Кіріспе

Дәретхана қағазы (кейде дәретхана матасы, дәретхана орамасы деп те аталады) дефекациядан немесе зәр шығарудан кейін тазалану үшін қолданылады.

Дәретхана қағазы көбінесе дәретхананың жанындағы диспенсерде сақтау үшін картоннан жасалған цилиндрге оралған, перфорацияланған қағаздың ұзын жолағы түрінде ұсынылады. Дәретхана қағазынан жасалған рулонда Британияда «туалет орамасы», «туалет рулоны» немесе «батпақ рулоны» деп атайды. Дәретхана қағазының көптеген қолданыс орындары бар, себебі ол үйде қолжетімді өнім. Оны мұрынды сүрту немесе көзді тазалау үшін бет матасы сияқты пайдалануға болады. Кейбір адамдар оны әйелдерде менструация кезінде болатын қанды бөліндіні сіңіру үшін қолданады. Терді сүртуге немесе сіңіруге де болады. Дәретхана қағазын қағаз сүлгі сияқты, беткейі абразивті емес тазалау үшін де пайдалануға болады. Жастардың арасындағы вандализмнің бір түрі ретінде, дәретхана қағазымен лақтыру – бұл уақытша бұзушылық, көбінесе осы қиындықты тазалауға міндетті адамға бағытталған. Дамыған елдердегі қазіргі заманғы дәретхана қағазының көп бөлігі септиктерде ыдырайтын етіп жасалған, ал кейбір ванна бөлмесі және бет маталары олай емес. Ылғалды дәретхана қағазы қоршаған ортада тез ыдырайды. Дәретхана қағазы қабаттарының саны әртүрлі болуы мүмкін (қалыңдығының деңгейі), бір қабаттан алты қабатқа дейін, қабаттардың көп болуы беріктігі мен сіңіру қабілетін арттырады. Кейбір адамдар диспенсердегі рулонды жоғарыдан немесе төменнен орналастыруды қалайды. Гигиена мақсатында қағазды қолдану туралы жазбалар Қытайда біздің заманымыздың 6-шы ғасырында кездеседі, ал арнайы жасалған дәретхана қағазы 14-шы ғасырда жаппай өндірілген. Дәретхана қағазын қолдану туралы алғашқы жазбалар 589 жылға дейін барады, сол кезде ғалым Ян Житуй (531–591) былай деп жазған: «Бес классикадан цитаталар немесе түсіндірмелер немесе даналардың есімдері жазылған қағазды дәретхана мақсаты үшін пайдалануға мен батылмын». Кейінгі Тан дәуірінде (618–907 ж.б.), 851 жылы Қытайға келген араб саяхатшысы былай деп атап өткен: «Олар [қытайлар] қажеттіліктерін орындағаннан кейін сумен жуынбайды, тек қағазбен сүртеді. Қолданылған қағаз қайтадан сірке суына салынады». Ежелгі еврейлердің дәстүрін көрсететін бірнеше талмуд көздері кішкентай тастарды, көбінесе арнайы қаптарда тасымалданатын, сондай-ақ құрғақ шөптерді және сынған қыш құмыралардың тегіс жиектерін пайдалану туралы айтады (мысалы, Шаббат 81а, 82а, Йевамот 59б). Бұл туралы неміс дәрігері Юлиус Преусс өзінің «Библиялық және талмудтық медицина» еңбегінде жазған (ағылш. аудармасы, Sanhedrin Press, 1978). 16-шы ғасыр француз сатирик жазушысы Франсуа Рабле өзінің «Гаргантуа және Пантагруэль» романының 1-кітабының XIII тарауында Гаргантуа кейіпкерінің дефекациядан кейін өзін тазалаудың көптеген тәсілдерін зерттейтінін сипаттайды. Гаргантуа қағазды тиімсіз деп есептейді, рифмаланып былай дейді: «Кім өзінің кірпік құйрығын қағазбен сүрсе, оның шарықтарында кескіштер қалады» (Томас Уркхарттың 1653 жылғы ағылшын аудармасы). Ол «жақсы пісірілген қаздың мойны» тазалау үшін ең жақсы орта екенін қорытындылайды. 18-шы ғасырда баспа ісінің дамуы газеттерді және танымал кітаптардың арзан басылымдарын тазалау үшін пайдалануға әкелді. Лорд Честерфилд 1747 жылы ұлына жазған хатында Хорацийдің қарапайым басылымын сатып алған адам туралы айтты, ол біртіндеп бірнеше бетті жыртып, оларды қажетті жерге алып барды, алдымен оқыды, содан кейін Клоацинаға құрбандық ретінде жіберді; осылайша уақытты тиімді пайдаланды.

Көптеген елдерде, әсіресе дәретхана қағазы немесе оны тастауға қажетті сантехника қолжетімді немесе қолжетімді емес жерлерде, дәретхана қағазы қолданылмайды. Сондай-ақ, көптеген елдерде адамдар суды қағаздан гөрі таза және гигиеналық тәсіл деп санайды. Тазалау басқа әдістермен немесе материалдармен жүзеге асырылады, мысалы, сумен, биде, лота, маталар, құм, жапырақтар (теңіз шөптері қоса алғанда), жүгері сабақтары, жануарлар терісі, таяқтар немесе қолдармен; содан кейін қолдар сумен және мүмкін болса сабынмен жуылады.

Тауар ретінде

Джозеф Гейетти Америка Құрама Штаттарында заманауи коммерциялық дәретхана қағазын ойлап тапқан адам ретінде кеңінен танымал. 1857 жылы таныстырылған Гейеттидің қағазы 1920 жылдарға дейін қолжетімді болды. Гейеттидің дәрілік қағазы ойлап тапқан адамның атымен су таңбасы қойылған жазық парақтардан тұратын қаптамаларда сатылды. Өнімнің алғашқы жарнамаларында «Заманның ең қажеттісі! Гейеттидің унитазға арналған дәрілік қағазы» деген ұран қолданылды. 1883 жылы Нью-Йорк штатының Албани қаласынан Сет Уилер дәретхана қағазы мен диспенсерлерге АҚШ-тағы алғашқы патенттерді алды. Рулондардағы дәретхана қағазы 1890 жылы Скотт қағаз компаниясы оны саудаға шығарған кезде танымал болды. Бұл өнімнің өндірісі ұзақ жылдар бойы жетілдірілді, себебі 1930 жылдарға дейін «Northern Tissue» компаниясының сату артықшылығы олардың дәретхана қағазының «ұсқынсыз» болғаны еді. Ағынды унитаздың кеңінен қолданылуы дәретхана қағазының қолданылуын арттырды, өйткені қалың қағаз унитаздан газдардың шығуына кедергі келтіретін тұзақты біте қаптауға бейім болды. 1942 жылы Уолтемстоудағы Сент-Эндрю Миллз Ұлыбританияда екі қабатты дәретхана қағазын енгізді, ол әйгілі Andrex бренді болды. 1990 жылдары Andrex компаниясы Ұлыбританияда ылғалды дәретхана қағазын, яғни ылғалды сүлгілерді таныстырды. Бұл әдіс дефекациядан кейін құрғақ дәретхана қағазынан жақсы тазалау тәсілі ретінде жарнамаланды және әйелдер үшін етеккір кезінде пайдалы болуы мүмкін. Ол жууға болатын өнім ретінде ұсынылды, бірақ ол майлы тұйықтардың пайда болуына себепкер болды. 2016 жылға қарай кейбір муниципалитеттер пайдаланылған ылғалды сүлгілерді унитазға тастамау туралы халыққа білім беру кампанияларын бастады. АҚШ-та жылына жеті миллиардтан астам дәретхана қағазы сатылады, онда әр адамға шаққанда жылына орташа есеппен 23,6 рулон тиеді. 1973 жылы Джонни Карсон «Tonight Show» бағдарламасында Висконсин конгрессмені Гарольд В. Фрелихтің дәретхана қағазының жетіспеуі мүмкіндігі туралы пікірлеріне қатысты әзіл айтты. Содан кейін тұтынушылар қалыпты емес көлемде сатып алып, АҚШ-та бірнеше айға созылған нақты тапшылыққа себеп болды. 2010 жылдардан бастап Венесуэлада дәретхана қағазы тапшылығына ұшыраған тауарлардың бірі болды, үкімет проблеманы шешу үшін бір дәретхана қағазы зауытын басып алды. COVID-19 пандемиясы кезінде 2020 жылдың наурыз айында көптеген елдерде дәретхана қағазының тапшылығы туралы хабарлар тарады. Басында пандемияның қауіпті екеніне сенбегендер көп болды. Кейіннен адамдар карантин жарияланған жағдайда немесе оның қаншаға созылатынын білмеген жағдайда, белгілі бір заттарды қор жинау қажеттігін түсінді, ал жеткізушілер сұранысқа жауап бере алатынына кепілдік бере алмады. Алайда, өндірушілер бұрынғыдан да көп өнім шығаруды жалғастырды. Үйде қолданылатын дәретхана қағазына сұраныс жоғары болды, өйткені үйде көптеген адамдар үйден тыс жерде қолданатын дәретхана қағазын пайдаланды. Кейбір елдерде биде шешім ретінде қарастырылды, ал пандемияға дейінгі сауалнамада америкалықтардың саны артып бара жатқаны көрсетілді. Пандемия кезінде үрейленіп сатып алу кезінде Австралияның Quilton дәретхана қағазы бренді дәретхана қағазының жетіспеуіне байланысты қиындыққа тап болған осал австралиялықтарға бір миллион дәретхана қағазы рулонын сыйлады. 2022 жылы британдық дәретхана қағазы қаптамаларында ішек қатерлі ісігінің белгілері көрсетіле бастады, бұл туралы ақпарат беру үшін блогер және журналист Дебора Джеймс науқасынан кейін 2022 жылдың маусым айында қайтыс болды. Сол кезде британдықтардың жартысы ішек қатерлі ісігінің негізгі белгілерін атамады. Andrex бұл мәселеде бастама көтерді, содан кейін әртүрлі супермаркеттер де соған еліктеді.

Сипаттама

Дәретхана қағазы бірнеше түрлі қағаздан, әртүрлі өрнектерден, әшекейлерден және текстуралардан жасалады. Ол ылғалданған немесе хош иісті болуы мүмкін, бірақ хош иісті заттарға аллергиясы бар адамдарға хош иісті заттар кейде проблема тудыруы мүмкін. Қазіргі заманғы дәретхана қағазының орташа өлшемі шамамен 10 см (3 дюйм) енді және 12 см (4 дюйм) диаметрлі болады. Оның салмағы да әртүрлі. Жапырақтары бір-біріне қабатталып қораптарға салынуы немесе диспенсерлерде қолдану үшін көптеп сақталуы да мүмкін. "Қатты" бір қабатты қағазбен қатар жұмсақ көп қабатты қағаз да қолданылады.

Парақтың өлшемі

Перфорация сызығы арқылы берілген туалет қағазының жеке парақтарының пішімі елдер бойынша әртүрлі болады. Мысалы, Германияда, Нидерландта, Францияда, Польшада, Швейцарияда стандартты өлшем пошта карточкасының шамасында (шамамен 100 × 140 мм), яғни DIN форматына (DIN A6 105 × 148 мм) жақын. Англияда қалыпты формат сәл кеңірек, шамамен 115 × 135 мм. Ең кең форматты тікбұрышты пішін (115 × 102 мм) Таиландта кездеседі. Ал тік форматтың ең үлкен өлшемі (перфорациясы жоқ туалет қағазы рулондарын есептемегенде) – 100 × 366 мм; бұл Германиядағы Schmidt Spiele компаниясының жарнамалық туалет қағазы. АҚШ-та шығарылған туалет қағазы парақтарының мөлшері × 1999 жылдан бері парақтың көлемі кішірейіп келеді; Kimberly-Clark компаниясы Scott парағының ұзындығын қысқартты, ал 2006 жылы өнімдерінің ұзындығын қысқартты. Парақтың ені де кейін қысқартылды, нәтижесінде жалпы көлемі ұзындығы × және ені × болды. Ірі өлшемдер әлі де қолжетімді.

Қалқа

Туалет қағазының қалыңдығы бір парақтағы қабаттардың санын көрсетеді. Роликтер әдетте бір қабатты, екі қабатты, үш қабатты және төрт қабатты түрде қолжетімді.

Орамның ұзындығы

Бөлшек сауда жарнамасында жиі қолданылатын "бір қабатты рулон", "екі қабатты рулон", "үш қабатты рулон", "жумбо рулон" және "мега рулон" сияқты сөз тіркестері бір рулонның ішіндегі қағаздың санына сілтеме жасайды (дегенмен, қағаздың нақты саны да әдетте қаптамада көрсетіледі). Ұзын рулонды жиі ауыстырудың қажеті болмайды, бірақ ең үлкен өлшемдердегі рулондар барлық дәретхана қағазы ұстағыштарына, әсіресе ескі үйлердегілеріне сыймауы мүмкін.

Материалдар

Туалет қағазы көбінесе ағаш өнімдерінен жасалады, бірақ кейде қант құмырсының қалдықтарынан немесе бамбуктан дайындалады. Дәретхана қағазының түрлері көлем, салмақ, құрылымы, жұмсақтығы, химиялық іздер, "саусақпен тесілуге" қарсы тұру қабілеті, су сіңіру сияқты техникалық көрсеткіштері бойынша әртүрлі. Ірі компаниялар нарықты жан-жақты зерттеп, қай маркетингтік сегменттерге қандай техникалық қасиеттер қажет екенін анықтайды. Қазіргі заманғы дәретхана қағазына құрылымын жұмсарту үшін алоэ, лосьон немесе балауыз қосылуы мүмкін. Сапасы қабаттардың санынан (бір-біріне жапсырылған қағаз қабаттары), қағаздың кедір-бұдырлығы мен беріктігінен көрінеді. Төмен сапалы, мекемелік қолданысқа арналған туалет қағазы ең төмен сапалы қағаздан жасалады, әдетте бір немесе екі қабаттан тұрады, өте кедірлі болады және кейде ағартылмаған немесе қайта өңделмеген қағаздың кішкентай бөліктерін қамтиды; мұндай қағазды көбінесе "қатаң" туалет қағазы деп атайды. Карбола қышқылымен дезинфекцияланған бренд 1981 жылға дейін Ұлыбританияның Шеффилд қаласында Newton Chambers компаниясы Izal деген атпен шығарды. Орташа сапалы екі қабатты туалет қағазы жұмсақтығын арттыру үшін текстураланған және біршама мықты болады. Жоғары сапалы туалет қағазы лосьон мен балауызға ие және өте жұқа өңделген қағаздан екі-төрт қабаттан тұрады. Егер ол "люкс" ретінде сатылатын болса, онда оған тігіс салынуы немесе өрнектелген болуы (relief), хош иіс қосылуы, боялуы немесе сурет салынуы, дәрілік заттар (антибактериялық химиялық заттармен) қосылуы немесе алоэ немесе басқа хош иіс заттармен өңделуі мүмкін. Туалет қағазының септикалық резервуарларда немесе дренаж жүйесінде тез ыдырауы үшін, бетке жағылатын немесе жазу қағазынан қысқа талшықтар қолданылады. Өндіруші қағаздың жылдам ыдырауы (қысқа талшықтарды қажет етеді) мен беріктігі (ұзақ талшықтарды қажет етеді) арасындағы оңтайлы тепе-теңдікке қол жеткізуге тырысады. Туалет қағазының дренаж құбырларында бітелуге ​​ұшырауы, талшықтардың таралуын болдырмайды және ыдырау процесін тоқтатады. Неміс әзілінде нацистік Германияның туалет қағазы өте кедірлі және қырылдағандықтан, оны пайдалануға келмейтін, сондықтан көптеген адамдар оның орнына Völkischer Beobachter газетінің ескі нөмірлерін қолданған, себебі ол қағаз жұмсақ болған.

Түсі мен дизайны

Түсті дәретхана қағазы қызғылт, лаванда, ашық көк, ашық жасыл, күлгін, жасыл және ашық сары сияқты түстерде (адамға ванна бөлмесінің түсімен үйлесетін немесе толықтыратын дәретхана қағазының түсін таңдауға мүмкіндік беру үшін) 1960 жылдардан бастап АҚШ-та кеңінен сатылды. 2004 жылға дейін Скотт компаниясы беж, көк және қызғылт түсті дәретхана қағазын шығаратын АҚШ-тағы соңғы өндірушілердің бірі болды. Бірақ, кейіннен компания түсті қағаз өндірісін толығымен тоқтатты. Түсті дәретхана қағазы кейбір еуропалық елдерде әлі де кең таралған. Мұндағы бір түсті дәретхана қағазының негізінде ақ, сұр немесе беж арасындағы табиғи түстерден басқа, пастельді түстер басым: қызғылт, абрикос, ашық сары және ашық көк. Көбінесе ашық қызғылт немесе ашық жасыл түстері кездеседі. Дегенмен, қара, шарап қызыл, неоно жасыл, патша көк сияқты қанық түстер сирек қолданылады. Баспасы бар дәретхана қағазы сирек кездеседі. Егер баспа болса, көбінесе бір түсті болады. Көбінесе қызғылт және қызғылт қызыл, сондай-ақ көк, сирек қызғылт, қызғылт сары, қоңыр немесе жасыл түстер қолданылады.

Жасалған сән

Толегами – дәретхана қағазынан оригами жасауды білдіреді. Жапонның әсем қонақүйлерінің кейбіреулері, үстел салфеткалары сияқты, дәретхана қағазының роллдегі алғашқы шаршыларын әдемі түрде бүктеп қояды.

Рекреациялық пайдалану

Америка Құрама Штаттарында "ТПинг" (айтылуы "типиинг") деп аталатын бір әзілдің негізгі құралы дәретхана қағазы болып табылады. "ТПинг", немесе "дәретхана қағазымен әзілдеу" көбінесе жасөсперімдерге ұнайды және оның мәні көліктерге, ағаштарға, үйлерге және бақшаларға дәретхана қағазын лақтыру болып табылады, нәтижесінде қағаз жайылып, мүлікті жабады, бұл ыңғайсыз жағдай тудырады. Балалар мен мысықтар дәретхана қағазының бір рулонын толығымен айналдырып, жерге түсіргенше немесе балалар бір жағын жинап, жыртып тастамай, дәретхана шұңқырына салып, дәретхана суын пайдаланып жаңа қағазды тарту арқылы ойнайды, мақсаты – дәретхана қағазы жыртылмай, бірден барлық рулонды дәретханаға жіберу. Осы әдеттен аулақ болу үшін, үздіксіз айналуын болдырмау үшін, сопақ пішіндес дәретхана қағазын орналастыруға арналған арнайы ұстағыштар ойлап табылды. Дәретхана қағазымен жасалатын әзілдерге дәретхана қағазының айналуымен іске қосылатын музыкалық ұстағыштар мен кіріспелер кіреді, олар дәретханаға барушы адамның назарын аударатын ұятты әнді қатты ойнайды. Басқа да әзілдерге әңгімелер, анекдоттар немесе саясаткерлердің суреттері басылған арнайы дәретхана қағазы жатады.

Механика

Александр Баланкин және авторлар тобы дәретхана қағазының созылу кезіндегі, суға малынғандағы және өртегендегі қасиеттерін зерттеді. Дәретхана қағазы физика сабақтарында айналу күші, инерция моменті және бұрыштық импульс, сондай-ақ импульс және энергияның сақталу заңдары түсіндірілу үшін қолданылған.

Қоршаған ортаны қорғау

Бір ағаш шамамен 800 рулон дәретхана қағазы шығарады, ал күніне 83 миллионға жуық рулон өндіріледі. Әлемдік дәретхана қағазы өндірісі күніне 27 000 ағашты пайдаланады. АҚШ-та ғана жыл сайын жеті миллиардтан астам рулон дәретхана қағазы сатылады. Америкалықтар жылына орташа есеппен 141 рулонды бір адамға шаққанда пайдаланады, бұл жылына тіндік қағаздың белгілі бір мөлшерін пайдаланумен тең. Бұл көрсеткіш басқа батыс елдері мен Жапонияның орташа көрсеткішінен шамамен 50%-ға жоғары. АҚШ-тағы осы көрсеткіштің жоғары болуын басқа елдердегі адамдар өздерін тазалау үшін биде немесе жуу шлангтарын қолдануымен түсіндіруге болады. Солтүстік және Оңтүстік Америкада миллиондаған ағаштар кесіледі, бұл экологиялық ізге қатысты алаңдаушылық тудырады. 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, АҚШ-та қолданылатын дәретхана қағазының 22-48%-ы АҚШ және Оңтүстік Америкадағы ағаш шаруашылықтарынан келеді, ал қалғаны көбінесе ескі, екінші буын ормандарынан және кейбіреулері бастапқы ормандардан алынады. Қант құмырсының қосалқы өнімі – багасстан жасалған дәретхана қағазы саудада бар, ол өсімдіктерді кесу қажеттігін болдырмайды, себебі қант құмырсы қант өндіру үшін өсіріледі. Ең экологиялық таза балама – мүрешін тазалау үшін тек сабын мен суды ғана пайдалану.

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Нидхэм, Джозеф (1986). Қытайдағы ғылым мен өркениет: 5-том, химия және химиялық технология, 1-бөлім, қағаз және баспа. Тайбэй: Caves Books, Ltd.