Кіріспе

1940 жылдардағы британдық турбореактивті ұшақ қозғалтқышы

Rolls Royce RB.37 Derwent – 1940 жылдардағы британдық центробегтік компрессорлы турбореактивті қозғалтқыш, өндіріске түскен екінші Rolls Royce реактивті қозғалтқышы. Бұл Rolls Royce Welland қозғалтқышының жетілдірілген нұсқасы болды, ал Welland Frank Whittle-дің Power Jets W.2B қозғалтқышының қайта аталған түрі еді. Rolls Royce 1943 жылы Rover компаниясының реактивті қозғалтқыштарды дамытуын өздеріне өткен кезде Derwent дизайнын Rover-ден мұраға алды.

Ровер

1941 жылы Ровер Уиттлдің жобаларын өндіруге таңдалғанда, олар Барнольдсвик қаласында негізгі реактивтік фабрикасын құрды, оның штаттық қызметкерлері негізінен Power Jets компаниясынан алынды. Ровердің Морис Уилкс Power Jets-тің "бұрылған" орналасуын жойып, ауа ағыны тікелей өтетін, тиімдірек жобалау мүмкіндігін де білді. Бұл өндірісті оңайлатар еді. Бұл схема Уиттлдің W2Y және W3X суреттерінде қолданылған, сондай-ақ де Хавилленд компаниясы Хальфорд H.1 қозғалтқышымен осы бағытта жұмыс істеді. Уилкс Клитероудағы Ватерлоо Миллдегі дизайн бюросын құрды, оның басшысы Адриан Ломбард осы конфигурациядағы қозғалтқыштың жобасын жасады. Жоба құпия сақталды және Ұшақ өндірісі министрлігінің (MAP) бекітілуін алды, бірақ Уиттл барлық күш-жігер кері ағынды қозғалтқыштың ұшу сынақтарына жұмсалуы керек деп есептеді. Барнольдсвик қаласындағы жұмыстар W.2B/23 деп аталған қозғалтқыш бойынша жалғасқанда, Ломбардтың жаңа жобасы W.2B/26 деп аталды.

Rolls-Royce-дің

1941 жылы бұл келісімнің нәтиже бермейтіні баршаға анық болды; Уитл Ровердің сынақ қозғалтқышы үшін қажетті сападағы бөлшектерді жеткізе алмауына жиі наразылық білдіріп, шағымдарын ашық айта бастады. Сол сияқты, Power Jets тарапынан кешігулер мен үнемі қысым көрсету салдарынан Rover жобаға деген қызығушылығын жоғалтты, әсіресе сынақ процесінің маңызды кезеңінде жаңа конструкциялар мен материалдарды беріктікке дейін сынау өте қажет болды. Бұрын, 1940 жылы, Rolls Royce компаниясының Стэнли Хукер Уитлмен кездесіп, кейіннен оны Эрнест Хивске таныстырған. Rolls Royce-та Хукер басқаратын, толыққанды дамыған турбокомпрессор бөлімі болды, ол реактивті қозғалтқыштарды жасауға өте қолайлы болды. Хивс жобаны ілгерілету үшін қажетті бөлшектерді жеткізуге келісті. Ақырында, Ұшақ өндірісі министрі мен Rover және Rolls Royce директорлар кеңесінің өзара келісімімен Барнолдсвиктегі Rover реактивті қозғалтқыштар зауыты Нотингемдегі Rolls Royce Meteor танк қозғалтқыштары зауытымен ауыстырылды. Ломбард бақылаушы инженер ретінде қалды және кейіннен Rolls Royce компаниясының Ұшақ қозғалтқыштары бөлімінің бас инженері болды. Келешектегі Rolls Royce реактивті қозғалтқыштары "RB" сериясымен белгіленетін болды, ал /26 Derwent – RB.26 аталды. Көп ұзамай мәселелер шешіліп, 1943 жылдың соңында /23 дизайнының бастапқы нұсқасы ұшуға дайын болды. Бұл командаға демалуға мүмкіндік берді, сондықтан олар /26 кіреберістерін ауа ағыны мен итермелеуді арттыру үшін қайта жобалады. Жақсартылған жанар май және май жүйелерімен жаңа Derwent Mk. I 2000 фунт (8.9 кН) итермелеу күшімен өндіріске түсті. Mk. II, III және IV нұсқалары да жасалды, олардың ең жоғары итермелеу күші 2400 фунт (10.7 кН) құрады. Derwent – барлық алғашқы Meteor ұшақтарының негізгі қозғалтқышы болды, бірақ Велландпен жабдықталған аз ғана модельдер қызметтен тез алынды. Mk. II нұсқасы да қысқартылған роторлық (турбина өзгеріссіз) және бес пернелі винтті қозғалтатын редукторлық қоробкамен жабдықталды. Ол Rolls Royce RB.50 Trent деп аталды және алғашқы турбовинтті болып табылды. Олардың екеуі Meteor I ұшағына орнатылды.

Mk.V

Derwent негізгі тұжырымы сондай-ақ Rolls Royce Nene деп аталатын 5,000 фунт (22.2 кН) итеру күші бар жаңадан жобаланған, үлкен қозғалтқышты жасау үшін қолданылды. Nene, Derwent-ке қарағанда осыншалықты жетілдірілгендіктен, Derwent-тің дамуы іс жүзінде тоқтатылды. Дегенмен, Nene-нің диаметрі үлкен болғандықтан, оны Meteor ұшағының қондырғыларына орнату мүмкін болмады. Келесі Derwent нұсқасы, Derwent Mk. V, оның орнына Meteor ұшағында пайдалану үшін жаңа Nene-нің диаметрін бұрынғы Derwent-тің диаметріне дейін кішіту арқылы жасалды. Сол кездегі Лейбористік үкімет бірнеше Derwent және Nene қозғалтқыштарын Кеңес Одағына сатты, бұл үлкен саяси дауға себеп болды, өйткені Nene сол кезде әлемдегі ең қуатты сериялық турбореактивті қозғалтқыш болып табылды. Кеңес одағы Derwent V-ті дереу кері инженериялап, лицензиясыз өз нұсқасын – Климов РД 500 турбореактивті қозғалтқышын шығарды. Nene атақты МиГ-15 истребителінің қозғалтқышы ретінде кері инженерияланды. Derwent Mk. V сондай-ақ канадалық Avro Jetliner ұшағында қолданылды, бірақ ол сериялық өндіріске енгізілген жоқ. 1945 жылдың 7 қарашасында Derwent V қозғалтқышымен жабдықталған Meteor ұшағы сағатына 975 км/сағ (606 миль/сағ) жылдамдықпен әуеде жүріп, әлемдік рекордты орнатты.

Басқа қолданбалар

1888 жылы салынған бұл кемедегі бу машиналары алынып тасталды және 1950-1951 жылдары олардың орнына төрт Derwent қозғалтқышы орнатылды. Мұның мақсаты – кеме корпусының нақты жағдайда тудыратын үйкелісі мен қарсылығын зерттеу болды. Теңіз қанаттарына немесе ескектерге қарағанда реактивтік қозғалтқыштар артықшылыққа ие болды, себебі олар суда толқу тудырмайды және олардың күшін өлшеу оңайырақ. Төрт қозғалтқыш "Люси Эштон" кемесін қозғалта алатын жылдамдық Глостер "Метеор" ұшағынан алынған Derwent Mk.8 қозғалтқышының жылдамдығынан жоғары болды. 1977 жылы Ричард Нобл жасаған Thrust1 реактивтік көлігінде осы қозғалтқыш қолданылды. Бұл көлік Thrust2-нің құрылысына жол ашқан алғашқы әзірлемелік үлгі болды, ал 1982 жылы Нобл осы көлікте жердегі жылдамдық рекордын жаңартты.

Көрмеде орналасқан қозғалтқыштар

Derwent RB.37 Mk.8 Норфолк графтығындағы Хоршам-Сент-Фейт қаласындағы Норвич авиация музейінде көпшілікке көрсетілуде.