Кіріспе

Американдық жасуша биологы Рэнди Уэйн Шекман (30 желтоқсан 1948 жылы туған) – Берклидегі Калифорния университетіндегі американдық жасуша биологы, Ұлттық ғылым академиясының еңбектерінің бұрынғы бас редакторы және «Жасуша және даму биологиясының жылдық шолуы» журналының бұрынғы редакторы. 2011 жылы ол Говард Хьюз Медициналық институты, Макс Планк қоғамы және Уэлком қоры 2012 жылы жариялайтын жаңа, жоғары деңгейдегі ашық қолжетімді «eLife» журналының редакторы болып тағайындалды. 1992 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Шекман 2013 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын Джеймс Ротман және Томас С. Зюдхофпен бірге жасуша мембранасының көпіршік тасымалындағы маңызды жұмыстары үшін бөлісті.

Ерте өмір және білім

Шекман Миннесота штатының Сент-Пол қаласында Альфред Шекман – электр инженері және компьютерлік бағдарламалық жасақтаманы жобалаушы, мен Эстер (Бадер) Шекман отбасында дүниеге келген. Оның отбасы Ресей мен Бессарабиядан эмигрант болған яһудилер еді. 1950 жылдардың соңында оның отбасы Лонг-Бич қаласының жанындағы Ориндж округіндегі Россмурдың жаңа қалашығына көшіп келді. Ол 1966 жылы Калифорния штатының Анахайм қаласындағы Батыс жоғары мектебін бітірді. 1971 жылы Лос-Анджелестегі Калифорния университетінен (UCLA) молекулалық биология мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Ол үшінші курсын Шотландиядағы Эдинбург университетінде алмасу студенті ретінде оқыды. 1975 жылы Стэнфорд университетінен Артур Корнбергпен бірлесе ДНҚ репликациясы бойынша зерттеу жұмысы үшін философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды. Калифорния Беркли университетінің оқытушылар құрамына қосылғаннан кейін, ол 1981 жылы доцент, ал 1984 жылы профессор атанды.

Зерттеу және мансап

1991 жылдан бері Шекман Калифорния университетінің (Беркли) молекулалық және жасушалық биология кафедрасының биохимия және молекулалық биология бөлімінде Говард Хьюз Медициналық Институтының зерттеушісі қызметін атқарып келеді. Сол университеттегі Шекман зертханасы еукариоттық жасушалардағы, оның ішінде ашытқыдағы мембрана құрастыру және везикулалық тасымалдау процесінің молекулалық сипаттамаларын зерттейді. Осыған дейін ол сол университетте таратылған биохимия кафедрасының профессоры болды.

Марапаттар мен құрметтер

1987 жылы Шекман микробиология саласындағы Эли Лилли сыйлығын алды. 1992 жылы Шекман Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2002 жылы Шекман Джеймс Ротманмен бірге Колумбия университетінің Альберт Ласкер негізгі медициналық зерттеулер сыйлығын және Луиза Гросс Хорвиц сыйлығын, жасушалық мембрананың тасымалын – жасушалардың өз қызметін ұйымдастыру және сыртқы ортамен байланысу үшін пайдаланатын процесті ашқандары үшін алды. 2008 жылы ол Калифорния Беркли университетінің Миллер институтының бірінші Миллер аға ғылым қызметкері атанды. Сол жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 2010 жылы Оңтүстік Калифорния университетінің Кек медицина мектебінен Массер сыйлығын алды. Шекман таңдау комитетінің мүшесі, содан кейін Шоу сыйлығының жеңімпаздарын анықтайтын Өмір ғылымдары және медицина төрағасы болып қызмет етеді. 2013 жылы Шекман Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі болып сайланды. Оның үміткерлігінде былай делінген: "Шекман тапқыр оймен құрастырылған генетикалық скринингті пайдаланып, секреторлық жолдың аралық өнімдерін жинақтайтын sec мутанттарын бөліп шығарды, сәйкес гендерді клондады және секреторлық жолдың нақты оқиғаларын дәл қайта жасайтын биохимиялық реакцияларды құрды. Бұл зерттеулер бұрын сипаттамалық және морфологиялық болған секреция саласын молекулалық және механикалық салаға айналдырды. Шекман құрған жасушасыз реакциялар Sec61 транслокациялық кешенін, (COPII) көпіршік қаптама кешенін және алғашқы тазартылған органелла аралық тасымалдау көпіршіктерін бөліп алуға әкелді. Sec ақуыздары өте сақталған және Шекман ашқан тасымалдау механизмдері нейротрансмиссияның, гормон секрециясының, холестерин гомеостазының және метаболизмдік реттеудің негізінде жатыр. Шекман сыйлық ақшасының бөлігін, 400 000 долларды, Беркли университетіндегі Эстер мен Венди Шекман атындағы қатерлі ісік биологиясы кафедрасын құруға аударды. Шекманның анасы мен әпкесі, олардың есімімен аталған кафедра, екеуі де қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды. 2017 жылы Шекман Америка жетістіктері академиясының Алтын тақта сыйлығын алды. 2021 жылы профессор Рэнди Шекман Молдова ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды, ол 2019 жылдан бері осы академиямен ынтымақтастықта жұмыс істеп келеді. 2023 жылы ол Молдова Республикасының Николае Тестемитану атындағы мемлекеттік медицина және фармацевтика университетінің құрметті докторы атағын алды.

Ашық қолжетімділік ғылым

2013 жылдың желтоқсан айында Шекман академиялық журналдарды жариялау реформасы және ашық қолжетімді ғылыми жарияланымды қолдауды жариялады. Ол Калифорния университетіндегі (Беркли) зертханасы енді беделді, жабық қолжетімді журналдар Nature, Cell және Science-қа материалдар жібермейтінін мәлімдеді, себебі олардың өзімшілдігі мен ғылымға зиянды әсері бар екенін айтты. Ол бұл журналдарды сұранысты арттыру үшін қабылданатын жариялымдар санын жасанды түрде шектегені үшін сынады. Сонымен қатар, Шекман журналдар маңызды нәтижелер көрсететін еңбектердің орнына, жиі сілтеме жасалатын, журналдың беделін арттыратын мақалаларды қабылдайды деді. Шекманның сөзіне қарағанда, осы журналдарда жарияланудың жоғары беделі мен қиындығы кейде ғалымдарды маңызды мәселелерді зерттеудің орнына, зерттеу сапасын төмендетуге немесе соңғы трендтерді ұстануға итермелейді. Шекман – ашық қолжетімді журнал және Nature, Cell және Science-қа қарсылас eLife журналының бұрынғы редакторы. eLife журналына мақалалар жұмыс істейтін ғалымдардың сараптамасы негізінде қабылданады. Қабылданған мақалаларға қол жеткізу тегін.

Паркинсон ауруы

2017 жылдың күзінде Шекманның әйелі Нэнси Уолс Паркинсон ауруымен 20 жыл күрескеннен кейін дүние салды. Осы қиын кезеңнің соңында Шекман Паркин ауруының пайда болуы мен прогрессия механизмдері бойынша халықаралық ғылыми-зерттеу бағдарламасын ұйымдастыруға бағытталған, ASAP деп аталатын жаңа жобаның ғылыми директоры болып тағайындалды. Майкл Дж. Фокс қорының және ірі қайырымдалық көмектің арқасында, 2022 жылға қарай ASAP әлемнің 165 зертханасындағы 35 команданы біріктірді. ASAP-тың мақсаты – жүздеген ғалымның біліктілігін үйлестіріп, осы ауруды тиімді емдеуге жаңа көзқарастар мен әдістерді әзірлеу.