Кіріспе

Эвальд Фридрих Граф фон Герцберг (2 қыркүйек 1725 – 22 мамыр 1795) – пруссиялық мемлекет қайраткері.

Ерте өмір

Хертцберг 13 ғасырдан бері Померанияда қоныстанған ақсүйек отбасында дүниеге келді. Ол Нойстетин қаласына жақын Лоттинде (қазіргі Лоттин, Оконек қаласының бір бөлігі) туған. 1739 жылдан кейін ол Стетин гимназиясында негізінен классика және тарих пәндерін оқыды, ал 1742 жылы юриспруденцияны оқу үшін Галле университетіне қабылданды және 1745 жылы заң ғылымдарының докторы атанды. Осы басты оқудан өзге, университетте тарихи және философиялық (Кристиан Вольфтің еңбектері) зерттеулермен де айналысты. Оның докторлық диссертациясының біріншісі "Jus publicum Brandenburgicum" деп аталды, бірақ ол мемлекеттің қазіргі жағдайына сын айтқандықтан жарияланбады. Одан кейін Хертцберг мемлекеттік қызметке қабылданып, алғашқыда мемлекеттік архивтер бөлімінде (1750 жылы директор болды), сосын сыртқы істер ведомствосында, ал 1763 жылы бас министр (Cabinetsminister) қызметін атқарды. 1752 жылы ол баронша Мари фон Книфаузенге үйленді, бұл неке бақытты болғанмен, баласыз аяқталды.

Саяси мансап

Қырық жылдан астам уақыт бойы Герцберг Пруссияның сыртқы істер министрлігінде белсенді қызмет атқарды. Осы қызметінде ол Ұлы Фридрих пен оның орнын басқан Фридрих Вильгельм II кезінде Пруссия саясатына шешуші ықпал етті. Жеті жылдық соғыс (1756) басталған кезде ол саяси жазушы ретінде Габсбургтар арасындағы қақтығысқа қатысты. Ол өзінің «Пруссия патшасын Вена сарайының ниеттеріне қарсы тұруға және оларды жүзеге асыруға жол бермеуге итермелеген себептер» (Ursachen, die S. K. M. in Preussen bewogen haben, sich wider die Absichten des Wienerischen Hofes zu setzen and deren Ausführung zuvorzukommen) және «Вена және Саксония сарайларының әрекеттері туралы негізделген естелік» (Mémoire raisonné sur la conduite des tours de Vienne et de Saxe) атты еңбегінде Ұлы Фридрихтің Дрезден мұрағатынан алған құпия құжаттарын пайдаланды. Колиндегі (1757) жеңілістен кейін ол Померанияға ұлт қорғанысын ұйымдастыру және Штеттин мен Колберг бекіністерін қорғау үшін қажетті әскерлерді жинау үшін асықты. Сол жылы ол Швециямен бейбітшілік келіссөздерін жүргізді және Хьюберцбург (1763) бейбітшілігін орнатуда үлкен қызмет көрсетті. Бейбітшілік шартының соңында патша оған: «Мен сізді құттықтаймын. Сіз менімен бітімге келдіңіз, мен біразға қарсы соғыстым» деді. Фридрих Ұлы билігінің соңғы жылдары Герцберг сыртқы саясатта елеулі рөл атқарды. 1772 жылы ол тарихи зерттеулерге негізделген мемуарларында Польшаның кейбір провинцияларына Пруссиялық талаптарды қорғады. Ол сондай-ақ Бавария мұрагерлік мәселесі (1778) және Тешен (1779) бейбітшілік туралы келіссөздерге жарнамашы ретінде сәтті қатысты. 1780 жылы Мюнстер епискобының сайлауында Пруссия мүддесін қорғамады. 1784 жылы Герцбергтің Фюрстенбұнды жан-жақты зерттеген естеліктері жарық көрді. Ол Фридрих Ұлының соңғы жаңалығын империяның күшті реформасын жүргізу мақсатында қорғады, бірақ Германияның бірлігі туралы идея оның ойынан әлі де алыс еді. 1785 жылы «Пруссия патшасының империяның басқа жоғарғы иеліктеріне империяның жүйесін сақтау үшін бірлестік құруды ұсынуға итермелеген себептердің түсіндірілуі» (Erklärung der Ursachen, welche S. M. in Preussen bewogen haben, ihren hohen Mitständen des Reichs eine Association zur Erhaltung des Reichssystems anzutragen) жарияланды. Герцбергтің Фюрстенбундті қолдауы арқылы көптеген жаулары пайда болды, олардың арасында патшаның ағасы ханзада Генрих болды. Фюрстенбұнд империяның реформасын жүзеге асыра алмаса да, император Иосиф II-нің Баварияны Австрияға қосу туралы ескі арманын орындауға кедергі келтірді. Герцбергтің Фридрих Ұлы тұсында қатысқан соңғы мемлекеттік актісі 1785 жылы Пруссия мен АҚШ арасында жасалған сауда келісім-шарты болды. Фредерикпен, әсіресе оның соңғы жылдары, Герцберг өте жақын қарым-қатынаста болды және жиі Сансучиде патшаның қонағы болды. Фридрих Вильгельм II тұсында оның Берлин сарайындағы ықпалды орны бастапқыда берік болды. Патша оны бірден жақсы қабылдады, бұл туралы 1786 жылы Герцбергтің графтық дәрежесіне көтерілуі анық дәлелдейді. Мирабо 1788 жылы шыққан Берлин сотының құпия тарихында оған ешқашан мұндай зорлықпен шабуыл жасамас еді, егер ол оны корольден кейінгі ең күшті адам деп көрмеген болса. Бұл шабуылда Мирабоға Герцбергтің жеке қарсыластары әсер еткен көрінеді. Герцбергтің саяси жүйесі Фридрих Вильгельм II тұсында оның бұрынғысы сияқты болды. Ол негізінен Габсбургтер әулетіне қарсылық білдірумен және Пруссияға Англияның қолдауын алу құштарлығымен сипатталды, бұл саясатты ол 1786 және 1787 жылдардағы маңызды естеліктерінде қолдады. Оның дипломатиялық әрекеті Австрияның ескі одақтасы Францияға да қарсы бағытталған. Сондықтан 1787 жылы Герцбергтің арқасында Пруссия Нидерландыға кіріп, демократиялық француз партиясына қарсы штадхольдер Вильгельм V-ді қолдады. Герцбергке тән жоспардың практикалық жүзеге асырылуы болған бұл араласудың табысты болуы оның мансабының ең басты нүктесін білдіреді. Бірақ оның жаңа патшамен арасындағы қарсылық, ол Нидерланды, Англия және Пруссия арасындағы үшжақты одақтың жасалуы кезінде пайда болған, келесі жылдары одан да айқын болды, Герцберг осы одаққа сүйеніп, және Фридрих II-нің саясатын аңғара еліктеп, Польшаның бірінші бөлінісі кезінде Австрияның Ресеймен соғыста араласуынан пайдаланып, Пруссияға дипломатиялық араласу арқылы аумақты кеңейтуді қамтамасыз етуге тырысты. Оның жоспарына сәйкес Пруссия тиісті сәтте өзінің делдалдығын ұсынды және бейбітшілік әкелетін аумақтық түзетулерде Данциг пен Торнды өз үлесі ретінде қабылдады. Бұдан басқа, ол Австрияның империядағы үстемдігін қалпына келтіруге жол бермеуді мақсат етті және Ұлы Фридрихтің Ресеймен одақтасуын қалпына келтіру үмітін жасырды. Оның ерекше жағдайдағы талғамымен ол осы мақсаттарын тіпті әскери және дипломатиялық жағдайлар оларды толығымен ескірген кезде де жалғастырды. Оның жеке орны күрт қиындыққа тап болды, өйткені дипломатиялық науқандар кезінде патшамен арасындағы терең айырмашылықтар ашық көрінді: Герцберг бәрін бейбіт жолмен шешуді қаласа, Фридрих Вильгельм II біраз уақыт Австриямен соғыс жүргізуге бейімді болды. Польша саясатында да олардың пікірлері келіспеді, Герцберг әрқашан Польша патшалығының толық құлауына ашық қарсы болды. Король мен министрдің Ұлыбританияға қатысты ұстанымдары да бірдей болмады. 1790 жылғы жаз айларында Рейхенбахта өткен конференцияларда бұл қарсылық күшейді, Герцбергті тек Питтің талабы бойынша статус-кво негізінде келісімге келуге қиындықпен көндірді. Патшаның аумақты кеңейтуден бас тартуы Герцбергтің көзқарасынан саяси қателік болды, және оның бұл пікірі кейінірек Бисмаркпен қолдау тапты. Патшаның көзіне түскен Герцбергтің патшаның сыртқы саясатын, әсіресе Ресейге шабуыл жасау жоспарларын қатты сынаған хаты оның 1791 жылдың 5 шілдесінде қызметтен босатылуына әкелді. Кейін ол сыртқы істерге ықпал етуге бірнеше рет тырысты, бірақ сәтсіз болды. Патша бұрынғы министрге көбірек қарсылық танытты және кейінірек Герцбергке, қазірде ашулы болған, түрлі шағын мазалаулар жасады, тіпті оның хаттарын ашуға бұйрық берді.

Әдеби мансап

Тіпті әдебиет саласына қызығушылық танытқан Герцбергтің қарсыласы да - алғысты білмей жүрген король болды. Алайда ол білім алудағы барлық ұнжырғасы түскен және ұнжырғасы түскен жағдайларына байланысты қандай да бір өтемақы тапты және Вильгельм фон Гумбольдттан басқа, ол Пруссияның барлық министрлерінің ішіндегі ең білімдісі болды. Әсіресе Берлин академиясының мүшесі ретінде және 1786 жылдан бастап оның кураторы ретінде Герцберг білім әлемінде үлкен және құнды қызмет атқарды. Оның жылдық есептері тарих, статистика және саясаттанумен байланысты. Ең қызығы - 1784 жылы шыққан: Sur la forme des gouvernements, et quelle est la meilleure. Бұл абсолюттік жүйеге (Монтескьеге сәйкес) қарсы бағытталған, шектеулі монархияны қолдайды және шаруаларға диетада өкілдік ету құқығын беруді қолдайды. Ол 1793 жылы Ұлы Фридрих және монархияның артықшылықтары туралы соңғы рет сөйледі. 1783 жылдан кейін бұл баяндамалар үлкен сенсация тудырды, өйткені Герцберг оларға қаржы жағдайын қайта қарастырды, бұл абсолютизм заманында бұрын-соңды болмаған жаңалық болып көрінді. Бұдан басқа, Герцберг академияның француздық сипатын өзгертіп, оны шын мәнінде неміс институты етіп құру үшін академик ретінде күш салды.

Шығармалары

Академияның естеліктері (1780 ж. және одан кейін). Бұл кітаптарда Герцбергтің лекциялары бар. Олардың ең маңыздылары 1787 жылы жарияланды. Сондай-ақ мұнда кездеседі: "Герман әдебиеті жөніндегі диссертация тарихы" (Histoire de la dissertation [du roi] sur la littérature allemande). Пруссия патшалығы үшін министр жазған қорытындылар жинағы, т.б. (3 том, 1789–1795). Хёпке Шмидттің Тарих ғылымы журналында жариялаған "Автобиографиялық очерк", i. (1843).

Кейінгі өмірі

Ол ескі неміс тілі мен әдебиетіне зор қызығушылық танытты. Академияда арнайы "неміс делегациясы" құрылып, оған неміс грамматикасы мен сөздігін жасау міндеті тапсырылды. Ол сол кездегі көптеген неміс ақындарымен, әсіресе Даниэль Шубартпен тығыз байланыста болды. Германия тарихшыларының ішінде ол Пуфендорфты ең жоғары бағалады. Ол сондай-ақ білім беру жүйесін жақсартуға да мүдделі болды. 1780 жылы ол Ұлы Фридрихтің танымал "De la littérature allemande" еңбегінде кемсіткен неміс әдебиетін қорғауға батыл тұрды. Герцбергтің тура және ардақты мінезі оны табысты дипломат болуға қолайлы емес еді; бірақ тарих барысы оның көптеген мақсаттары мен идеалдарын растады, ал Пруссияда оның есімі құрметпен сақталды. Ол 1795 жылдың 22 мамырында Берлинде қайтыс болды және Бриц ауылының шіркеуінің (Britzer Dorfkiche) астындағы отбасылық қабірге, өзінің сарайының (Schloss Britz) жанында жерленді.