Кіріспе

Топырақ түрі

Ultisol топырақ түрі, көбінесе қызыл саз топырақ деп аталады, АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің топырақ таксономиясындағы он екі топырақ ретінің бірі. "Ultisol" сөзі "соңғы" сөзінен туындаған, себебі Ultisol топырақтары ылғалды, қоңыржай климатта мұздықтар арқылы жаңа топырақ пайдалмай, минералдардың үздіксіз үгілуінің соңғы нәтижесі деп есептелді. Олар қандай да бір жерде әктас (кальций карбонаты бар) материалдары жоқ, топырақтың ең жоғарғы қабатында 10%-дан кем ауа райына төзімді минералдар бар және топырақтың барлық қабаттарында 35%-дан кем базалық қанығуға ие минералды топырақтар ретінде сипатталады. Ultisol топырақтары ылғалды қоңыржай немесе тропикалық аймақтарда кездеседі. Бұл термин көбінесе АҚШ-тың оңтүстігіндегі қызыл саз топырақтарына қолданылады, бірақ Ultisol топырақтары Африка, Азия, Австралия және Оңтүстік Америкада да табылған. Топырақ ресурстарының әлемдік анықтамалық базасында (WRB) көптеген Ultisol топырақтары Acrisol және Alisol деп белгіленеді. Кейбіреулері Retisol немесе Nitisol топырақтарына жатады. Aquult топырақтары әдетте Stagnosol немесе Planosol болып табылады. Humult топырақтары Umbrisol болуы мүмкін.

Кіріспе

Ultisols қызғылт қызылдан, ашық қызғылт-сарыдан, ашық сары-сарыға дейін және (Пенсильвания сияқты салқын аймақтарда) тіпті кейбір күңгірт сары-қоңыр немесе сұрғылт-қоңыр түстерге дейін өзгереді. Олар әдетте өте қышқыл болады, көбінесе pH-ы 5-тен төмен. Қызыл және сары түстердің пайда болуы темір оксидінің (көкөрттің) жинақталуымен байланысты, ол суда нашар ериді. Ultisols-та кальций және калий сияқты маңызды қоректік заттар көбінесе жетіспейді, сондықтан оларды әк және суперфосфат сияқты тыңайтқыштарсыз тұрақты егін шаруашылығына пайдалану қиын. Олар тез тозығып, Alfisols немесе Mollisols-қа қарағанда күтімді басқаруды қажет етеді. Дегенмен, оларды ылғалдылықтың кең ауқымында өсіруге болады. Ultisols-та әртүрлі саз минералдары болуы мүмкін, бірақ көп жағдайда басым минерал каолинит болып табылады. Бұл саз жақсы көтергіштікке ие және қысылу-кеңею қасиеттері жоқ. Сондықтан, Сесил сериясы сияқты жақсы дренаждалған каолинитті Ultisols қала құрылысына жарамды. Ultisols Оңтүстік Америка Құрама Штаттарында (Сесил сериясы ең танымал), Оңтүстік-Шығыс Қытайда, Оңтүстік-Шығыс Азияда және басқа да субтропиктік және тропиктік аймақтарда кең таралған топырақтар. Олардың солтүстік шегі (көне топырақтарды есептемегенде) Солтүстік Америкада Плейстоцен кезеңіндегі максималды мұз басу шегімен анықталған, өйткені Ultisols қалыптасуына жүздеген мың жылдар қажет – бүгінгі аралық мұздық кезеңнен әлдеқайда ұзақ. Ең көне қазба Ultisols көмір кезеңінен белгілі, орман алғаш пайда болған кезде. Миоценде қазіргі ареалынан солтүстікке қарай таралғанымен, Ultisols жалпы алғанда сирек кездеседі, себебі жылы мезозой және үшінші палеоклиматтарда олардың көптеп кездесуі күтілген.

Ультисольдағы бау-бақша

Ultisol-дағы органикалық заттардың жетіспеуі өсімдіктерді тиісті күтім мен назарсыз өсіруді қиындатады. Ultisol топырағы басым болған аймақтарда өсімдіктердің тіршілігін сақтау үшін топырақты жыл сайын түзету қажет. Топырақ сынақтарын жүргізу және оған сәйкес шаралар қолдану арқылы Ultisol-дің су өткізбеу қасиетінен туындайтын қоректену және суару мәселелерін шешуге болады. Топырақ сынақтары pH деңгейін анықтауға көмектеседі, ал қызыл саз топырақ әдетте төмен pH-қа ие болады. pH деңгейін көтеру үшін әдетте борпы еңгізіледі, бұл Ultisol топырағына да пайдалы. Сазды топырақ өте жақсы қоректік заттарды уыстайды, себебі оның теріс заряды катиондарды тартады. Осының салдарынан Ultisol-ге басқа топырақ түрлеріне қажеттідей көп мөлшерде тыңайтқыш енгізудің қажеті болмайды. Дегенмен, қоректік заттарды уыстау судың сіңірілуіне кедерес келтіреді, бұл өсімдіктерді тым сулы топыраққа ұшыратуы мүмкін.

Мүмкін болатын шешімдер

Жалпы, бау-бақшашылар топырақта 45% минералды, 5% органикалық заттар және 50% кеуекті кеңістік болуын қалайды. Солтүстік Каролинадағы Ultisol құрамында, анықтама үшін, шамамен 16% кеуекті кеңістік, 2% органикалық заттар және 82% минералдар бар. АҚШ-тың Пиемонт аймағында топырақтың жоғары температурасы мен суға тоюына шешім ретінде мульча қолдану кеңінен таралған. Мульча қосу топырақтың көбірек кеуекті болуына көмектеседі. Тұңғыш пен/немесе компост қосу топырақтағы органикалық материалдың мөлшерін арттыруға көмектеседі, бұл өз кезегінде қажетті қоректік заттарды қосуға мүмкіндік береді. Топыраққа 2-3 дюймдік компост немесе тұңғыш қабатын қосып, оны бір қашау тереңдігіне дейін топырақпен араластыру керек. Органикалық материал қосу дренажды жақсартуға көмектеседі, сонымен бірге топырақтың жалпы салмағын азайтады. Дегенмен, топырақтағы микроорганизмдер өсімдіктер өсуі үшін қажетті бірдей қоректік заттарды пайдаланады, сондықтан микроорганизмдер органикалық затты толық ыдыратпай, қоректік заттарды босатпайынша, кейбір қоректік заттар өсімдіктерге қол жетімді болмайды. Топырақтағы тірі организмдер органикалық заттарды пайдаланып, оны пайдалы гумусқа айналдырады. Бұл процестен туындайтын кешігуді болдырмау үшін, күзде тұңғыш қосу кеңес беріледі. Қызыл саз топырағы көп аймақтарда тұратын кейбір бағбандар топырақты түзетуден аулақ болу үшін көтерілген грядкаларды немесе Hügelkultur қолданады. Көтерілген грядкаларды пайдалану арқылы бағбандар Ultisol топырақтарымен тікелей айналыспауға мүмкіндік алады.

Ультисолда егу

Ультисольдің көп мөлшерде кездесетін аймақтарға тән өсімдіктер жақсы өседі. Әдетте, бұл нашар су өткізетін, ылғалды топыраққа бейімделген түрлер. Миссури ботаникалық бағы құртшөп, дақты жасылбас, ұнды қалампыр, камассия, көктемгі жұлдыз гүлі, қазқылдақ папоротник, қабырғалы бамбук, Бутелуа куртипендула және дала тұқымдасын ұсынады.