Кіріспе

Жолаушылардың күшімен қозғалатын теміржол вагоны (қол вагоны, сонымен қатар сорғы вагоны, сорғы машинасы, теміржол итеру вагоны, итеру вагоны, джиггер, Каламазуо, велоципед немесе драйзин) – жолаушылардың күшімен немесе вагонды артынан итеру арқылы қозғалатын теміржол вагоны. Ол көбінесе теміржол инфрақұрылымын жөндеу немесе тау-кен вагоны ретінде қолданылады, бірақ кейбір жағдайларда жолаушылар тасымалы үшін де пайдаланылған. Әдеттегі конструкцияда, "серуендейтін сәуле" деп аталатын иісті бұрылыс бар, ол негізде алқаптап қозғалады, ал жолаушылар кезекпен төмен итеріп, жоғары тартып вагонды қозғайды.

Қолдану

Бұл қарапайым арба, оны екі-төрт адам (арбашылар) итеріп, қолмен тежегішпен тоқтатады. Арба жылдамдығы төмендегенде, екі арбашы арбадан секіріп түсіп, жылдамдық жиналғанша оны итеріп отырады. Содан кейін олар қайтадан арбаға мінеді, және осы цикл жалғаса береді. Арбашылар кезекпен арбаны итеру арқылы жылдамдықты сақтайды, сондай-ақ екі адамның шаршауын болдырмайды. Пойыз жақындап келе жатқанда, арбаны теміржолдан қауіпсіз түсіру үшін төрт адам қажет. Теміржол жолдарында жарықтар, бұзылған бекіткіштер және басқа да түрлі ақаулар пайда болуы мүмкін, бұл оқыс оқиғаларға әкелуі мүмкін. Алғашқы теміржол инспекциялары көзбен қарап тексеру арқылы жүргізілді. Арбамен жүру арқылы тексеру осы көзбен қарап тексерулердің өте маңызды бөлігі болды.

Қазіргі қолданысы

Қол арбаларын теміржол қызметкерлері (олар сондай-ақ "ғанди бишілер" деп те аталады) теміржолдың күйін тексеру және оны күтіп ұстау үшін қалыпты түрде пайдаланған. Олардың жеңіл салмағы мен кішкентай көлеміне байланысты, оларды кез келген жерде рельске қоюға және алуға болады, бұл пойыздардың өтуіне мүмкіндік береді. Кейіннен қол арбалары өздігінен қозғалатын, қолмен күш қолдануды қажет етпейтін, ішкі жану қозғалтқыштарымен немесе электр қуатымен қозғалатын көліктерге алмастырылды. Бүгінде қол арбаларын көне теміржол шараларында және бес адамнан тұратын командалар басқаратын қол арбалары арасындағы жарыстарда қол арбаларын ұнататындар пайдаланады (біреуі арбаны тоқтағаннан итеру үшін, ал төртеуі тетіктерді итеру үшін). Мұндай жарыстардың бірі – Handcar Regatta 2008-2011 жылдары Калифорния штатының Санта-Роза қаласында өткізілді, ал басқа жарыстар Австралияда ұйымдастырылады. Жарыс туралы бөлімді төмен қараңыз. Жарыс үшін жасалған қол арбалардан басқа, қазіргі заманғы роликтік подшипниктері, тегіс өңделген осьтері және коленвалдары бар жаңа қол арбалары да жасалуда.

Туристік пайдалану

Бірнеше онжылдықтан бері, әсіресе Еуропада, қол арбалары туристік және демалыс мақсаттарында пайдаланылады. Мұндай жағдайда қолмен жүретін көлікті көбінесе драйзин немесе рельстік велосипед деп атайды. Драйзин арқасында қолданыстан шыққан теміржол желілерінің бөліктерін қайта жандандыруға болады, бұл келушілерге басқаша қол жеткізуге болмайтын әдемі табиғат ландшафтарын ашуға мүмкіндік береді. Батыс әлемінде тұрақты туризмге назар аудару артып келе жатқандықтан, қол арбасын пайдалану жиілеуде. Драйзин ең көп таралған еуропалық ел – Франция (vélorail деген атаумен), онда 2021 жылы 56 активті маршрут болды. Олардың көп бөлігі 2004 жылдан бері Францияның Vélorail федерациясына біріктірілді. Еуропада драйзин практикасы Швеция және Финляндия сияқты көптеген солтүстік елдерде, сондай-ақ Бельгияда, Люксембургте, Германияда да кеңінен таралған. Италияда да бұл тәжірибе тарала бастады, бірнеше жоба қарастырылып жатыр.

Америка Құрама Штаттары

Қол көлігін кім ойлап тапқаны белгісіз. Ықтимал, теміржол шеберханаларындағы машина жасаушылар оларды өздерінің суреттеріне сәйкес құрастыра бастаған. Ең алғашқы көліктердің көпшілігі үлкен тұтқаларды бұру арқылы жұмыс істеді. Соңғы үлгілер кейін пайда болған болуы мүмкін. Қол арбаларының бөлшектеріне қатысты жүздеген АҚШ патенттері болғанымен, қол арбаларын қоздыратын механизмдердің негізгі конструкциялары, көп қолданылғандықтан, компаниялар теміржолдарға сату үшін қол арбаларын жасағанда патентке алынбаған болуы мүмкін. 1850 жылдан 1910 жылға дейін теміржолдар Америкада адамдар мен тауарларды тасымалдаудың басты түрі болған кезде, қол арбалары теміржолдардың жұмыс істеуі үшін өте қажетті болды. 1840 жылдардың соңында қол арбалары болған болуы мүмкін, бірақ олар Америка Азамат соғысы кезінде кеңінен таралды. Олар Трансконтиненталдық теміржолдың құрылысында маңызды құрал болды. Мыңдаған данасы жасалды. Олар әдетте жолдың "бөлігіне" бекітілді, бұл бөліктің ұзындығы шамамен 6-10 мильді құрады, бұл бөлімдегі қозғалыс жүктемесі мен локомотивтің жылдамдығына байланысты болды. Әр бөлімде сол жолдың бір бөлігін күтіп ұстайтын жұмысшылар тобы болды. Әдетте әр бөлімде құрал-саймандар мен бөлімнің қол арбасын сақтауға арналған үй болды. 1900 жылға қарай Америкада шамамен 130 000 мильдік теміржол салынды. Осылайша, осы жолдың әрбір 10 миліне кем дегенде бір қол арбасы берілгенін ескерсек, АҚШ-та кем дегенде 13 000 қол арбасы жұмыс істеген. Бұл сан, әрине, өте төмен бағаланған, өйткені көптеген бөлімдер 10 мильден қысқа болды, ал теміржолдарда ерекше жағдайларда пайдалану үшін қосалқы қол арбалары болды. Телеграф компаниясы Western Union және басқа теміржол пайдаланушыларының өздерінің қол арбалары болды, бұл қол арбаларының жалпы санын арттырды. Теміржол шеберханаларында жасалған алғашқы қол арбалары, әдетте, шеберханада бар немесе оңай жасалатын бөлшектерден жасалған. Бұл көліктер өте ауыр болған болуы мүмкін. Ауыр қол арбаларын жылжыту үшін көбірек адам қажет. Адамдар саны көбейсе, қуат та артады, бірақ белгілі бір уақытта пайдасы адамдардың салмағымен теңестіріледі: олардың салмағы олар өндіретін қосымша қуатпен өтелмейді. Америка Азамат соғысынан кейінгі жылдары көптеген компаниялар қол арбаларын жасады, бұл туралы The Car Builder's Dictionary сияқты заманауи басылымдардағы жарнамалардың саны дәлелдейді. 1880 жылдардың ортасына қарай Sheffield Velocipede Car Company, Kalamazoo Velocipede Company және Buda Foundry and Manufacturing Company қол арбаларын негізгі құрастырушы үш ірі компания болды. Sheffield компаниясы бірден-ақ өнеркәсіптік алып Fairbanks Morse компаниясы сатып алды. Үш компания да жылдар бойы өз аттарын өзгертті, бірақ қол арбаларын өндірген жылдардың көпшілігінде олар Sheffield, Kalamazoo және Buda деп танылды. Қол арбалары ХХ ғасырдың бірінші жартысында да қолданыла берді. Fairbanks Morse компаниясы 1950 жылға дейін өз каталогынан қол арбасын ұсынды, ал Kalamazoo компаниясы оларды кем дегенде 1955 жылға дейін сатты. Телевизияда және кинода бейнеленгендер қол арбасының жұмысшыларының тоқырауы қызықты ойын-сауық деп ойлауға мүмкіндік берсе, шын мәнінде, қазіргі заманғы роликтік подшипниктер емес, қола подшипниктері бар дәстүрлі қол арбасын сорғылау өте қиын жұмыс болуы мүмкін. Бұл тәжірибеге жағымсыздық теміржол тоққыштары, рельс бұрандалары мен гайкалары, қашалар, әр түрлі бұрыштар және басқа темір және болат жабдықтар сияқты бөлім жұмысшыларының стандартты жабдықтарының салмағымен күшейтілген болуы керек. Моторлы бөлім машиналары 1900 жылдардың басында немесе бірнеше жыл бұрын пайда бола бастады. Олар тез арада көптеген қол арбаларын ауыстырды. Бірінші дүниежүзілік соғыста да қолданылған қол арбалары, екінші дүниежүзілік соғыста жойылған болуы мүмкін. Сақталған қол арбаларының саны белгісіз. Оларды теміржол музейлерінде табуға болады, ал кейбіреулері жеке қолында.

Австралия

Австралияда қол арбалар немесе сорғы арбалар, көбінесе Каламазуо өндіріс компаниясының атымен аталады, себебі бұл компания австралиялық теміржол нарығына көптеген арбалар жеткізген.

Гватемала

Гватемаладағы Ангиату мен Сальвадор шекарасының маңындағы ауылдық елді мекендер арасында теміржол бойында жылғақ көліктер қызмет етеді. Кейде оны жылқы тартады.

Үндістан темір жолдары

Әлемдегі көптеген теміржолдар басқа инспекциялау әдістеріне көшкенімен, Үндістан теміржолында бұл әдіс әлі де кеңінен қолданылады, басқа техникалармен қатар, әсіресе станциялар арасындағы теміржол жолдары мен көпірлер сияқты мүліктерді тексеру үшін. Жығылғы арбаға бір немесе бірнеше шенеунік отырып, жолды және жол бойындағы жабдықтарды тексеріп шығады. Шенеунік жолдың жағдайын өлшеу және бақылау үшін құралдар алып жүреді, сондай-ақ жолды күтіп ұстаушылардың, кілт ұстаушылардың, пост шешілерінің және т.б. жұмысын қадағалайды, олар жолды және оның құрылыстарын күтіп ұстайды, патрульдеуді және басқаруды жүзеге асырады. Кейбір аймақтарда бұл арба сигнал беру қондырғыларын тексеру үшін де қолданылады. Мумбайдағы қала маңындағы сияқты жоғары трафик көлемі бар бағыттарда жығылғы арбаларды пайдалану мүмкін емес, сондықтан жаяу инспекциялау жүргізіледі.

Жапония

Жапонияда 20-ғасырдың басында «адам көлігі трамвайы» ([[:ja:人車軌道]]) немесе «адам көлігі темір жолы» (人車鉄道) деп аталатын ондаған коммерциялық қолмен жүргізілетін темір жол желілері болды. Бұл желілер жолаушылар мен жүк тасымалы үшін ғана салынған, ал «жүргізушілер» шағын вагондарды қолмен итеріп барлық жол бойында жылжытқан. Алғашқы желі – Фудзиэда Яидзу трамвайы 1891 жылы ашылды, ал көптеген басқалары 1910 жылға дейін іске қосылды. Көптеген желілердің ұзындығы 10 км-ден аспайтын, өте қысқа болды, ал қолданылған рельс ені 2ft6in немесе 2ft болды. Адам күшімен жұмыс істейтін жүйе тиімді болмағандықтан, көптеген қол арбалы трамвайлар жылқыға немесе бензинге көшірілді. Бұл жүйе жүк көліктері, жылқылар, автобустар және басқа темір жолдар сияқты көлік түрлерімен бәсекелесе алмады. Тайсаку қол арба трамвайы 1912 жылы жұмысын тоқтатты, ал 1945 жылға дейін дерлік барлық желілер жабылды.

Филиппин

Қолмен жасалған арбалар Филиппиннің Манила қаласындағы қала маңындағы теміржол жолдарында рұқсатсыз жолаушы тасымалын жүзеге асыру үшін заңсыз қолданылады.

Тайвань

Тайваньда коммерциялық пайдаланылатын қол арбалары жеңіл темір жол (традициялық қытайша: 輕便線; ханью пиньинь: qīngbiàn xiàn), қолмен итермеленген жеңіл темір жол (手押輕便線; shǒuyā qīngbiàn xiàn), қолмен итермеленген трамвай (手押軌道; shǒuyā guǐdào) немесе көбінесе қолмен итермеленген вагон (手押臺車; shǒuyā táichē) деп аталды. Маусым айында жыл сайын Палмерстон темір жол мұражайында (бұрынғы Палмерстон CNR станциясы), Канаданың Онтарио штатындағы Палмерстон қаласында өткізіледі. Бұл жарыстар 1992 жылы басталған және содан бері жалғасып келеді. Жыл сайынғы қолмен жүретін жарыс, Д. Е. П. Киттидің Wunderkammer, Ұлы Сонома округінің қолмен жүретін жарыстары (бұрын The Hand car Regatta деп аталған), Калифорния штатының Санта-Роза қаласының ескі теміржол ауласында өтеді. Бұл көп қырлы фестиваль теміржол жолдарында жұмыс істейтін, түрлі-түрлі адам күшімен қозғалатын көліктердің жарыстарына арналған. Оларға дәстүрлі қолмен қозғалатын арбалар, сондай-ақ педальмен немесе итеру арқылы қозғалатын арбалар кірді. 2012 жылдың 8-9 қыркүйегінде осындай жарыс Калифорния штатының солтүстігіндегі Уиллитс қаласында өтеді. Австралияда да басқа жарыстар өткізіледі, олардың кейбіреулерінде сақталған ескі қол арбалары қолданылады. Жоғарыда Австралиядағы Каламазуо туралы ақпаратты қараңыз.

Артықшылықтар

Түрткі арбалар моторлы арбалардан үлкен артықшылыққа ие, себебі олар жол тоқтауын қажет етпейді және тексерушілер тексеруді өз ыңғайынша жүргізе алады.

Кемшіліктер

Көтергіш арбалар жолға уақытша болса да кедергі келтіретіндіктен, қауіпсіздік қатері тудырады. Егер арба уақытында жолдан алынбаса, пойызбен соқтығысып, оқыс оқиғаға себеп болуы мүмкін. Сондықтан, еңісті немесе көрінуі нашар учаскелерде, қозғалысты тоқтатусыз көтергіш арбаларды пайдалануға рұқсат жоқ.