдит, Маргарет және Нора) және бір еркек бауыр (Артур "Квинт") бар еді, олардың барлығы өз салаларында жетістіктерге жеткен. Қыздар балалық шақтарында да, кәсіби өмірінде де өте жақын болды.

Білім

Гамильтонның ата-анасы балаларына кішкентай кезінен үйде білім берді. Коннектикуттағы мектептен Индианаға оралғаннан кейін, Гамильтон Форт-Уэйндегі орта мектеп мұғалімімен ғылымды және Форт-Уэйн медицина колледжінде анатомияны бір жыл бойы оқыды. 1892 жылы Мичиган университетінің медициналық мектебіне оқуға түсті. Гамильтон 1893 жылы университеттен медицина дәрежесін алды. 1893–94 жылдары медицина мектебін бітіргеннен кейін Гамильтон Минеаполистегі Солтүстік-Батыс әйелдер мен балалар ауруханасында және Бостон, Массачусетс штатының қалалық аймағындағы Роксберидегі Жаңа Англия әйелдер мен балалар ауруханасында интернатураны аяқтады, клиникалық тәжірибе алу үшін. Гамильтон медициналық практика ашуға қызығушылық танытпағанын шешті және 1895 жылдың ақпанында Мичиган университетіне Фредерик Джордж Новидің резидент-дипломшысы және зертханалық көмекшісі ретінде бактериологияны зерттеу үшін оралды. Гамильтон сияқты қыз бауырластар шетелде оқуға тырысқандары үшін қарсылықтарға тап болды. Франкфуртта Алиса жылы қарсы алынса да, Берлинде оқу туралы өтініші қабылданбады және екі әйел бауырлас Мюнхен мен Лейпциг университеттерінде оқыған кезде әйелдерге қатысты кейбір кемсітушілікке тап болды. 1896 жылдың қыркүйегінде АҚШ-қа оралғанда, ол Джонс Хопкинс университетінің медицина мектебінде бір жыл аспирантураны жалғастырды. Ол жерде ол Симон Флекснермен патологиялық анатомия бойынша жұмыс істеді. Сондай-ақ, Уильям Х. Уэлч пен Уильям Ослерден үйренуге мүмкіндік алды. Гамильтон күндіз медициналық мектепте сабақ беріп, зерттеулер жүргізген кезде, ол 1897 жылдан 1919 жылға дейін толық уақытты тұратын Халл Хауста белсенді өмірді сақтады. Хэлл Хаус Хамильтонға өзінің шынайы өзін табуға қалай көмектескендігі туралы ол былай деді: «Бұл әр тілекті қанағаттандырды, серіктестікке, жаңа тәжірибелердің қызығушылығына, үнемі интеллектуалды ынталандыруға және менің ынталы адалдығымды жинаған үлкен қозғалысқа қатысқан сезімге». Гамильтон Джейн Аддамстың жеке дәрігері болды және ол өзінің уақытын Халл Хауста ағылшын және өнер сабақтарын оқытуға арнады. Сондай-ақ, ол фехтование және спорт клубтарын басқарды, сәбилер клиникасын басқарды және ауруларды үйлеріне барып күтіп жүрді. Хулл Хаустың басқа тұрғындары арасында Алистің әпкесі Нора және оның достары Рашель мен Виктор Ярос бар еді. Бұл тәжірибе Хамильтонның медицина ғылымы мен әлеуметтік реформадағы қызығушылықтарын американдық жұмысшылардың денсаулығын жақсарту үшін біріктіру туралы ойлана бастауына себеп болды. Гамильтон өзінің зерттеулерін өндірістік ауруларды зерттеуге бағыттамас бұрын Чикагодағы тиф эпидемиясын зерттеді. Гамильтонның осы саладағы алғашқы зерттеулерінің кейбірі Хэлл Хаусты қоршаған қоғамда тиф және туберкулездің себептерін анықтауға тырысуды қамтиды. Өнеркәсіптік медицинаны зерттеу (жұмыспен байланысты аурулар) маңызды болды, өйткені XIX ғасырдың аяғындағы өнеркәсіптік революция жұмыс орнында жаңа қауіптерге әкелді. 1907 жылы Гамильтон шетелден келген әдебиеттерді зерттей бастады және Америкада өндірістік медицина көп зерттелмейтінін байқады. Ол жағдайды өзгертуге бел буды және 1908 жылы бұл тақырыпта алғашқы мақаласын жариялады.

Медициналық тергеуші

Гамильтон қоғамдық денсаулық сақтау және жұмыс орны қауіпсіздігі саласындағы ұзақ мансабын 1910 жылы бастады, сол кезде Иллинойс штатының губернаторы Чарльз С. Денине оны жаңа құрылған Иллинойс штатының Кәсіптік аурулар жөніндегі комиссиясына медициналық тергеуші болып тағайындады. Гамильтон комиссияның тергеулерін басқарды, олардың назарында қорғасын және басқа да зиянды заттар сияқты өнеркәсіптік улар болды. Ол сондай-ақ комиссияның өндірістік процестерде жұмысшыларды қорғасынмен улану және басқа да ауруларға ұшырату фактілерін құжаттаған "Иллинойс зерттеуі" есебінің авторы атанды. Комиссияның күш-жігерінің нәтижесінде 1911 жылы Иллинойста, 1915 жылы Индиана штатында және басқа штаттарда жұмысшылардың өтемақы заңдары мен кәсіптік аурулар туралы заңдар қабылдалды. 1988 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) соңғы 60 жылда 68 миллион бала қорғасынды отыннан қорғасынның зиянды әсерінен зардап шеккенін есептеді. Оның АҚШ Еңбек статистикасы бюросының арнайы тергеушісі ретінде ақ қорғасын мен қорғасын тотығын өндіру жөніндегі жұмысы "көзтас зерттеу" деп есептеледі. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясы оған Нью-Джерси штатындағы оқ-дәрі зауытындағы жұмысшылардың арасында пайда болған түсініксіз аурудың себебін анықтауды тапсырды. Ол Гарвард медицина мектебінің профессоры Джордж Минотты да қамтитын команданы басқарды. Ол жұмысшылардың жарылғыш зат – тринитротолуенге (TNT) тию арқылы ауырып жатқанын анықтады. Ол жұмысшылардың әр смена соңында ауыстырылып, жуылатын қорғаныш киімдерін киюін ұсынды, бұл мәселені шешті. Гамильтонның ең танымал зерттеулері американдық болат жұмысшыларының көміртек моноксидімен улануы, шляпа жасаушылардың сынаппен улануы және "жарақ балғасын қолданатын жұмысшыларда дамитын қолдың әлсіреуі" туралы зерттеулерді қамтыды. Гамильтон сондай-ақ "шаңды кәсіптерде туберкулезден болатын өлім-жітімді ғылыми тұрғыдан зерттеу комитетінің" мүшесі болды, оның жұмысы "әрі қарайғы зерттеулер мен өнеркәсіптегі кең ауқымды реформаларға негіз салды". Олар сол жерде голландтық пацифист, феминист және сайлау құқығы үшін күресуші Алетта Джейкобспен танысты. Жақында табылған тарихи кадрларда Аддамс, Гамильтон және Джейкобс 1915 жылдың 24 мамырында Германияға, үкімет басшыларымен кездесу үшін Берлиндегі Бранденбург қақпасының алдында тұрғаны көрінеді. Ол сондай-ақ Германия басып алған Бельгияны да барды. Бұған қоса, Гамильтон, Аддамс, Джейкобс және американдық квакер Каролина М. Вуд Германияға азық-түлік көмегін тарату және ашаршылық туралы хабарларды зерттеу мақсатында гуманитарлық миссияға қатысты.

Гарвард медицина мектебінің доценті

1919 жылдың қаңтарында Гамильтон Гарвард медицина мектебінде жаңадан құрылған Өнеркәсіптік медицина кафедрасының (және 1925 жылдан кейін Халық денсаулығы мектебінің) ассистент-профессоры лауазымына қабылданды. Бұл оны Гарвард университетінің кез келген саласындағы факультетіне тағайындалған алғашқы әйел етті. Гарвардта 1919 жылдан 1935 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Гамильтон факультеттік қызмет бағамында өспеді және тек үш жылдық кезеңдерден тұратын бірнеше тағайындаманы иеленді. Оның өтініші бойынша, жылына бір семестр оқытатын жарты күндік тағайындамалар оған зерттеулерін жалғастыруға және жыл сайын бірнеше айын Халл Хауста өткізуге мүмкіндік берді. Гамильтон әйел болғандықтан кемсітушілікке де ұшырады. Ол әлеуметтік шаралардан шеттетілді, Гарвард одағына кіре алмады, Факультет клубына қатыса алмады немесе футбол билеттерінің квотасын ала алмады. Сонымен қатар, Гамильтонға университет ашылу салтанатында ерлер факультетінің мүшелері сияқты қатысуға рұқсат берілмеді. Гамильтон қауіпті кәсіптер туралы жазуды және зерттеуді жалғастырғандықтан Гарвард үшін табысты қайырымдастық қор жинаушыға айналды. Аризона мыс кендерінде және Индиана штатындағы әктас кендерінде жұмыс істейтіндерге қатысты зерттеулер бойынша АҚШ Еңбек департаменті үшін "маңызды есептер" жариялаудан басқа, 1925 жылы Вашингтонда өткен тетраэтил қорғасын конференциясында Гамильтон бензинге тетраэтил қорғасын қосылуын қатаң сынады. Гамильтон әлеуметтік реформаларға белсенді қатысты. Ол 1924 жылы Кеңес Одағына, 1933 жылдың сәуір айында нацистік Германияға сапар шекті. Гамильтон "Гитлердің күші – жастар" деген мақаласын жазды, ол "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланды. Мақалада екі дүниежүзілік соғыс арасындағы жылдары нацистердің жастарды қанағаны туралы айтылған. Ол нацистік білім беруді, әсіресе қыздарға арналған үй шаруашылығына баулуды сынады.

Кейінгі жылдар

1935 жылы Гарвард университетінен зейнетке шыққаннан кейін Гамильтон АҚШ Еңбек стандарттары бөліміне медициналық консультант болып жұмысқа орналасты және Гарвардтағы байланыстарын профессор зейнеткер ретінде сақтап қалды. Оның соңғы өрістегі зерттеуі 1937–38 жылдары вискоза жібі өндірісі саласын қамтыды. Бұдан бөлек, Гамильтон 1944 жылдан 1949 жылға дейін Ұлттық Тұтынушылар Лигасының президенті қызметін атқарды. Гамильтон және оның әріптесі Гарриет Луиза Харди 1934 жылы Гамильтон бастап жазған «Индустриалдық токсикология» (1949) оқулығын қайта жаңартып шығарды. Гамильтон бос уақытын оқу, сурет салу, жазу сияқты әрекеттермен және отбасы мен достарымен бірге өткізуге ұнады.

Өлім және мұра

1970 жылы 22 қыркүйекте Коннектикут штатының Хадлим қаласында 101 жасында инсульттан қайтыс болды. Ол Хадлимдегі Ков зиратында жерленген. Гамильтон жұмыс орнындағы зиянды заттардың қолданылуына қарсы талмайтын зерттеуші және күрескер болды. Оның 1970 жылы қайтыс болғаннан кейін үш айдың ішінде АҚШ Конгресі Америка Құрама Штаттарында жұмыс орындарындағы қауіпсіздікті жақсарту мақсатында Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау заңына қол қойды.

Марапаттаулар мен марапаттар

Гамильтон Мичиган университетінің, Маунт-Холиоке колледжінің және Смит колледжінің құрметті доктор дәрежесіне ие болды. 1947 жылы Гамильтон қоғамдық қызметіне қосқан үлесі үшін Альберт Ласкердің қоғамдық қызмет сыйлығын алған алғашқы әйел болды. 1948 жылы Гамильтон Америка өндірістік гигиена қауымдастығынан (AIHA) Дональд Э. Каммингс естелік сыйлығын алды. 1993 жылы AIHA еңбек және қоршаған орта гигиенасы саласындағы ерекше әйелдердің еңбегін мойындау үшін оның құрметіне сыйлық белгіледі. 1956 жылы ол TIME журналының медицинадағы «Жыл әйелі» деп танылды. 1973 жылы Гамильтон қайтыс болғаннан кейін Ұлттық әйелдер даңқы залына енгізілді. 1987 жылдың 27 ақпанында Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау институты зерттеу орталығын Элис Гамильтонның еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау зертханасы деп атады. Институт сондай-ақ осы саладағы үздік ғылыми зерттеулерді марапаттау үшін жыл сайын Алиса Гамильтон сыйлығын беруді бастады. 1995 жылы АҚШ пошта қызметі Гамильтонның халық денсаулығына қосқан үлесін еске алу үшін «Ұлы американдықтар» сериясынан 55 центтік естелік марка шығарды. 2000 жылы Индиана штатының Форт-Уэйн қаласында Элис, оның әпкесі Эдит және туысы Агнеске ескерткіштер орнатылды, олар қаланың Хедвотерс паркінде орналасқан. Калифорния университетінің Сан-Францискодағы Еңбек және қоршаған орта медицинасы бөлімі оның осы салалардағы жетістіктерін еске алу үшін жыл сайын лекция өткізеді. 1997 жылдан бері Американың қоршаған орта тарихы қоғамы «Экологиялық тарих» журналынан тыс жарияланған ең жақсы мақала үшін жыл сайын Алиса Гамильтон сыйлығын тағайындайды. 2018 жылдың 26 қыркүйегінде Элис Гамильтонның бір бюсті Гарвард Т. Х. Чан қоғамдық денсаулық мектебінің Франсуа Ксавье Багнуд ғимаратының вестибюліне, ал тағы бір бюсті, жергілікті суретші Роберт Шурдің еңбегі Гарвард медицина мектебінің Тостесон медициналық білім беру орталығының атриумына қойылды. Жыл сайын Гарвард Т. Х. Чан қоғамдық денсаулық мектебінің Әйелдер факультетін дамыту комитеті (CAWF) оның құрметіне жыл сайынғы Элис Гамильтон лекциясын және сыйлығын ұйымдастырып, жас оқытушылардың арасындағы ең жақсы әйелдерді марапаттайды.