Кіріспе
Ішек трактісінен нәжістің шығарылуы. Дефекация (немесе дефекация) ас қорыту процесінен кейін жүреді және организмдердің анус немесе клоака арқылы ішек трактісінен қатты, жартылай сұйық немесе сұйық қалдық – нәжісті шығару қажеттілігі болып табылады. Бұл әрекеттің түрлі атаулары бар: қарапайым тілде – «дәрет жасау», техникалық тұрғыдан – «ішек қозғалысы», жамандау тілінде – «срату», эвфемизмдермен – («екінші нөмірге бару», «деуш тастау» немесе «дәретханаға бару»), балалар тілінде – («ду-ду жасау»). Әдетте, әдепті әңгімелерде осы тақырыптан аулақ жүреді, бірақ ол әзіл-қалжыңға негіз болуы мүмкін. Адамдар нәжісін күніне бірнеше реттен аптасына бірнеше ретке дейін шығарады. Ішек қабырғаларындағы бұлшық еттердің жиырылу толқындары (перистальтика деп аталады) нәжісті ас қорыту жолы арқылы тік ішекке қарай жылжытады. Толық қорытылмаған тағам да нәжіспен бірге шығарылуы мүмкін, бұл процесс эгестия деп аталады. Құстар дефекация кезінде зәр мен ураттарды бірге шығарады, ал басқа жануарлар да бір уақытта зәр шығаруы мүмкін, бірақ олар бөлек шығарылады. Дефекация туу және өлім кезінде де болуы мүмкін. Сәбилер сыртқы тағамды жеуден бұрын меконий деп аталатын ерекше нәжіс шығарады. Дефекациямен байланысты диарея және іш қату сияқты бірқатар медициналық жағдайлар бар, олардың кейбіреулері қауіпті болуы мүмкін. Шығарылған нәжіс ауруларды таратуы мүмкін, көбінесе тағам арқылы жұғады. E. coli бактериясы ерекше алаңдаушылық тудырады. Дәретханаға үйренуден бұрын нәжіс көбінесе бейне төсегіне (подгузник) жиналады. Содан кейін көптеген елдерде адамдар дәретханаға барып, нәжіс тастайды. Алайда, ашық жерде нәжіс шығару, яғни, дәретханасыз сыртта нәжіс шығару әдеті кейбір дамушы елдерде әлі де кең таралған. Кейбір адамдар мұхитқа нәжіс шығарады. Дамыған елдер ағын суларды тазарту станцияларын және/немесе жергілікті тазарту жүйелерін пайдаланады.
Defecation (or defaecation) follows digestion, and is a necessary process by which organisms eliminate a solid, semisolid, or liquid waste material known as feces from the digestive tract via the anus or cloaca. The act has a variety of names ranging from the common, like pooping or crapping, to the technical, e. g. bowel movement, to the obscene (shitting), to the euphemistic ("going for a number two", "dropping a deuce" or "taking a dump"), to the juvenile ("making doo doo"). The topic, usually avoided in polite company, can become the basis for some potty humor. Humans expel feces with a frequency varying from a few times daily to a few times weekly. Waves of muscular contraction (known as peristalsis) in the walls of the colon move fecal matter through the digestive tract towards the rectum. Undigested food may also be expelled within the feces, in a process called egestion. When birds defecate, they also expel urine and urates in the same mass, whereas other animals may also urinate at the same time, but spatially separated. Defecation may also accompany childbirth and death. Babies defecate a unique substance called meconium prior to eating external foods. There are a number of medical conditions associated with defecation, such as diarrhea and constipation, some of which can be serious. The feces expelled can carry diseases, most often through the contamination of food. E. coli is a particular concern. Before potty training, human feces are most often collected into a diaper. Thereafter, in many societies people commonly defecate into a toilet. However, open defecation, the practice of defecating outside without using a toilet of any kind, is still widespread in some developing countries. Some people defecate into the ocean. First world countries use sewage treatment plants and/or on site treatment.
Физиологиясы
Тік ішек ампуласы фекальдық қалдықтарды (немесе нәжіс) шығару алдында сақтайды. Қалдықтар тік ішекті толтырып, оның қабырғаларын кеңейткенде, тік ішек қабырғасындағы созу рецепторлары дефекация қажеттілігін тудырады. Бұл дефекацияға ұмтылыс тік ішек бұлшықтарының рефлекстік жирылуынан, ішкі анус жолдарының босаңсуынан және сыртқы анус жолдарының қаңқа бұлшықтарының бастапқы жирылуынан пайда болады. Егер бұл қажеттілік қанағаттандырылмаса, тік ішектегі материал кері перистальтика арқылы тоқ ішекке қайтарылады, онда судың көбірек мөлшері сіңіріліп, нәжіс көлденең және төменгі тоқ ішектің келесі массалық перистальтикалық қозғалысына дейін сақталады. Тік ішек толғанда, оның ішіндегі қысымның артуы анус арнасының қабырғаларын ажыратады, нәжіс арнаға енуіне мүмкіндік береді. Тік ішек материал анус арнасына итерілгенде қысқарады, ал перистальтикалық толқындар нәжісті тік ішектен шығарып тастайды. Ішкі және сыртқы анус жолдары, сондай-ақ пуборектальді бұлшықеттер нәжістің шығуына көмектеседі, бұлшық еттер анусты шығып бара жатқан нәжіс үстінен көтеріп тартады.
Ерікті және еріксіз бақылау
Сыртқы анальдық сфинктер ерікті бақылауда, ал ішкі анальдық сфинктер – ерікті емес. Сәбилерде дефекация сыртқы анальдық сфинктердің ерікті бақылаусыз рефлекстік әрекет арқылы жүзеге асады. Ересектерде дефекация ерікті түрде болады. Кішкентай балалар дәретханаға үйрету процесі арқылы ерікті бақылауға үйренеді. Оқудан кейін, фекальдық инконтиненция деп аталатын бақылау жоғалуы физикалық жарақат, жүйке зақымдануы, бұрынғы операциялар (мысалы, эпизиотомия), іш қату, диарея, тік ішектегі сыйымдылықтың төмендеуі, қатты қорқыныш, ішек қабыну аурулары, психологиялық немесе неврологиялық факторлар, босану немесе өлімге байланысты болуы мүмкін. Кейде ішек қозғалысын бақылау мүмкін болмағандықтан немесе қатты қорқыныштан нәжіс шығару (көбінесе зәр шығарумен бірге) еріксіз болып, адамның іш киімін ластауы мүмкін. Егер мұндай жағдай басқа адамдардың немесе қоғамдық жерлерде орын алса, адамға үлкен ұят тудыруы мүмкін.
Дұрысы
Дефекацияның қалыптары мен тәсілдері мәдениетке байланысты. Әлем халқының басым бөлігі, оның ішінде Африка, Азия және Таяу Шығыстың көп бөлігі аяқтап отыруға арналған дәретханаларды пайдаланады. Батыс әлемінде отырып істеуге арналған дәретханаларды қолдану салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, ол 19 ғасырда үй ішінде су өткізу жүйесінің пайда болуымен басталды.
Ауру
Тұрақты ішек қозғалысы адам организміндегі ас қорыту жүйесінің жұмыс істеуін және денсаулығын анықтайды. Дефекация – адам организмінен қалдықтарды шығаратын ең көп кездесетін тұрақты ішек қозғалысы. Дефекация жиілігін анықтау қиын, ол жеке ішек әдеттеріне, қоршаған ортаның әсеріне және генетикалық бейімділікке байланысты күнінен аптасына дейін өзгеруі мүмкін. Егер дефекация ұзаққа созылса, нәжіс қатаяды және іш қату пайда болады. Егер дефекация тым жылдам, артық сұйықтық сіңірілмей тұрып жүрсе, диарея болуы мүмкін. Басқа да қатар жүретін белгілерге іштің ісіп кетуі, іш ауруы және іштің кернелуі жатады. Ішек-қарынның бұзылуы өмір сапасына және күнделікті шаруаларға елеулі әсер етеді. Функционалдық ішек-қарын бұзылуының себептері көп қырлы, ал диеталық қалыптар, мысалы, тағамға төзімсіздік және талшықтарға аз диета негізгі факторлар болып есептеледі.
Қабыну
Іш қату, сондай-ақ дефекациялық дисфункция деп аталады, нәжіс шығару кезінде туындайтын қиындық. Бұл халықтың әртүрлі жас топтарына әсер ететін маңызды асқазан-ішек бұзылыстарының бірі. Көбінесе іш қату іштің ісіп кетуімен, ауырсынумен немесе кеулеумен байланысты. Зерттеулер созылмалы іш қатудың жүрек қан тамырлары аурулары, мысалы, жеңіл майлы жүрек ауруы және ишемиялық инсульт қаупінің артуымен байланысты екенін, сондай-ақ өлім-жітімнің жоғарылауымен байланысты екенін көрсетті. Тамақтану факторларынан басқа, психологиялық жарақаттар және "кіші кеңсе аурулары" созылмалы іш қату мен дефекациялық бұзылыстарға себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, іш қату мен нәжіс шығарудың бұзылыстарын емдеу үшін дәрілік терапия кеңінен және тиімді қолданылуы мүмкін.
Ішек қабыну аурулары
Қабыну ауруы – бүкіл асқазан-ішек жолындағы ұзаққа созылған созылмалы қабыну. Крон ауруы (КВ) және ойық ішек қабынуы (ОІҚ) – бір ғасырдан астам уақыт бойы зерттелген ішек қабыну ауруының екі кең таралған түрі. Олар түрлі қоршаған ортаның қауіп факторларымен, отбасылық генетикамен және темекі шегу сияқты өмір салтымен тығыз байланысты. Крон ауруы ерекше түрде иммундық жүйедегі бұзылыстармен байланысты екені анықталды. Ішектің күмулятивті зақымдануының әртүрлі деңгейлері фистулалар, ішек функциясының бұзылуы, симптомдардың қайталануы, мүгедектік сияқты түрлі асқынуларға алып келуі мүмкін. Науқастар балалар да, ересектер де болуы мүмкін. Жақындағы зерттеулер иммуножеткіліксіздік пен моногендік аурулардың жас науқастардағы ішек қабыну ауруларының себебі екенін көрсетіп тұр. Ішек қабыну ауруларының жиі кездесетін белгілері инфекция деңгейіне байланысты өзгеше болуы мүмкін, бірақ оларға қатты іш ауруы, диарея, шаршау және күтпеген салмақ жоғалту кіруі мүмкін. Крон ауруы ас қорыту жолының кез келген бөлігін, соның ішінде илеум мен анус бөліктерін зақымдауы мүмкін. Ішкі көріністері: диарея, іштің ауыруы, қызба, созылмалы анемия және т.б. Сыртқы көріністері теріге, буындарға, көзге және бауырға әсер етуді қамтиды. Асқазан-ішек жолындағы микробиотаның әртүрлілігінің айтарлықтай төмендеуі байқалады. Ойық ішек қабынуы негізінен ірі ішектің функциясына әсер етеді және оның кездесу жиілігі Крон ауруына қарағанда үш есе жоғары. Клиникалық белгілері бойынша, науқастардың 90 пайызынан астамы тұрақты диарея, тік ішек қан кетуі, нәжіс жұмсақтығы, нәжісте шырыш, тенезм және іштің ауыруын сезінеді. Дегенмен, екі қабыну ауруын емдеудің оңтайлы терапиясы клиникалық ерекшеліктерінің әртүрлілігіне байланысты әлі де зерттеуде. Кездесу жиілігінің өзгеруін әртүрлі елдердегі диагностикалық критерийлердің өзгешелігімен түсіндіруге болады, ал 18-34 жас аралығындағы топ ең көп кездесетін топ ретінде танылады. Ылғалды ішек синдромымен ауыратын науқастар көбінесе іштің ауыруын, нәжіс пішінінің өзгеруін, іштің жиі ісінуін және газдардың пайда болуын, сондай-ақ "электролиттік бұзылыстарды" бастан кешіреді. Кіші ішектің бітелуі бүйрекке ауыр зақым және гиповолемияға әкелуі мүмкін. Ірі ішектің бітелуі, сондай-ақ колостық бітелу деп те аталады, онда колонда бітелу пайда болады. Колостық бітелу көбінесе егде жастағы адамдарда кездеседі және көбінесе маңызды "бірге болатын аурулармен" бірге жүреді. Колостық қатерлі ісік колостық бітелудің негізгі себебі болып табылады, бірақ вольвулус та әлемде екінші орынды себеп ретінде анықталды.
Басқа
Жабық тыныс жолына қарсы күштеп дем шығару (Вальсальва маневрі) кейде дәретханада ішек қызметін стимуляциялау үшін қолданылады. Кеуде, диафрагма, құрсақ қабырғасы және кіші таздың бұлшық еттерінің жиырылуы ас қорыту жолына қысым түсіреді. Осы кезде өкпелер көкірек диафрагмасын төмен итеріп қысым жасағандықтан, тыныс алу уақытша тоқтатылады. Сирек жағдайларда Вальсальва маневрін қолданып ішек қызметін стимуляциялау әрекеті салдарынан жүрек тоқтауы және басқа да жүрек-қан тамырларының асқынулары пайда болуы мүмкін. Вальсальва ретинопатиясы – Вальсальва маневрімен байланысты тағы бір патологиялық синдром. Көкірек қан қысымы көтеріледі, ал организмнің рефлекстік жауабы ретінде жүрек соққысымен айдалатын қанның мөлшері азаяды. Ішек қызметі қан қысымын аневризманың жарылуына немесе қан қыстықтарының орын ауысуына (тромбозға қараңыз) жеткілікті деңгейге көтерілетін жағдайларда өлімге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, Вальсальва маневрінен босану кезінде қан қысымы төмендейді; бұл, дәретханадан жылдам тұрумен байланысты, есіңді жоғалтуға алып келуі мүмкін.
Ашық жерде дефекация
Ашық дәретхана – адамның дәретханаға емес, сыртта (ашық ортада) дәретке түсу амалы. Адамдар дәрет үшін дала, бұта, орман, арық, көше, канал немесе басқа да ашық жерлерді таңдауы мүмкін. Мұндайға себеп, олардың қолжетімді дәретханасы болмауы немесе дәстүрлі мәдени әдет-ғұрыптары болуы мүмкін. Бұл әдет санитарлық инфрақұрылым мен қызметтер жеткіліксіз болған жерлерде кең таралған. Дәретханалар болған жағдайда да, оларды пайдалануға шақыру үшін мінез-құлқына өзгеріс енгізу жұмыстары қажет болуы мүмкін. Ашық дәретхана қоршаған ортаны ластайды және денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін. Ашық дәретхананың жоғары деңгейі балалардың өлім-жітіміне, нашар тамақтануға, кедейлікке және байлар мен кедейлер арасындағы үлкен теңсіздікке байланысты. Ашық дәретхананы тоқтату – Тұрақты даму мақсатының 6-шы нөміріне жетудегі прогресті өлшеу үшін қолданылатын көрсеткіш. Шаршылық кедейлік пен нашар санитарлық жағдайлар статистикалық тұрғыдан байланысты. Сондықтан, ашық дәретхананы жою кедейлікті жою жұмысының маңызды бөлігі саналады.
Аналдан тазалау
Анус және кент жағы дефекациядан кейін туалет қағазымен, осыған ұқсас қағаз өнімдерімен немесе басқа сіңіретін материалмен тазалануы мүмкін. Көптеген мәдениеттерде, мысалы, индуистер мен мұсылмандарда, дефекациядан кейін аналды тазалау үшін су қолданылады, туалет қағазымен бірге немесе тек сумен. Егер дефекациядан кейін аналды тазалау үшін су қолданылса, кейіннен осы аймақты құрғату үшін туалет қағазы қолданылуы мүмкін. Кейбір дәрігерлер мен ғылым және гигиена салаларындағы мамандар дефекациядан кейін аналды тазалау үшін бидетті пайдаланудың гигиеналық тұрғыдан да, экологиялық тұрғыдан да пайдалы екенін айтады.
Мифология және дәстүр
Кейбір халықтардың мәдени маңызы бар оқиғаларында дефекация рөл атқарады. Мысалы: Индонезияның Малуку провинциясындағы Серам аралындағы Алуне және Вемле аңызында, мифтік Хайнувеле қызы құнды заттарды дәреттен шығарады. Каталонияның (Испания) дәстүрлерінің бірі – каганер, ол Каталонияда және каталон мәдениетіне жақын көршілес аймақтардағы Рождестволық көріністерде дефекация актісін бейнелейтін мүсін. Каганердің нақты шығу тегі белгісіз, бірақ бұл дәстүр кем дегенде 18 ғасырдан бері сақталған.
In an Alune and Wemale legend from the island of Seram, Maluku Province, Indonesia, the mythical girl Hainuwele defecates valuable objects. One of the traditions of Catalonia (Spain) relates to the caganer, a figurine depicting the act of defecation which appears in nativity scenes in Catalonia and neighbouring areas with Catalan culture. The exact origin of the caganer is lost, but the tradition has existed since at least the 18th century.
Психология
Психологияның кейбір аспектілері дефекация актісімен байланысты. Адамдарда жеке өмірге деген қажеттілік туа біткен. Фрейд дамудың екінші кезеңін – анальдық кезеңді – атап көрсетті, ол несеп және ішек қалдықтарын шығаруға қатысты. Ол екі типті бөліп қарастырды: аналды сақтайтын және аналды шығарып тастайтын.