Кіріспе
Химиялық реакцияда шектеулі реагент (немесе шектеулі зат немесе шектеулі агент) – химиялық реакция аяқталғанда толығымен сарпаланатын реагент. Бұл реагент реакцияның нәтижесінде түзілетін өнімнің мөлшерін шектейді, себебі одан басқа реагенттердің болуына қарамастан, реакция осы реагентсіз жалғаса алмайды. Егер бір немесе бірнеше басқа реагенттер шектеулі реагентпен реакцияға түсуге қажетті мөлшерден артық болса, олар артық реагенттер немесе артық заттар (кейде "xs" деп қысқартылады) деп аталады немесе жеткілікті мөлшерде болады. Реакцияның проценттік шығымын есептеу үшін шектеулі реагентті анықтау қажет, өйткені теориялық шығым – шектеулі реагент толығымен сарпаланғанда алынатын өнімнің мөлшері ретінде анықталады. Теңдестірілген химиялық теңдеу реакцияны сипаттайды, осыған сүйене отырып, шектеулі реагентті анықтаудың және басқа реагенттердің артық мөлшерін бағалаудың бірнеше әртүрлі тәсілдері бар.
The limiting reagent (or limiting reactant or limiting agent) in a chemical reaction is a reactant that is totally consumed when the chemical reaction is completed. The amount of product formed is limited by this reagent, since the reaction cannot continue without it. If one or more other reagents are present in excess of the quantities required to react with the limiting reagent, they are described as excess reagents or excess reactants (sometimes abbreviated as "xs"), or to be in abundance. The limiting reagent must be identified in order to calculate the percentage yield of a reaction since the theoretical yield is defined as the amount of product obtained when the limiting reagent reacts completely. Given the balanced chemical equation, which describes the reaction, there are several equivalent ways to identify the limiting reagent and evaluate the excess quantities of other reagents.
1-әдіс: Реактивті заттардың салыстыруы
Бұл әдіс екі реагент болғанда ең тиімді. Бір реагент (А) таңдалып алынады, ал теңгерілген химиялық теңдеу арқылы А-мен реакцияға түсуге қажетті екінші реагенттің (В) мөлшері анықталады. Егер В-нің іс жүзіндегі мөлшері қажетті мөлшерден көп болса, онда В артық, ал А – лимитттейтін реагент болып табылады. Егер В-нің мөлшері қажетті мөлшерден кем болса, онда В – лимитттейтін реагент болып табылады.
2-әдіс: Әр реактивтіден құралуы мүмкін өнім мөлшерлерін салыстыру
Бұл әдісте химиялық теңдеу қолданылып, әрбір реактивтің қатысу мөлшерінен қанша өнім алынатынын есептеуге болады. Шектеуші реактив – қарастырылып отырған өнімнің ең аз мөлшерін түзіре алатын реактив. Бұл әдіс бірінші әдіске қарағанда кез келген саны реактивтерге оңай қолданылады.