Кіріспе
Ақылы дәретхана – пайдалану үшін төлем қажет болатын қоғамдық дәретхана. Ол көше жиһазы түрінде немесе ғимарат ішінде орналасуы мүмкін, мысалы, сауда орталығында, универмагта немесе теміржол станциясында. Ақы алу себебі әдетте жабдықты күтіп ұстау үшін қарастырылады. Дәретхананы пайдалану үшін ақы төлеу салты шамамен 2000 жыл бұрын, б.з.б. дәуіріне дейін жетеді. Ақы көбінесе қызметкерден немесе автоматты турникетке монета салу арқылы жиналады; көшедегі жеке дәретханаларда ақы есіктің жанындағы саңылауға салынады. Монетамен жұмыс істейтін механикалық құлыптар да қолданылады. Кейбір жоғары технологиялық дәретханалар картамен немесе тікелей төлемдерді қабылдайды. Кейде, ақы төлемей-ақ дәретханаға кіру үшін фишкалар (жетон) пайдаланылуы мүмкін. Кейбір муниципалитеттер мүгедектерге осындай фишкаларды ұсынады, осылайша ақылы дәретханалар оларды кемсітпейді. Кейбір мекемелер, мысалы, кафелер мен мейрамханалар өз клиенттеріне дәретханадан тегін пайдалану үшін фишкалар ұсынады, ал басқа пайдаланушылар тиісті ақы төлеуі керек.
A pay toilet is a public toilet that requires the user to pay. It may be street furniture or be inside a building, e. g. a shopping mall, department store, or railway station. The reason for charging money is usually for the maintenance of the equipment. Paying to use a toilet can be traced back almost 2000 years, to the first century BCE. The charge is often collected by an attendant or by inserting coins into an automatic turnstile; in some freestanding toilets in the street, the fee is inserted into a slot by the door. Mechanical coin operated locks are also used. Some more high tech toilets accept card or contactless payments. Sometimes, a token can be used to enter a pay toilet without paying the charge. Some municipalities offer these tokens to residents with disabilities so these groups aren't discriminated against by the pay toilet. Some establishments such as cafés and restaurants offer tokens to their customers so they can use the toilets for free but other users must pay the relevant charge.
Еуропа
Ақылы дәретханалар әсіресе Еуропа континентінде кең таралған. Париж метросындағы метро станцияларында монетамен жұмыс істейтін дәретханалар бар; тіпті механикалық емес дәретханаларда да кейде сыйлыққа ақша қабылдайтын қызметшілер кездеседі. Германияда автобандағы сервистік станциялардағы көптеген дәретханаларда турникеті бар ақылы дәретханалар бар, бірақ Франциядағыдай, клиенттер дәретхана ақысына тең құпон алады. Басқа жерлерде, қоғамдық дәретханаларда белгілі бір ақы болмаса да, дәретхана қызметкерлеріне олардың қызметі үшін қайрымдылық жасау қалыпты жағдай. Кейбір сервистік станциялар дәретхананы пайдалану үшін төленген сомаға тең құндық талонды ұсынады, оны сол станциядағы немесе осы тізбектегі басқа тауарларға айырбастауға болады. Шығыс Еуропада, әсіресе бұрынғы КСРО елдерінде, ақылы дәретханалар көбінесе автоматтандырылмаған және әдеттегі қоғамдық дәретханалар сияқты болады, бірақ кіреберісте келушілерден ақша жинайтын қызметші болады. Ұлыбританияда автобус және теміржол станцияларында ақылы дәретханалар жиі кездеседі, бірақ көптеген қоғамдық дәретханаларды тегін пайдалануға болады. Жергілікті билікпен қамтамасыз етілген дәретханалар үшін провайдер ақы алуы мүмкін. Көшедегі ақылы дәретханалар ерлерге қоғамдық жерде зәр шығарудың алдын алу үшін тегін зәр шығаруға арналған орындарды ұсынады. Мысалы, Лондонда бірнеше қоғамдық иеліктер ашылатын дәретханалар түрінде пайда болды. Күндіз бұл дәретханалар көшелердің астында жасырынып, тек кешке ғана пайда болады. Британ тілінде "бір пенни жұмсау" деген эвфемизм "зәр шығару" үшін қолданылады, ол ақылы дәретханалардың құлыптарында ондыққа дейінгі бір пенни монетасын пайдаланудан туындаған.
Латын және Оңтүстік Америка
Аргентинада ақы төленетін дәретханалар көп кездеспейді. Көшеде орналасқан дәретханалардан пайдалану әдетте тегін, бірақ оның сыртында отырған қызметкер жанында ыдыспен отырып, пайдаланушыдан сыйлық күтеді, көбінесе "Su propina es nuestro sueldo" (сіздің сыйлығыңыз – біздің жалақымыз) деген жазумен. Әдетте, монета немесе 2 долларлық қағаз ақша беріледі, әсіресе, егер дәретханада қағаз керек болса. Мексикада ақы төленетін дәретханалардың көпшілігінде турникеттер мен кіреберісте қызметкер болады. Қызметкер дәретхана қағазын және кейде қағаз сүлгіні береді.
Азия
Үндістанда Sulabh International компаниясы ақылы дәретханалардың (sulabh shauchalaya) негізгі операторы болып табылады. Оларға қызметкер тағайындалады және төлемақысы 2 рупияны құрайды. Олар дәретхана және жуынатын бөлмелермен жабдықталған. Олар автобус аялдамалары мен ірі базарлар сияқты қоғамдық орындарда орналасқан, бірақ бірнеше sulabh shauchalaya нашар санитарлық жағдайы бар аудандарда қоғамдық дәретхана ретінде де қызмет етеді. Сингапурда "Hawker орталықтарында" ақылы дәретханалар әлі де кең таралған; дәретханадан пайдалану құны әдетте 10-20 центке жетеді. Ақы әдетте кассадағы қызметкерге төленеді, бірақ кейбір hawker орталықтарында монета салынaтын турникет орнатылған. Кейде дәретхана қағазы үшін де ақы алынады, ол кіреберісте, әдетте қызметкер тарапынан беріледі, бірақ көбінесе дәретхана қағазын ілуге арналған ұстағыш (кабина) ішінде болады. Тайваньның кейбір аймақтарында, көбінесе метроларда, дәретхана қағазы үшін төлеу қажет, бірақ дәретхананың өзі тегін. Түркияда ақылы дәретханалар автобус станцияларында және жер асты қалаларында (бірақ бір ғимараттан тұратын сауда орталықтарында емес) жиі кездеседі, онда дәретханаға кіру үшін турникетте 5 лирадан 10 лираға дейін төлемақы алынады.
АҚШ
Америка Құрама Штаттарында 1970 жылдардан бастап ақы төленетін дәретханалар феминистер мен сантехника саласының қарсылығына ұшырап, азайып кетті. Калифорния заң шығарушысы Марч Фонг Эу ерлер мен ұлдар тегін зәр айнуға мүмкіндік алса, әйелдер мен қыздар ақы төлеу міндетті орындарда дәретхана "кабинасын" (яғни жабық бөлмені) пайдалану үшін әрқашан он цент төлеуге мәжбүр болғандықтан, бұл әйелдерге қатысты кемсітушілік екенін айтты. Америкалық дәретханалар қауымдастығы Ұлттық үлгідегі құрылыс кодексіне түзету енгізуді ұсынды, онда ақы төленетін дәретханалар тек тегін дәретханалар бар жерде ғана рұқсат етілді. Америкада ақы төленетін дәретханаларды жою жөніндегі комитет (CEPTIA) жүргізген науқан кейбір қалалар мен штаттарда ақы төленетін дәретханаларға тыйым салатын заңдар қабылдануына әкелді. 1973 жылы Чикаго мұндай тыйымды қабылдаған алғашқы американдық қала болды, сол кезде The Wall Street Journal мәліметінше, Америкада кем дегенде 50 000 дана болған, олардың көпшілігі Nik O Lok компаниясы жасаған. CEPTIA келесі бірнеше жылда Нью-Йорк, Нью-Джерси, Миннесота, Калифорния, Флорида және Огайо штаттарында тыйым салуға қол жеткізді. Лоббилік жұмыстар басқа штаттарда да сәтті болды, және онжылдықтың соңына қарай Америкада ақы төленетін дәретханалар күрт азайды. Дегенмен, олар әлі де қолданыста және Nik O Lok компаниясы оларды өндіруде; осы заңдардың көпшілігі кейіннен жойылды, мысалы Огайо штатында. 2007 жылы заң шығарушылар ORC 4101:1 29 02.6.2 жарлығын, ақы төленетін нысандарға тыйым салуды жойды, бұл операторларға қоғамдық дәретханаларды пайдалану үшін ақы алуға мүмкіндік берді.
Африка
Африкада ақы төленетін дәретханалар, әсіресе, кәріз жүйесі жоқ бейресми елді мекендерде кең таралған. Барлық елдердің ішінде Гана қоғамдық дәретханаларға ең көп тәуелді. Акрадағы тарлықтың кесірінен, төмен кірісті аудандарда жеке дәретхана салу мүмкін емес. Кумасиде халықтың 36%-ы ақы төленетін дәретханалардан пайдаланады, ал "төрт адамдық отбасының қоғамдық дәретхананы күніне бір рет пайдалануы, дәретхана операторы белгілеген бағаға қарай, айына 3,60-18 АҚШ доллары аралығында тұрады" деп есептеледі.
Тарих
Ең алғашқы құжатталған ақы төленетін дәретханалардың кейбірі 74 жылы Римде салынған. Император Тит Флавий Веспасиан көптеген соғыстардың нәтижесінде туған қаржылық қиындықтарды жеңілдету үшін осы әдісті енгізді. Бұл оның халқына ұнаған жоқ, және ол бұл шешімі үшін сықаққа ұшырады. Оған жауап ретінде ол танымал "Pecunia non olet" ("Ақшаның иісі жоқ") деген сөзді айтты. Ежелгі Грек-Рим қаласы Ефес ежелгі әлемнің сауда және коммерциялық орталығы болып маңызды рөл атқарды. Scholastica Baths 1-ші ғасырда салынды және гигиена үшін қажетті барлық заманауи жабдықтарға ие болды, соның ішінде мәрмәр орындықтары бар жетілдірілген қоғамдық дәретханалар да бар еді. Бұл сәнді жайға кіру үшін ақы төлеу қажет болды, онда адамдар бассейнде жүзуге, дәретханадан пайдалануға немесе әлеуметтесуге мүмкіндік алды. Ағылшын сахналық әртісі Джон Невил Маскелин 19-шы ғасырдың соңында алғашқы заманауи ақы төленетін дәретхананы ойлап тапты. Оның Лондон дәретханаларының есік құлпын ашу үшін бір пенни монета салу қажет болды, содан бері "бір пенни жұмсау" деген эвфемизм пайда болды. АҚШ-тағы алғашқы ақы төленетін дәретхана 1910 жылы Индиана штатының Терре-Хоуте қаласында орнатылды.
Сын
Дамушы елдерде немесе кірісі төмен адамдар, мысалы Аккрада, дәретхананы пайдалану үшін ақы төлеудің орнына ашық жерде дефекация жасауды қалауы мүмкін. Немесе олар күніне ақы төлейтін дәретхананы пайдалану санын шектеуі мүмкін. Осылайша, ақы төленетін дәретханалар қоғамдық денсаулыққа жағымсыз салдарлар тудыруы мүмкін.