Кіріспе
Джон Карпентердің 1981 жылғы ғылыми-фантастикалық әрекет фильмі. Карпентер фильмді 1970 жылдардың ортасында Уотергейт жанжалына жауап ретінде жазды. "Хэллоуин" (1978) фильмінің сәттілігінен кейін, ол өндіріс бастауға жеткілікті беделге ие болды және оны көбінесе Сент-Луис, Миссуриде, шамамен 6 миллион долларлық бюджетпен түсірді. Дебра Хилл мен Ларри Дж. Франко продюсерлер болды. Фильмнің сценарийін Ник Касл бірлесіп жазды, ол бұрын Карпентермен "Хэллоуин" фильмінде Майкл Майерс рөлін ойнаған еді. 1981 жылдың 10 шілдесінде АҚШ-та шыққан фильм сыншылардан жағымды пікірлер алды және коммерциялық сәттілікке қол жеткізіп, прокаттан 25,2 миллион доллардан астам табыс тапты. Ол сценарийді жазды, бірақ студиялар оны түсіргісі келмеді, себебі Карпентердің сөзіне сенсек, "ол тым зорлыққа толы, тым қорқынышты және тым ерекше". Ол сол кезде өте танымал болған "Өлім тілегі" фильмінен шабыттанды. Ол осы фильмнің философиясына келіспесе де, оның "Нью-Йорктің бір түрлі джунглидей сезімін" беруін ұнатып, осы бағытта ғылыми-фантастикалық фильм жасағысы келді. International Film Investors бюджеттің 50 пайызын беруге келісті, ал Goldcrest Films олармен бірлесіп қаржыландыру туралы келісім жасады. Олар бюджеттің 720 000 фунт стерлингін инвестициялап, 1,392,000 фунт стерлинг табыс тапқаннан кейін, инвестицияларынан 672 000 фунт стерлинг пайда алды.
Carpenter wrote the film in the mid 1970s in reaction to the Watergate scandal. After the success of Halloween (1978), he had enough influence to begin production and filmed it mainly in St. Louis, Missouri, on an estimated budget of $6 million. Debra Hill and Larry J. Franco served as the producers. The film was co written by Nick Castle, who had collaborated with Carpenter by portraying Michael Myers in Halloween. Released in the United States on July 10, 1981, the film received positive reviews from critics and was a commercial success, grossing more than $25.2 million at the box office. He wrote the screenplay, but no studio wanted to make it because, according to Carpenter, "[i]t was too violent, too scary, [and] too weird". He had been inspired by the film Death Wish, which was very popular at the time. He did not agree with this film's philosophy, but liked how it conveyed "the sense of New York as a kind of jungle, and I wanted to make a science fiction film along these lines". International Film Investors agreed to provide 50% of the budget, and Goldcrest Films signed a co financing deal with them. They ended up providing £720,000 of the budget and making a profit of £672,000 from their investment after earning £1,392,000.
Кастинг
AVCO Embassy Pictures, фильмнің қаржылай демеушісі, Карпентердің Курт Расселді таңдауына қарағанда, Жылан Плисскен рөлін Чарльз Бронсон, Томми Ли Джонс немесе Чак Норрис ойнағанын қалаған. Рассел бұрынғы Дисней комедияларындағы рөлдері арқылы қалыптасқан "жеңіл" экрандық бейнесінен арылуға тырысып жатқан еді. Карпентер Бронсонның тым ескі екендігіне және тәжірибелі актермен фильмге режиссерлік бақылауын жоғалту қаупі бар екендігіне байланысты оны актерлік құрамға алудан бас тартты. Ол кезде Рассел кейіпкерін "жалдамалы сарбаз" деп сипаттап, оның жекпе-жек стилі Брюс Ли, "Жоюшы" және Дарт Вейдердің қосындысы, ал дауысы Иствудтікі сияқты екенін айтты. Рассел кейіпкерге көзге таңба тағуды ұсынды. Актердің сөзіне қарағанда, Snake үшін маңыздысы – "келесі 60 секунд. Соңғы минутта өмір сүру – барлығының мәні". Рассел жіңішке, бұлшық дене бітімін қалыптастыру үшін қатаң диета мен жаттығулар режимін сақтады. Ол түсірілім кезінде де кейіпкеріне толыққанды енуге тырысты, себебі бұрынғы Дисней комедияларынан қашып, жаңа бейнеге енуге мүмкіндік алды. Дегенмен, түсірілім арасында көзге таңбаны шешіп тастауға тура келді, себебі оны үнемі тағып жүру тереңдікті қабылдау қабілетіне зиян келтірді.
Алдын ала өндіріс
Карпентер жаңа ғана «Қараңғы жұлдызды» түсірген еді, бірақ оны режиссер ретінде ешкім жалдағысы келмеді, сондықтан ол Голливудта сценарийші ретінде табысқа жететінін ойлады. Фильмшіл кейін «Құтылуды» жасау ниетімен басқа фильмдер түсірді. «Хэллоуин» сәтті болғаннан кейін, «Авко-Эмбасси» продюсер Дебра Хиллмен екі фильмге келісімшарт жасасты. Бұл келісімшарт бойынша түсірілген алғашқы фильм – «Тұман». Бастапқыда, ол келісімшартты аяқтау үшін түсіретін екінші фильм «Филадельфия эксперименті» болды, бірақ сценарий жазудағы қиындықтарға байланысты Карпентер осы жобаның пайдасына одан бас тартты. Дегенмен, Карпентер бірдеңе жетіспейтінін сезінді және былай деп еске алады: «Бұл, негізінен, таза әрекет фильм болды. Бір күні Нью-Йорк тұрғындары күтетіндей ерекше юмордың жоқ екенін түсіндім». Ол Оңтүстік Калифорния университетіндегі кино мектебіндегі досы Ник Каслды шақырды, ол «Хэллоуинде» «Тұлғаны» сомдаған еді. Касл таксиші кейіпкерін ойлап тапты және фильмнің соңын жасады. Фильмнің түсірілім орны Карпентер үшін қиындық тудырды, өйткені ол аз бюджетпен Нью-Йорк қаласының құлдыраған, жартылай қираған нұсқасын жасауы керек болды. Фильмнің суретшісі Джо Алвес және ол Нью-Йоркте түсіруге қарсы болды, себебі оны қираған қалаға айналдыру тым қиын болар еді. Карпентер фильмді киностудияның ауласында түсіруді ұсынды, бірақ Алвес бұл идеяны қабылдамады, «өйткені нағыз көшенің текстурасы студия ауласындағыдай емес». Олар өз орналасуын іздеушісі (және серіктес продюсері) Барри Бернардини «Американың ең нашар қаласын табу үшін бүкіл елді аралап, барлық шығындарын төлеген саяхатқа» жіберді, – деп еске алады продюсер Дебра Хилл. 1976 жылы үлкен өрт кезінде Миссури штатының гүлденген Сент-Луис қаласынан Миссисипи өзенінің арғы жағында орналасқан Шығыс Сент-Луисте бүкіл аудандар өртеніп кетті. Хилл сұхбатында: «бір-бірінен кейін блоктар үйіндіге айналды. Кейбір жерлерде мүлдем ештеңе қалмады, сондықтан үш-төрт блокқа дейін көруге болады», – деді. Сонымен қатар, бұл ғимарат кейін Schlafly Tap Room микро сыраханасына айналды.
Түсірілім
Карпентер мен оның командасы қала тұрғындарын түнде 10 блокқа электр қуатын өшіруге көндірді. Фильм 1980 жылдың тамызынан қарашасына дейін түсірілді. Ол фильмнің түсірілімі режиссер үшін қиын және талапты болды, ол есте сақтайды. "Біз шамамен сағат 6-да түсіруді аяқтап, күн шыға бастағанда сағат 7-де ғана ұйықтауға үлкерер едік. Күнделікті түсірілген материалды қарау керек пе, жоқ па, соған қарай сағат 5-6 шамасында оянатынмын. Ал мен дайындыққа кіріскен кезде күн батып келе жатар еді. Сөйтіп, екі жарым ай бойы күн сәулесін көрген жоқпын, бұл қатты таңқалдырды". Нью-Йорк қаласында Карпентер федералдық шенеуніктерді Либерти аралына кіруге рұқсат беруге көндірді. "Біз тарихымызда алғаш рет түнде Либерти аралындағы Азаттық мүсінінде түсіруге рұқсат алған кинокомпания болдық. Олар бізге бүкіл аралды өз пайдалануымызға берді. Біз өте бақытты болдық. Алғашқы рұқсатты алу оңай болған жоқ. Олар үш ай бұрын бомбалаудан зардап шеккен еді және қандай да бір проблема туындауынан қорқып қалды". Карпентер фильмге екі ерекше стиль беруді қалаған. "Бірі – полициялық мемлекет, жоғары технология, көптеген неоновые шамдар, жер асты компьютерлері үстемдік ететін Америка Құрама Штаттары. Бұл Манхэттен аралындағы түрме сахналарымен салыстырғанда түсіру оңай болды, онда жарық аз болды, көбінесе феодалдық Англиядағыдай, тек шамдар ғана болды".
Лазерлік дисктер
"Нью-Йорктан қашу" фильмі 1983 жылдан 1998 жылға дейін 10 рет лазерлік дискілерде шықты. 1994 жылғы коллекционерлік нұсқасында Джон Карпентер мен Курт Расселдің түсіндірме жолы бар, ол фильмнің жаңа DVD-нұсқаларында да сақталған.
DVD-дері
Escape from New York MGM (АҚШ) компаниясымен DVD форматында екі рет және Momentum Pictures (Ұлыбритания) компаниясымен бір рет шығарылды. MGM-нің бір шығарылымы тек театрлық трейлерден тұратын қарапайым нұсқа. Тағы бір нұсқасы – Коллекционерлік басылым, ол 5.1 стерео дыбыс трегімен жоғары сапада қайта жазылған екі дискілік жинақ. Онда Джон Карпентер мен Курт Расселдің, сондай-ақ продюсер Дебра Хилл мен Джо Алвестің екі түсіндірмесі, фильмнің жасалуы туралы материал, Джон Карпентердің «Жылан Плискеннің жылнамасы» атты комикс сериясының бірінші саны және Колорадо банкін тонаудың 10 минуттық өшірілген кіріспе сахнасы бар. 1981 жылғы фильмнің MGM арнайы басылымы түпнұсқа негатив жоғалып кеткендіктен 2003 жылға дейін шығарылмады. Өшірілген сахналарды қамтитын жұмыс үлгісі Канзас штатындағы Хатчинсон тұз кенішіндегі фильмдер сақтау қоймасынан табылды. Өшірілген сахналарда Жылан Плискен банк тонады, Плискен кейіпкерін таныстырады және оның өмірбаянын көрсетеді. Режиссер Джон Карпентер алғашқы сахналарды арнайы басылымға тек қосымша ретінде қосуға шешім қабылдады: «Жылан Нью-Йоркке келгенше фильмнің шын мәнінде басталмағанын түсіндік. Оны сол жерге не жібергенін көрсетудің қажеті жоқ еді». Фильм Sony PlayStation Portable үшін UMD форматында да шығарылды.
Blu-ray түсірілімі
2010 жылдың 3 тамызында MGM Home Entertainment «New York-тан қашу» фильмін қарапайым Blu-ray нұсқасы ретінде шығарды. «Scream Factory», «Shout! Factory» компаниясымен бірлесіп, фильмді 2015 жылдың 21 сәуірінде арнайы нұсқада Blu-ray форматында жарыққа шығарды.
Кассалық жинақ
Нью-Йорктан қашу 1981 жылдың 10 шілдесінде Нью-Йорк және Лос-Анджелесте көрсетілімге шықты. Time журналында Ричард Корлис былай деп жазды: "Джон Карпентер осы жаздағы кино көрермендерге сирек ұсынылатын мүмкіндік береді: әдеттегі ойын-сауықтың салқындығынан өздерінің күдікке толы, қыздырып жіберген жағдайына қашу. Бұл саяхатқа баруға тұрарлық". Винсент Канби The New York Times газетіндегі рецензиясында: "[Фильмді] тым мәнді талдаудың қажеті жоқ. Бұл қиын айтылған, өте жоғары әңгіме, маусымның ең жақсы қашу (және ойын-сауық) фильмдерінің бірі". Ал, Chicago Reader газетіндегі сыншы Дейв Кехр бұл фильм туралы теріс пікір білдіріп: "Ол қанағаттандырмайды – тым көп нәрсені тым аз мөлшерде ұсынады" деп жазды. Кристофер Джон Ares Magazine журналының 10-шы санында "Нью-Йорктан қашу" фильмі туралы пікір білдіріп: "Бұл ерекше жоғары сапалы жазғы ойын-сауық. Өзін артық көрсетпеу арқылы, сонымен қатар, одан да нашар болуға келіспеу арқылы, бұл фильм қызықты, қарқынды драмаға айналады, мұндай фильмді біз жылдар бойы көрмегенбіз" деді.
Мұра
Киберпанк пионері Уильям Гибсон фильмді өзінің 1984 жылғы ғылыми-фантастикалық романы «Нейромансер»-ге әсер еткен деп есептейді. «Мен ашылу сахналарының біріндегі әңгімеге қызығушылық таныстым, онда қамаушы Снейкке: «Сен «Галфайрді» Ленинград үстінен ұштырдың, солай емес пе?» дейді. Бұл тек бір рет айтылған сөз болып шығады, бірақ бір сәтте ол ең жақсы ғылыми-фантастикалық туындылар сияқты әсер етеді, онда кездейсоқ сілтеме көп нәрсені білдіре алады». Танымал бейне ойын режиссері Хидео Кодзима өзінің «Metal Gear» сериясы үшін фильмнің кейбір элементтерін қолданды. Solid Snake кейіпкері Snake Plissken-ге өте ұқсайды. «Metal Gear Solid 2: Sons of Liberty» ойынында Snake тіпті өзінің нақты кім екенін жасыру үшін ойынның көп бөлігінде «Плискин» деген атпен таныстырады. 2008 жылғы «Кловерфилд» фильмінің продюсері Дж. Дж. Абрамс өзінің фильміндегі Азаттық мүсінінің басының Нью-Йорк көшесіне құлауы «Нью-Йорктан қашу» фильмінің постерінен шабыттандырғанын айтты. Empire журналы Snake Plissken-ді «100 ең ұлы кино кейіпкерлері» дауыс беруде 29-орынға қойды.
Жалғасы
1996 жылы "Лос-Анджелестен қашу" атты жалғасы шықты, Карпентер Расселлмен бірге қайтып келді, ол енді продюсер және сценарийші де болды. "Escape from New York" фильмінің қайта түсірілуі 2007 жылы басталды, New Line Cinema компаниясы бәсекелес аукционда қайта түсіру құқығын жеңіп алғаннан кейін. Жерар Батлер Snake Plissken рөліне қарастырылды, Нейл Х. Мориц өзінің Original Film компаниясы арқылы өндіріс процесін жүзеге асырады, ал Кен Нолан сценарийді жазуға жауапты болды. Лен Уайзман режиссер болып тағайындалды, бірақ кейіннен ол жобадан бас тартып, оның орнына Брет Ратнер келді, ол да кейіннен жобадан бас тартты. 2010 жылдың сәуір айында Variety журналы Брек Эйснердің "Escape from New York" фильмінің қайта түсірілуін режиссерлік ету мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады, ал Дэвид Каджганич пен Аллан Лоб сценарийге өзгерістер енгізді. Кейін 2011 жылы New Line компаниясы қайта түсіруден толығымен бас тартқанын жариялады. 2015 жылдың қаңтар айында 20th Century Fox компаниясы The Picture Company компаниясымен бірлесіп қайта түсіру құқығын сатып алды. 2017 жылдың наурыз айында Роберт Родригестің фильмнің қайта түсірілуін режиссерлік ететіні және Карпентер продюсерлік ететіні хабарланды. 2019 жылдың ақпан айында Ли Уханнеллдің сценарий жазуға кірісетіні мәлім болды, ал "Luther" сериалының авторы Нил Кросс жобаның соңғы нұсқасын аяқтағаннан кейін. Курттың ұлы Уайат Рассел Snake Plissken рөліне қарастырылды, бірақ ол рөлді ойнауға қызығушылық танытпады, оны "карьералық қатер" деп санады. 2022 жылдың қараша айында Radio Silence компаниясы фильмді режиссерлік ететіні, ал Эндрю Рона, Алекс Хайнеман және Radio Silence өндіріс процесін жүзеге асыратыны, ал Карпентер атқарушы продюсер болады деген хабар тарады. Қазір олар сценарийшіні іздеп жатыр. Келесі айда фильмнің қайта түсірілу емес, жалғасы болатыны расталды.
Новелизация
1981 жылы Bantam Books Майк Маккуэй жазған, фильммен байланысты романдық нұсқасын шығарды, ол фильмді еске түсіретін жұпшық, әзіл-қалжың стилін ұстанады. Романға фильмнен қиылып қалған маңызды эпизодтар кіреді, мысалы, Жыланның түрмеге түсуіне себеп болған Федералдық резерв қоймасын тонау. Роман Жылан мен Хаук арасындағы қарым-қатынасқа жаңаша түсінік береді, оларды көңілі қанағаттанбаған соғыс ардагерлері ретінде көрсетеді және фильмде тек меңзеліп айтылған байланысты тереңдетеді. Роман сонымен қатар Жыланның үшінші дүниежүзілік соғыста Ленинград шайқасында көзін қалай жоғалтқанын, Хаук қалай Нью-Йорк түрмесінің бастығы болғанын және Хаук түрмедегі бір жерде тұратын, ақыл-есінен айырылған ұлын табуға тырысқанын түсіндіреді. Роман осы кейіпкерлер өмір сүретін әлем туралы толыққанды мәлімет береді, кейде фильмде көрсетілгеннен де қараңғы болашақты ұсынады. Онда Батыс жағалауы қарапайым адамдарға қауіпті аймақ екендігі және үшінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан ел халқының санасы жүйке газының әсерінен бірте-бірте бұзылып жатқаны айтылады. Роман президенттің кассеталық таспаға қатысты жоспарының игі ниеттен тумағанын да нақтылайды. Фильмде айтылғандай, әлемге ядролық синтез арқылы жаңа энергия көзін ұсынудың орнына, таспа "жаһандық қақтығыста АҚШ-қа басымдық беретін, радиациясыз термоядролық қаруды" табысты жасау туралы ақиқатты ашады.
Комикстер
Marvel Comics 1997 жылдың қаңтар айында «Жылан Плискеннің оқиғалары» атты жеке комиксын шығарды. Оқиға «Нью-Йорктан қашу» және «Лос-Анджелестен қашу» фильмдері арасында, Кливлендтен қашуға дейін орын алады. Жылан Атлантадағы Ауруларды бақылау орталығынан гендік өзгертілген вирустарды ұрлап, Чикагода сатып алушылар іздейді. Келісімге түскенімен, ол тұтқынға алынғанын түсінеді, қашып құтылып, АҚШ полициясына сатқан сатып алушыдан кек алады. Осы уақытта үкіметтік зертханада ATACS (Автономды іздеу және күресу жүйесі) атты робот құрылады. Бұл робот қылмыскерлердің жеке басын бағдарламасына енгізіп, олардың әрекеттерін болжап, ұстай алады. Роботтың алғашқы сынақ нысаны – Американың бірінші жауы, Жылан Плискен. Ұзақ шайқастан кейін, ATACS Жыланның мінез-құлқын толық көшіріп алады. Үкіметті жау деп таныған ATACS Жыланға көмектеседі. Жылан машинаны күшпен ұрып, жояды. ATACS өшірілер алдында: «Неге?» – деп сұрайды. Жылан: «Маған бәсекелес қажет емес» – деп жауаптап кетеді. 2003 жылы CrossGen Джон Карпентердің «Жылан Плискеннің тарихы» атты төрт бөлімді комикс мини-сериалын жариялады. Оқиға «Нью-Йорктан қашу» оқиғасынан кейін бір-екі күн өткен соң басталады. Президент кешірімінен кейін Жылан әскери «Хамви» көлігін алып, Атлантик-Ситиге беттейді. «Нью-Йорктан қашу» фильмінің режиссерлік нұсқасында Жылан банк тонауынан кейін ұсталғаны көрсетілсе де, бұл оқиғада ол тұтқынға түсуге дейін жоспарланған екінші тонауды аяқтайды. Тоңаудың мақсаты – Джон Кеннеди қаза тапқан көлікті казинодан ұрлап, Мексика шығанағындағы сатып алушыға жеткізу. Жылан Марс есімді адаммен бірігіп, одан алаяқталады. Өлі қалған краб қақпағында қалдырылған Жылан құтылып, Капитан Рон есімді балықшының көмегіне ие болады (Курт Расселдің 1992 жылғы «Капитан Рон» комедиясына сілтеме). Рон Жыланның қайығын Марсты тонау үшін пайдалану туралы өтінішін қабылдамағанда, Жылан оны өлтіруге шешім қабылдайды. Бірақ Жылан Ронды ақша талап ететін орыс мафиясынан құтқарып, Рон көзқарасын өзгертіп, Жыланға көмектеседі. Казиноға жеткенде Жылан Марс пен оның адамдарымен бетпе-бет келеді, олар бір уақытта келеді, нәтижесінде оқ атысы болады. Жылан көлікті және Джеки Кеннеди рөлін сомдайтын актрисаны алып қашып кетеді, ал Марсты казино иесі ұстап алады, ол оған көлігін қайтарып, өмір сүруге келісім жасайды. Кейбір қиындықтардан кейін Жылан Ронның қайығын пайдаланып, көлікті сатып алушының яхтасына жеткізеді, содан кейін Марс оған шабуыл жасайды. Оқ атысынан кейін яхта мен көлік қирап, Марс пен Капитан Рон қаза табады, ал Жылан тікұшақпен қашып кетеді, оған тонау үшін 30 миллион кредит төленеді. 2014 жылы BOOM! Studios Кристофер Себела жазған «Нью-Йорктан қашу» комиксін жариялай бастады. Сериалдың алғашқы саны 2014 жылдың 3 желтоқсанында шықты, оқиға фильмнің соңынан кейін бірнеше сәттен басталады. 2016 жылдың қазан айында BOOM! «Бірі үлкен қиындық Кішкентай Қытайда / Нью-Йорктен қашу» атты Жылан мен Джек Бертон арасындағы кроссовер комикс мини-сериалын шығарды.
Үстел ойындары
1981 жылы TSR, Inc компаниясы «New York-тан қашу» атты үстел ойынын шығарды. 2022 жылы тағы бір үстел ойыны көпшіліктен қаржы жинау арқылы қаржыландырылды.
Аниме өрісі тоқтатылды
2003 жылы Карпентер "Нью-Йорктан қашу" фильмінің аниме нұсқасын жасауды жоспарлаған, режиссураны "Outlaw Stars" авторы Мицуру Хонго жүзеге асыруға тиіс болған.
Жоюы тоқтатылған видео ойындар
2004-2005 жылдары бейне ойынға арналған нұсқа әзірленуде болған.