Кіріспе

Адамның бет-әлпетінің немесе басының сыртқы түрін өзгертуге арналған құрылғы, ойын-сауық немесе демалыс мақсатында қолданылады. Беттік протез немесе беттік протетика – адамның бет-әлпетінің немесе басының сыртқы түрін өзгерту немесе бейімдеу үшін қолданылатын жасанды құрылғы. Театр, кино немесе теледидар индустриясында қолданылғанда, беттік протездік макияж адамның қалыпты бетін керемет нәрсеге айналдырады. Беттік протездер желатин, көбікті латекс, силикон және суық көбік сияқты алуан түрлі материалдардан жасалуы мүмкін. Әсерлер бет немесе мұрындың пішінін өзгерту сияқты ұсақ-түйек болса, немесе адамды жасырақ немесе ересек көрінетіндей етуге мүмкіндік береді. Беттік протез актерді аңыз кейіпкерлері, жануарлар және басқа да жандарға айналдыра алады. Беттік протездерді жабыстыру үшін әдетте Pros Aide, Beta Bond, медициналық желім немесе сұйық латекс қолданылады. Pros Aide – 30 жылдан бері «индустрия стандарты» болып табылатын су негізіндегі желім. Ол толығымен су өткізбейтін және сезімтал теріге арналған. Оны Pros Aide Remover көмегімен оңай алып тастауға болады. Beta Bond Голливуд суретшілері арасында танымалдылығы артып келеді, оны алып тастау оңай дейді. Медициналық желімнің артықшылығы – ол аллергия немесе тері тітіркенуін тудырмау үшін арнайы жасалған. Сұйық латекс тек бірнеше сағатқа ғана қолданылады, бірақ оны теріден протезге дейін шынайы кешу үшін пайдалануға болады. Жабыстырылғаннан кейін, протездер мен теріді қажетті түстерге бояу үшін косметика және/немесе бояу қолданылады, соның арқасында теріден протезге шынайы көшуге қол жеткізіледі. Мұны киюші өзі де жасай алады, бірақ көбінесе бұл жұмысқа оқытылған суретші шақырылады. Кейбір протездерді пайдалану аяқталғаннан кейін, оларды жай ғана тартып алып тастауға болады. Ал кейбіреулеріне протездерді алып тастауға көмектесетін арнайы еріткіштер қажет, мысалы, Pros Aide үшін Pros Aide Remover (су негізіндегі және толығымен қауіпсіз), Beta Bond үшін Beta Solv және медициналық желім үшін медициналық желімді алып тастаушы. Күнделікті өмірде протездік макияж қолдану жиілеуде. Осындай макияжды бет-әлпетін айтарлықтай өзгертуді қалайтындар қолданады.

Ежелгі тарихта пайда болуы

Бұл теорияның дәлелденбеуіне қарамастан, жасанды бөліктермен бет кию ежелгі заманнан кейін басталған жоқ. Археологтар Иранда 3000-2900 жылдарға дейінгі бас сүйегінің сол жақ көз ұясында жалған артефакт тапқан. Көз ұясында жіп іздері байқалды. Бас сүйегінің иесі қайтыс болған кезде жалған көз орнатылған. Ежелгі Египеттегі 2500 жылға дейінгі мамундардан алтын маскалар табылды, сондай-ақ косметикалық алтын және күміс монеталар да кездесті. Осы табылған заттардың ашылуы – бет протездерінің шеберлігі туралы білімнің бастауы және ежелгі дәуірде бетке берілген әлеуметтік маңыздылық. Дене мүшелері, мысалы, мұрын, құлақ және қолдар, ежелгі Үндістанда зына жасағандарға берілетін жазаның бір түрі болған. Веда дәуірінде үнді емдері туралы белгілі зерттеуде, "Сушрута Самхита" мұрын пирамидасының маңдайдан алынған тері жабынымен хирургиялық жаңарту белгілері туралы баяндалған. Оның сәтті болу ықтималдығы қазіргі күнмен салыстырғанда төмен болды. Осылайша, тарихтағы протездік реконструкцияға жасалған, бірақ жарияланбаған мүмкін әрекеттер көрсетілді. 1810-1750 жылдар аралығында Месопотамияда Хаммурапи патшаның медициналық білімі мен моральдық беделі танылғанына қарамастан, жазалау мақсатында мүкіс ету орын алған. Өзгелерді мүкіс еткендерге жаза ретінде жоғалған мүшелері қайта орнатылып, хирургиялық трансплантацияға бірнеше әрекет жасалды. Грек-рим дәуіріндегі жазбаларда бет протездері туралы айтылмаған. Гиппократ, Гален және Цельс үшін ұзын сүйек сынықтарын түзету және бекіту, максиллофациалдық ақауларды емдеуден гөрі қызықтырақ болды.

Классикалықтан кейінгі дәуірдегі патшалардың бет протездері

Орта ғасырдағы Византиялықтар адамның мұрны кесілген жағдайда император бола алмайтынына сенген ("ринокопия" деп аталатын жаза). Император Леонтий Юстиниан II-нің мұрнын кесуге бұйрық берді. 1000 жылы Киелі Рим императоры Отто III Францияның Экс-ла-Шапель қаласындағы Карл I-нің қабірін зиярат етті. Отто Карл I-нің тісін қасиетті реліквия ретінде алып, ал алтын жалатылған пластина мәйіттің сынған мұрнының орнына қойылды. Сол кезде әл-Захрави (936–1013) фил сүйегінен жасалған бет протездерін сипаттады.

Қазіргі заманғы тарихындағы (қазіргі заманның басындағы) жақ сүйек-бет протездерінің пайда болуы

Амброаз Паре, әскери медицина тәжірибесімен байланысты клиникалық білімге ие болған, хирургиялық бекітпелі алғашқы жақ-бет сүйектерінің протезін жасаған максиллофациалдық протездердің негізін қалады. Адам анатомиясын зерттеу үшін үш жыл бойы адам денесін тілді (диссекциялау) жасағаннан кейін, бұрын Франция корольдігінің ең ірі ауруханасы – Париждегі Хотель-Дьюде танымал болғанына қарамастан, хирургия білімін тереңдету үшін Витре қаласына көшуге шешім қабылдады. Франция королі Карл IX және Генрих III-нің жеке хирургы болып тағайындалғанға дейін ол әскери хирург ретінде ауыр жарақаттармен жұмыс істеді.

Қазіргі заманғы (соңғы заманауи кезең) бет протезінің материалдары мен әдістері

XIX ғасырда, өнеркәсіптік революция кезеңінде, жаңадан дамытылған материалдар бет протездеріне қолжетімділік арқасында сыртқы түрі жақсарылған. Күміс пен алтынға қарағанда жеңіл материалдар қолданылды, себебі олар бетке қолайсыздық туғызып, қатаң болып келді. Беттегі деформацияны жасыру үшін эпитездер қолданылды, олар тиімді әрі сәтті емдеу тәсілі болды. Шындығында, 1851 жылы күкірт каучукқа қосылып, Goodyear компаниясына вулканит алуға мүмкіндік берді. Бұл дәстүрлі тіс және бет протездерінің маңызды құрауына айналды. Ол қатты және жұмсақ тіндерде қолданылатын, жасауға оңай және боялатын материал болды. Норман Кингсли және Аполлеони Претерр 1864 және 1866 жылдары сәйкесінше, вулканитті бет протездеріне қолдану туралы айтқан. 1879 жылы Кингсли целлулоидты қолданды. 19 ғасырдың соңында француз дәрігері және стоматолог Клод Мартин, дент протездерімен максилофациалдық хирургияны біріктіру арқылы максилофациалдық протездерге жаңа бағыт берді. Мартин алғаш рет "De La Prothese Immediate, Appliquee a La Resection Des Maxillaires" еңбегінде "хирургиялық" және "протез" терминдерін бірге қолданды. Ол, мұрын протезін жасауда мөлдір керамика қолдану ампутациядан кейін терінің жақсы имитациясын беру үшін өте маңызды екенін түсіндірді.

Мәдениетті көрсету

Беттік протездер кино және теледидарда көрсетіледі. Фильмдерде қолданылуының мысалдары: "Live and Let Die", ал теледидарда – "Mission Impossible" сериалының түпнұсқалық нұсқасы және оның жалғасы "Mission: Impossible" (1988 жылғы телесериал).

Қиындықтар

Жоғары температураға ұшырау протездерді киген кезде мәселе тудыруы мүмкін. Қалыпты температурада мықты болған желімдер ыстықта тиімділігін жоғалтуы мүмкін. Бұл протездердің ыдырауына немесе теріден ажырауына себеп болуы мүмкін. Жоғары температура терлеуге әкелуі мүмкін, ол протездердің беріктігіне де әсер етеді. Желімді жағар алдында теріді 99% спиртпен мұқият тазалап, терлеудің зиянды әсерін болдырмауға болады. Бет протезінің жақсы жабысуын қамтамасыз етудің тағы бір жолы – оны жағар алдында теріге тер тоқтатушы құралды қолдану.