Кіріспе

Кремний диоксиді нанобөлшектері

Кремний түтіні, сондай-ақ микрокремний (CAS нөмірі 69012 64 2, EINECS нөмірі 273 761 1) – кремний диоксидінің аморфты (кристалдық емес) полиморфы. Бұл кремний және ферросилиций қорытпасын өндіру кезінде туындайтын қосымша өнім ретінде жиналатын өте ұсақ ұнтақ, және орташа бөлшек диаметрі 150 нм болатын шар тәрізді бөлшектерден тұрады. Негізгі қолданылу саласы – жоғары сапалы бетонға арналған позоландық материал. Ол кейде түтінді кремниймен (пирогенді кремний деп те аталады, CAS нөмірі 112945 52 5) шатастырылады. Дегенмен, түтінді кремнийдің өндіріс процесі, бөлшектерінің сипаттамалары және қолданылу салалары кремний түтінінен мүлдем өзгеше.

Тарих

Портленд цементі негізіндегі бетонға кремнийдің ұнтағын алғаш рет 1952 жылы сынап көрді. Кремнийдің ұнтағының қасиеттерін зерттеудегі ең үлкен қиындық – тәжірибе үшін жеткілікті материалдың болмауы еді. Алғашқы зерттеулерде күкірттетрахлоридтің сутек-оттегі жалынында жағуы арқылы алынған аморфты кремнийдің қымбат қоспасы қолданылды. Ал кремнийдің ұнтағы – электр доғалық пештерде элементтік кремний немесе ферросилиций қорытпаларын өндірудің қалдық өнімі болып табылатын өте ұсақ, поццоландық, аморфты материал. 1960 жылдардың соңына дейін Еуропада және 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та кремнийдің ұнтағы атмосфераға шығарылып келді. 1970 жылдардың ортасында экологиялық заңдардың күшейтілуімен кремний балқыту зауыттары кремнийдің ұнтағын жинап, оның қолданылу аясын іздеуді бастады. Норвегияда жасалған алғашқы жұмыстарға ерекше назар аударылды, себебі ол кремнийдің ұнтағы қосылған Портленд цементі негізіндегі бетонның өте жоғары беріктікке және төмен кеуектілікке ие екенін көрсетті. Содан бері кремнийдің ұнтағын зерттеу және дамыту оны бетон және цемент өнімдері үшін әлемдегі ең бағалы және әмбебап қоспалардың біріне айналдырды.

Қасиеттері

Кремний түтіні – диаметрі 1 мкм-ден кіші, орташа мөлшері 0,15 мкм болатын шар тәрізді бөлшектерден тұратын өте ұсақ материал. Бұл оны орташа цемент бөлшегінен шамамен 100 есе кіші жасайды. Кремний түтінінің көлемдік тығыздығы сақтау ыдысындағы тығыздалу деңгейіне байланысты және 130 (тығыздалмаған) – 600 кг/м³ аралығында өзгереді. Кремний түтінінің нақты салмағы әдетте 2,2-ден 2,3-ке дейін болады. Кремний түтінінің нақты беттік ауданы BET әдісімен немесе азот сіңіру әдісімен өлшенеді. Ол әдетте 15 000 – 30 000 м²/кг құрайды.

Өндіріс

Кремний түтіні – кремний және ферросилиций қорытпаларын өндіру үшін электрлік доға пештерінде көмір, кокс, ағаш ұны сияқты көміртек бар материалдармен жоғары таза кварцты карботермиялық түрлендіру кезінде пайда болатын қосалқы өнім.

Бетон

Өте нәзік және жоғары кремний құрамына ие болғандықтан, кремний түтіні өте тиімді позоланикалық материал болып табылады. Цемент қоспаларында қолданылатын кремний түтінінің стандартты талаптары ASTM C1240, EN 13263 болып табылады. Кремний түтіні Портленд цементінен жасалған бетонға оның қасиеттерін жақсарту үшін, әсіресе қысымға беріктігін, байланыс беріктігін және тозуға төзімділігін арттыру үшін қосылады. Бұл жақсартулар цемент пастасына өте ұсақ ұнтақ қосылғаннан туындайтын механикалық жақсартулардың, сондай-ақ кремний түтіні мен пастадағы бос кальций гидроксиді арасындағы позоланикалық реакциялардың нәтижесі болып табылады. Кремний түтінін қосу бетонның хлорид иондарына қарайғыштығын азайтады, бұл бетонның темір арматурасын коррозиядан қорғайды, әсіресе хлоридке бай ортада, мысалы, жағалау аймақтарында, ылғалды континенттік жолдар мен ұшу-қону жолақтарында (мұзды еріту тұздарын қолданудан) және тұзды судағы көпірлерде. Сонымен қатар, кремний түтіні мұнай және газ саласында маңызды қолданысқа ие. Кремний түтіні ұңғымадағы гидравликалық тығыздағыш ретінде бастапқы орналастыруға немесе соқпақтарды жөндеу, жарықтарды жабу және тозығы жеткен аймақтарды бітеу сияқты екіншілік жөндеу жұмыстарына қолданылуы мүмкін. 1970 жылдардың ортасына дейін кремний түтінінің барлығы атмосфераға шығарылып келді. Қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтар кремний түтінін жинау және полигонға тастау қажеттілігін тудырғаннан кейін, оны әртүрлі салаларда, әсіресе жоғары өнімді бетон өндірісінде пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімді болды. Кремний түтінінің жаңа және қатайған бетонның әртүрлі қасиеттеріне тигізетін әсері:

Жұмысқа қабілеттілігі: Кремний түтіні қосылғанда, уақыт өте келе бетонның төмендеуі кремний түтінінің мөлшерінің артуына пропорционалды, себебі оның қосылуы бетон қоспасына үлкен беттік аудан енгізеді. Төмендеу азайса да, қоспаның қоюлығы сақталады. Бөліну және су шығу: Кремний түтіні су шығуды едәуір азайтады, өйткені бос су кремний түтінінің үлкен бетін ылғалдандыруға жұмсалады, сондықтан су шығу үшін қоспада қалған бос су мөлшері де азаяды. Кремний түтіні сондай-ақ жаңа бетонның тесіктерін бітеп, бетон ішіндегі судың бетке шығуына кедері келтіреді.

Кремний карбиді

Кремний диоксидінің түтіні, қосалқы өнім ретінде, кремний карбидін жасауға қолданылуы мүмкін.