Луненбург: ЮНЕСКО мұрасы және тарихы теңіз жағасындағы қала

Кіріспе

Жағалаудағы қала және ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралық орны, Канада.

Луненбург – Канаданың Новая Шотландия провинциясының оңтүстік жағалауындағы портовый қала. 1753 жылы құрылған бұл қала, Новая Шотландияда протестанттарды қоныстандыруға жасалған алғашқы британдық әрекеттерінің бірі болды. Экономикасы дәстүрлі түрде теңіз балық аулауына негізделген, ал қазіргі таңда Луненбург Канаданың ең ірі екінші деңгейлі балық өңдеу зауытының орналасқан жері. Қала 1800-жылдардың соңында өркендеді, және тарихи архитектураның көп бөлігі сол кезеңге дейін сақталған. 1995 жылы ЮНЕСКО оны Дүниежүзілік мұра орны деп таныды. ЮНЕСКО бұл орынды Солтүстік Америкадағы жоспарланған британдық отарлаудың ең көрнекті мысалы деп есептейді, себебі ол 1800-жылдардағы бастапқы жоспары мен сыртқы келбетін, соның ішінде жергілікті ағаштан салынған үйлердің сәулет стилін сақтап қалған. ЮНЕСКО қаланың дәстүрлі экономикалық негізі – Атлантика мұхитындағы балық шаруашылығының болашағы белгісіздікке толы болғандықтан, оны қорғау қажет деп санайды. Қаланың тарихи ядросы сондай-ақ Канаданың Ұлттық тарихи орны болып табылады.

Топонимика

1753 жылы Луненбург қаласы Ұлыбританияның королі Георг II болған Брауншвейг-Люнебург герцогінің құрметіне аталды. Бұл жерді бұрын мекендеген акадиялықтар оны Mirliguèche деп атаған, бұл Микмак тіліндегі атаудың французша жазылуы, мағынасы нақты белгісіз. Алғашқы Микмак атауы āseedĭk болған, ол "ұлулар мекені" дегенді білдіреді.

Тарих

Микмактар қазіргі Луненбург қаласынан Махоун шығанағына дейінгі аумақта мекен еткен. Жаз айларында шамамен 300 адам осы жерде тұратын. 1620 жылдары француз отаршылары, акадиялықтар деп белгілі болғандар, осы аймаққа қоныстанды. Акадиялықтар мен микмактар бейбіт қатар өмір сүрді, кейбіреулері аралас некелерге тұрып, сауда және туыстық байланыстар желісін құрды. 1688 жылы 10 акадиялық және 11 микмак тұрғын үйлерімен және шағын егістік жерлерімен қоныстанды. 1745 жылы сегіз отбасы болды. 1749 жылы Жаңа Шотландияның жаңа тағайындалған губернаторы Эдвард Корнуоллис келген кезде, ол бірнеше микмак және акадиялық отбасыларының Мирлигуэште жайлы үйлерде бірге тұрғанын және олардың «жақсы жағдайда көрінетінін» хабарлады. 1700 жылдары Англия мен Франция Еуропадағы әскери қақтығыстарын Жаңа Дүниеге көшірді. 1713 жылғы Утрехт шарты бойынша Франция Акадияның қазіргі Жаңа Шотландия түбегі деп белгілі бөлігін Ұлыбританияға өткізді. Микмак, акадиялық және француз отарлаушыларының шабуылдарынан қорғану үшін британдықтар 1749 жылы Citadel Hill Halifax-те Форт Джорджды салып, Галифакс қаласын құрды. Британдықтар жерді адал поддандыларымен қоныстандыруға тырысты және 1753 жылдың шілдесінде осы мақсатта Еуропадан 1400-ден астам шетелдік протестанттарды, көбінесе қолөнершілер мен фермерлерді тартты. Британдықтар осы қоныс аударушылардың көпшілігіне Галифакста уәделенген жерді бере алмады, олар көңілі толып, британдықтар үшін қиындықтар тудырды. Сондықтан қоныс аударудың қосымша мақсаты көптеген шетелдік протестанттарды Галифакстан шығару болды. Чарльз Лоуренс басқарған қоныс аударушыларға 160-қа жуық сарбаз қосылды. Олар жиналмалы блок-үйлерді құрастырып, ауылдың орналасқан жерінің бойымен қоршау салды. Қоныс аударушылар жазды қысқа дайындалу үшін баспаналар салумен өткізді және балық аулау немесе егін шаруашылығымен айналыса алмағандықтан, Галифакстан азық-түлікпен қамтамасыз етілді. Қоныс аударушылар азық-түлік таратылуына наразы болып, британдықтардың жаман қарым-қатынасынан туған жалпы сенімсіздік пен ашуға толы болғандықтан, Луненбург көтерілісінде қарулы көтеріліс ұйымдастырды және қысқа мерзімге республика жариялады, бірақ полковник Роберт Монктон басқарған әскерлер оны басып тастады. Басқалары акадиялықтарға қосылды. 1754 жылы қалада ағаш кесетін завод пен дүкен болды. 1755 жылы акадиялықтарды қуғаннан кейін, британдықтар бос қалған жерлерді қайтадан қоныстандыру қажеттігіне тап болды. Олар Жаңа Англиядан келген отаршыларға кеңпейілді жер сыйлады, ол аймақта жер тапшылығынан зардап шегіп жатқан. Бүгінде бұл иммигранттар Жаңа Англия плантаторлары деп аталады. 1756 жылы Луненбург микмак және малисит тайпаларының біріккен тобынан шабуылға ұшырады, бұл қалаға ауыр зиян келтірді. 1758 жылғы Луненбург науқанымен британдықтарға қарсы шабуылдар жалғасты. 1760 жылы микмактармен жауыздықтар аяқталды. Америка революциясы кезінде көтерілісші колониялардан келген каперлер Луненбургке шабуыл жасады, соның ішінде 1782 жылғы шабуыл да қалаға қайтадан қирату әкелді. Қала 1812 жылғы соғыстың басында бекітілді. Британдық шенеуніктер Луненбург тұрғындары басқарған "Луненбург" атты капер кемесіне американдық кемелерге шабуыл жасауға рұқсат берді. Келесі жылдары порттың қызметі жағалау саудасы мен жергілікті балық аулаудан алыс теңіздегі балық аулауға көшті. 1920-1933 жылдар аралығында АҚШ-та тыйым салынған кезде Луненбург АҚШ-қа контрабандалық ром тасымалының базасы болды. Луненбургтік емдеу – бұл қала Кариб теңізіндегі нарықтарға экспорттаған құрғатылған және тұздалған балықтың әдісі. Бүгінде Сент-Эндрю шіркеуінің мұнарасында үлкен соққымен жасалған мыс балықтың ауа райына арналған көрсеткіші орнатылған. Smith & Rhuland кеме жасау шеберханасы көптеген қайықтарды жасады, соның ішінде Bluenose (1921), Flora Alberta (1941), Sherman Zwicker (1942), Bluenose II (1963), Bounty (1961) және HMS Surprise (1970) көшірмесі. 1967 жылы кемежай Scotia Trawler Equipment Limited компаниясының меншігіне өтті. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін кеме жасаушылар Ньюфаундлендтен келген көшіп-қонушы еңбекшілердің көмегімен шхуналарды траулерлерге ауыстырды.

The Mi'kmaq lived in a territory from the present site of Lunenburg to Mahone Bay. As many as 300 inhabited the site in the warm summer months. French colonists, who became known as Acadians, settled in the area around the 1620s. The Acadians and Mi’kmaq co existed peacefully and some intermarried, creating networks of trade and kinship. In 1688, 10 Acadians and 11 Mi’kmaq were resident with dwellings and a small area of cultivated land. By 1745, there were eight families. When Edward Cornwallis, newly appointed Governor of Nova Scotia, visited in 1749, he reported several Mi’kmaq and Acadian families living together at Mirliguèche in comfortable houses and said they "appeared to be doing well." Britain and France carried their military conflicts in Europe in the 1700s to the New World. Under the 1713 Treaty of Utrecht, France ceded the part of Acadia today known as peninsular Nova Scotia to Britain. To guard against Mi'kmaq, Acadian and French colonial attacks, the British erected Fort George in 1749 at Citadel Hill Halifax and founded the town of Halifax. The British sought to settle the lands with loyal subjects, and recruited more than 1,400 Foreign Protestants, mostly artisans and farmers, from Europe in July 1753 to populate the site. The British had failed to provide promised land in Halifax to many of these settlers and they had become frustrated, causing problems for the British. The resettlement thus served the additional purpose of removing many of the Foreign Protestants from Halifax. Led by Charles Lawrence, the settlers were accompanied by about 160 soldiers. They assembled prefabricated blockhouses and constructed a palisade along the neck of land where the village was laid out. The settlers spent the summer building shelters for the winter and, not having been able to conduct any fishing or farming, had to be provisioned from Halifax. When the settlers became dissatisfied with the distribution of provisions and due to general distrust and frustration from mistreatment by the British, they rose in armed rebellion in The Lunenburg Rebellion and briefly declared a republic, only to be put down by troops led by Colonel Robert Monckton. Others defected to the Acadian side. In 1754, the town had a sawmill and a store. In 1755, after the expulsion of the Acadians, the British needed to repopulate vacated lands. It offered generous land grants to colonists from New England, which was experiencing a severe shortage in land. Today these immigrants are referred to as the New England Planters. Lunenburg was raided in 1756 by a mixed group of Mi'kmaq and Maliseet raiders, devastating the town. The attacks continued on the British with the Lunenburg Campaign of 1758. Hostilities with Mi'kmaq ended around 1760. During the American Revolution, privateers from the rebelling colonies raided Lunenburg, including the 1782 raid, devastating the town once again. The town was fortified at the beginning of the War of 1812. The British officials authorised the privateer Lunenburg, operated by Lunenburg residents, to raid American shipping. Over the following years, port activities transitioned from coastal trade and local mixed fisheries, to offshore fisheries. During the Prohibition in the United States between 1920 and 1933, Lunenburg was a base for rum running to the US. The Lunenburg Cure was the term for a style of dried and salted cod that the city exported to markets in the Caribbean. Today a large hammered copper cod weather vane is mounted on the spire of St. Andrew's Presbyterian Church. The Smith & Rhuland shipyard built many boats, including Bluenose (1921), Flora Alberta (1941), Sherman Zwicker (1942), Bluenose II (1963), Bounty (1961), and the replica HMS Surprise (1970). In 1967 the yard was taken over by Scotia Trawler Equipment Limited. After the end of World War II, shipbuilders switched from producing schooners to trawlers, aided by migrant labour from Newfoundland.

Физикалық география

Луненбург Махоун шығанағының батыс жағында, Галифакс қаласының оңтүстік-батысында орналасқан табиғи бейіште жатыр. Аймақ негізінен кембрий және ордовик кезеңдеріне жататын шөгінді жыныстарға негізделген. Соңғы мұз дәуірі ландшафтті өзгертіп келді. Мұздықтар елді кезінде жылжу барысында тау жыныстарын тегістеп, сызып алып, әртүрлі қалыңдыққа ие шөгінділерді – соның ішінде Луненбург округінің ерекше белгісі болып табылатын дөңгелек төбелерді (друмлиндерді) құрады. Аймақтың жағалауы күшті тілімделген, ал қала Фэрхейвен түбегіндегі тар жерде орналасқан, екі жағында да порттар бар.

Ескі қала

Бастапқыда қала оңтүстікке қарай тік беткейге салынған. Ол топографияға қарамастан, тар көшелердің тікбұрышты тор үлгісінде тығыз учаскелермен жоспарланған. Қазір бұл Ескі қала деп аталады және ЮНЕСКО қорғауындағы қаланың бөлігі болып табылады. Сондай-ақ, осы жерде ескі порт та орналасқан. Бұл аймақтағы 40-қа жуық ғимарат Канаданың тарихи орындарының тізіліміне енген, олардың ішінде: Кнаут Руланд үйі, 1793 жыл: Қазір Луненбург мұра қоғамы басқаратын мұражай. Сион евангелистік лютеран шіркеуі, 1890 жыл: үлкен ағаш шіркеу. Сент-Джонс Англикан шіркеуі, 1763 жыл: үлкен ағаш Карпентер готика стиліндегі шіркеу. Бұл аймақта 1909 жылы салынған, бірақ тізімге енбеген Луненбург опера театры да бар. 2005 жылы Новая Шотландия провинциясы High Liner Foods тауарлық белгісінің иесі Clearwater Foods компаниясынан 17 жағажай ғимаратын сатып алып, олардың сақталуын қамтамасыз етті. Меншік құқығы Lunenburg Waterfront Association-ға берілді. 2010 жылы басталған Bluenose II қайта жаңарту жобасы аясында Lunenburg жағалауына 1,5 миллион долларлық кеме жасау инфрақұрылымы салынды. Smith & Rhuland кеме жасау орны қазір демалыс үшін пайдаланылатын маринаға айналды. Атлантика мұхитының Балық шаруашылығы мұражайы, Жаңа Шотландия мұражайының бөлігі, кішкентай кемелер паркін, соның ішінде Bluenose II кемесін қамтиды. Жағалаудың кейбір бөліктері әлі де бизнес үшін пайдаланылуда. ABCO Industries кеме жасау зауыты 1947 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегияның әскери оқу орталығы болған Camp Norway орнында құрылды және қазір дәнекерленген алюминий кемелерді жасап шығарады. Lunenburg кеме жасау орны Lunenburg Industrial Foundry & Engineering компаниясына тиесілі және олар басқарады. Онда құрғақ док, өндіріс және механикалық өңдеу, ағаш шеберханасы, сондай-ақ 272 кг салмақты құймаларды құюға қабілетті құймахана бар. Жағалауда шағын балық аулау кәсіпкерлері үшін кемежайлар бар.

Жаңа қала

1800 жылдары Люненбург кеме қатынасы, сауда, балық аулау, шаруашылық, кеме жасау салаларында гүлденіп, бастапқы шекарасынан асып түсті. Қала ескі қаланың шығысына және батысына қарай кеңейіп, қазір Жаңа қала деп белгілі болған аймаққа жетті. Бұл аймақта Канаданың тарихи ескерткіштер тізіліміне енген онға жуық ғимарат бар.

Басқару

Жаңа Шотландияда үкіметтік жүйе екі деңгейлі: провинциялық және муниципалдық. Провинция 50 муниципалитетке бөлінген, олардың бірі – Люненбург. Қала сонымен қатар 1860 жылдары сот отырыстары үшін құрылған Луненбург округінің құрамында, бірақ бүгінде оның өз үкіметі жоқ. Алайда, округ шекаралары Луненбург провинциялық сайлау округі және халық санағы округтері сияқты бірқатар провинциялық және федералды сайлау округтерімен сәйкес келеді. Округ Луненбург округі муниципалитетімен бірдей аумақты қамтиды, бірақ Бриджвотер, Луненбург және Махоне шығанағы кірмейді, себебі олар жеке құрылған және аудандық муниципалитеттің құрамына кірмейді.

Экономика

2016 жылғы санақ бойынша ең көп таралған Ұлттық кәсіптер жіктелімі сату және қызмет көрсету болды, бұл жұмыс орындарының 24 пайызын құрады. Солтүстік Америка өнеркәсіптік жіктеу жүйесі бойынша, барлық жұмыс орындарының шамамен жартысы денсаулық сақтау және әлеуметтік көмек көрсету, қонақүй және тамақтандыру қызметтері, өндіріс және бөлшек сауда салаларында болды. Қаланың сәулеті мен көркем жарасымды орналасқан жері оны киноиндустрия үшін тартымды етеді. «Долорес Клейборн» фильмі де осында түсірілген. 2010 жылғы жапон фильмі «Ханамизуки» ішінара Люненбургте түсірілді. Сонымен қатар, «Хейвен» телесериалының 5 маусымы бойында ішінара осы қалада түсірілді, бірақ оқиға АҚШ-тың Мэн штатында өрбітеді. 2012 жылғы «The Disappeared» фильмі, 2020 жылғы «Locke & Key» телесериалы және 2017 жылғы «The Sinner» телесериалының төртінші маусымы Люненбургте түсірілді.

Демография

Статистика Канадасы жүргізген 2021 жылғы халық санағында Луненбургтің жалпы 1242 жеке тұрғын үйдің 1089-ында 2396 адам тұратын, бұл 2016 жылғы 2263 адамнан өзгеше. Жер ауданы - 154,5 км², 2021 жылы халық тығыздығы 78,5 адам/км² болды. 2016 жылы халықтың көп бөлігі ағылшын тілді канадалық протестанттарды құрады. Орташа жас 58-ге тең, бұл провинцияның орташа жасы 46-дан жоғары. Үй шаруашылықтарының табысы провинциялық орташа көрсеткіштерге жақын.