Кіріспе
Дәлелдің себеп-салдарлық байланыс туралы мәлімдемені қаншалықты қолдайтыны.
Ішкі жарамдылық – бұл нақты бір зерттеу шеңберінде дәлелдің себеп-салдарлық байланыс туралы мәлімдемені қаншалықты негіздеуге мүмкіндік беретіні. Ол ғылыми зерттеулердің ең маңызды қасиеттерінің бірі және дәлелдерді бағалаудың маңызды ұғымы болып табылады. Ішкі жарамдылық зерттеудің нәтижелерін түсіндірудегі баламалы нұсқаларды (әдетте, жүйелі қателіктер немесе "жағдайлардың әсері") қаншалықты жақсы жоққа шығара алатынымен анықталады. Бұл сыртқы жарамдылықтан өзгеше, ол нәтижелердің басқа жағдайларға қатысты қорытындылар жасауға қаншалықты мүмкіндік беретінін (яғни нәтижелерді жалпылау деңгейін) көрсетеді. Ішкі және сыртқы жарамдылықты себептік байланыстың сапалық немесе сандық түрлерін қолдана отырып сипаттауға болады.
Уақытша басымдықтың белгісіздігі
Қайсы бір айнымалы алғаш өзгергені белгісіз болса, қайсысы себеп, қайсысы салдар екенін анықтау қиын болуы мүмкін.
Бір-біріне шатастыратын
Себептік қорытындылардың дұрыстығына ең үлкен қауіп – шатастырушы факторлар: тәуелді айнымалыдағы өзгерістер көбінесе өзгертілген айнымалымен байланысты үшінші айнымалының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін. Егер жалған байланыстарды жоққа шығару мүмкін болмаса, бастапқы себептік қорытындыға қарама-қарсы гипотезалар жасалуы мүмкін.
Таңдау теріс әсері
Таңдау қатесі – бұл сынақ алдында топтар арасындағы айырмашылықтардың болуымен байланысты мәселе, олар тәуелсіз айнымалымен өзара әрекеттесіп, байқалған нәтижеге «жауапты» болуы мүмкін. Зерттеушілер мен қатысушылар экспериментке көптеген қасиеттерін әкеледі, олардың кейбіреулері үйренілген, ал кейбіреулері туа біткен. Мысалы, жынысы, салмағы, шашы, көзі және терісінің түсі, мінез-құлқы, зиялық қабілеттері мен дене күші, сондай-ақ мотивация немесе қатысуға ынта сияқты көзқарастар. Зерттеудің таңдау кезеңінде, егер сынаққа қатысушылардың саны бірдей болмаса және олардың пәнге қатысты айнымалылары ұқсас болса, ішкі жарамдылыққа қауіп туындайды. Мысалы, зерттеуші эксперименттік және бақылау топтарынан екі топ құрды. Екі топтағы қатысушылар тәуелсіз айнымалыға қатысты әртүрлі, бірақ пәнге қатысты бір немесе бірнеше айнымалы бойынша ұқсас. Өзіндік таңдау тәуелді айнымалының түсіндіру күшіне де кері әсер етеді. Бұл көбінесе онлайн сауалнамаларда кездеседі, онда белгілі бір демографиялық топқа жататын адамдар басқа демографиялық топтарға қарағанда сынаққа жиі қатысады.
Тарих
Зерттеу/эксперименттен тыс оқиғалар немесе тәуелді айнымалының бірнеше рет өлшенуі арасында қатысушылардың эксперименттік процедураларға жауап беруіне әсер етуі мүмкін. Көбінесе бұл ірі масштабты оқиғалар (табиғи апаттар, саяси өзгерістер сияқты) қатысушылардың көзқарастары мен мінез-құлқына сондай әсер етеді, тәуелді шаралардағы кез келген өзгерістің тәуелсіз айнымалыдан немесе тарихи оқиғадан екенін анықтау мүмкін болмайды.
Жеткізу
Тәжірибе барысында немесе тіпті өлшемдер арасында қатысушылар өзгеріп отырады. Мысалы, кішкентай балалар өсіп-жетіліп, олардың назар шоғырландыру қабілеті жас өскен сайын өзгеруі мүмкін. Дене күшінің артуы сияқты тұрақты өзгерістер де, шаршау сияқты уақытша өзгерістер де "табиғи" баламалы түсіндірмелер береді; осылайша, олар қатысушының тәуелсіз айнымалыға қалай ден қоятынын өзгерте алады. Зерттеу аяқталғаннан кейін зерттеуші, айырмашылықтың себебі уақытқа байланысты ма, әлде тәуелсіз айнымалыға байланысты ма, анықтай алмай қалуы мүмкін.
Қайталанған сынақ (осыны сынақ әсері деп те атайды)
Қатысушыларды қайта-қайта өлшеу нәтижелерге қателік енгізуі мүмкін. Қатысушылар дұрыс жауаптарды есте сақтауы немесе өздерін сынап баққандарын сезінуі мүмкін. Бірдей немесе ұқсас интеллект сынақтарын қайта-қайта тапсыру көбінесе ұпайдың жоғарылауына әкеледі, бірақ бұл негізгі дағдылардың жақсарганына байланысты деген тұжырымға келмейді. Ішкі жарамдылыққа бұл қауіптің әсері жақсы балама гипотеза ұсынады.
Құрал алмасу (құралдық)
Сынақ процесінде қолданылатын құрал экспериментті өзгерте алады. Бұл байқаушылардың күшейтілген назарда болуы немесе алдын ала дайындалуы, сондай-ақ олардың шешімдер қабылдау үшін қолданатын өлшемдерін бейсаналы түрде өзгертуіне де қатысты. Бұл әртүрлі уақытта алынатын жеке баяндамалармен де байланысты мәселе болуы мүмкін. Мұндай жағдайда, ретроспективті алдын ала сынау арқылы бұл әсерді жеңілдетуге болады. Егер құралдарда өзгерістер орын алса, негізгі қорытындының ішкі жарамдылығына нұқсан келеді, себебі басқаша түсіндірулерге оңай жетеді.
Орташаға қарай регрессия
Бұл қателік тестілеу кезінде ең жоғары немесе ең төмен көрсеткіштерге ие адамдар (орташа көрсеткіштен шалқап кеткендер) таңдалғанда туындайды. Мысалы, егер оқудағы ең нашар нәтижелерді көрсеткен балалар оқу курсына қатысуға іріктеліп алынса, курс аяқталғаннан кейін байқалатын жақсартулар курс тиімділігінің нәтижесі емес, орташа көрсеткішке қарай регрессияның салдары болуы мүмкін. Егер осы балалар курс басталмас бұрын қайта тестіленген болса, олардың нәтижелері бәрібір жақсаруы мүмкін еді. Сол сияқты, жеке нәтижелердегі ең шектен тыс айырмашылықтар бір рет тестілеу кезінде анықталуы мүмкін, бірақ көп рет тестілеу кезінде олардың көрсеткіштері қалыпты үлгіге жақындауы ықтимал.
Өлім-жітім/дифференциалдық атриция
Бұл қате, егер қорытындылар тек бастауынан соңына дейін қатысқан қатысушылардың негізінде жасалса туындайды. Дегенмен, қатысушылар зерттеуді аяқтамай тұрып, тіпті зерттеудің, бағдарламаның немесе эксперименттің өзіне байланысты бас тартуы мүмкін. Мысалы, тестілеуден кейін темекі тастаған топ мүшелерінің пайызы, бақылау тобымен салыстырғанда, темекі тастау оқу бағдарламасын алған топта әлдеқайда жоғары болды. Алайда, тәжірибелік топта бағдарламаны аяқтағандардың үлесі тек 60% құрады. Егер бұл қатысушылардың тоқтауы зерттеудің кез келген ерекшелігімен, тәуелсіз айнымалының қолданылуымен, құралдармен жүйелі түрде байланысты болса, немесе тоқтау топтар арасында маңызды бұрмалауға әкелсе, байқалған айырмашылықтарды түсіндіре алатын көптеген баламалы түсіндірмелер болуы мүмкін.
Селекция мен пісіп-жетілудің өзара әрекеттесуі
Бұл, пәндік сипаттағы өзгергіштер – шаштың түсі, тері түсі сияқты – және уақытқа қатысты өзгергіштер – жас, дене мөлшері сияқты – бір-бірімен өзара әрекеттескенде болады. Егер сынақтар арасында екі топтың арасында қарама-қайшылық туындаса, онда бұл қарама-қайшылық жас санатындағы жас ерекшеліктерінен болуы мүмкін.
Диффузия
Егер емдеу әсері емделген топтардан бақылау топтарына тараса, тәжірибелік және бақылау топтары арасында ешқандай айырмашылық байқалуы мүмкін. Алайда, бұл тәуелсіз айнымалының әсері жоқ екенін немесе тәуелді және тәуелсіз айнымалылар арасында байланыс жоқ екенін білдірмейді.
Өтемақылық бәсекелестік/қаһарлы деморализация
Бақылау топтарының мінез-құлқы зерттеу барысында өзгеруі мүмкін. Мысалы, бақылау тобының қатысушылары эксперименттік топтың күтілген артықшылығын көрсетпеу үшін аса көп күш салуы мүмкін. Бірақ бұл тәуелсіз айнымалының әсері болмағанын немесе тәуелді және тәуелсіз айнымалылар арасында байланыс жоқ екенін білдірмейді. Керісінше, тәуелді айнымалының өзгеруіне себеп тәуелсіз айнымалы емес, көңілі құлаған, аз жұмыс істейтін немесе мотивациясы төмендеген бақылау тобы болуы мүмкін.
Эксперименттегілер бейімділігі
Эксперимент жүргізушінің субъективтілігі, экспериментті жүргізуші адамдардың бақылау және тәжірибелік топтардың қатысушыларымен әдейі емес, бірақ әртүрлі мінездемелермен қарым-қатынас жасауы нәтижеге әсер ететін кезде пайда болады. Екі жақты соқыр зерттеулерді қолдану арқылы эксперимент жүргізушінің субъективтілігін болдырмауға болады, онда зерттеуші қатысушының қай топқа жататынын білмейді.
Өзара ішкі жарамдылық проблемасы
Жоғары ішкі жарамдылығы бар эксперименттер шын өмірде маңызы жоқ құбылыстар мен нәтижелерді тудыруы мүмкін, соның салдарынан өзара ішкі жарамдылық мәселесі пайда болады. Бұл мәселе зерттеушілер эксперименттік нәтижелерді теориялар жасауға қолданғанда және содан кейін сол теорияларды теорияны тексеру үшін эксперименттер жобалауға пайдаланғанда туындайды. Эксперименттер мен теориялар арасындағы осы өзара байланыс, шын өмірде емес, жасанды зертхана жағдайындағы құбылыстар мен нәтижелерді ғана түсіндіретін теорияларға әкелуі мүмкін.