Кіріспе

Франциядағы ең ірі масондық ұйымы

Францияның Grand Orient de France (GODF) ұйымы – Франциядағы бірнеше масондық ұйымның ең көнесі және ең ірісі, сондай-ақ континенттік Еуропадағы ең көнесі болып саналады (1773 жылы Францияның бұрынғы Grand Lodge-ынан құрылған және 1799 жылы ескі ұйымның қалдықтарын қысқа мерзімге сіңіріп алғандықтан, оның құрылуын 1728 немесе 1733 жылға дейін санауға мүмкіндік алды). Grand Orient de France көбінесе континенттік масондықтардың "ана ложасы" деп есептеледі.

Қор

1777 жылы Францияның Grand Orient ложасы 1688 жылы құрылған деген мәлімдемеге ие Кемел Теңдік ложасының ежелгілігін мойындады. Егер ол сол кезде шын мәнінде болған болса, бұл 1661 жылы Англияның II Карл патшасы Францияға оралу алдында Сен-Жерменде құрған Гранард графының Корольдік ирланд полкіне қарасты әскери ложа еді. Полк Стюарттарға адал болды және 1689 жылы Лимерик түскеннен кейін ғана Францияға қайта оралды. Олар 1698 жылы Сен-Жермендегі казармаларына оралды, содан кейін революциядан кейін 92-ші жаяу әскер полкі болып қайта құрылды. Осы мәліметтерді ескере отырып, қазіргі заманғы ғалымдар 1688 жылғы ложаны көбінесе халық ауыз әңгімесі деп санайды. 1721 жылы Дюнкеркте ағылшын ложасы құрылғаны да айтылады. Сол жылдан бастап ағылшын ложаларын Ұлыбритания Корольдік үйімен байланысын сақтайтын ағылшын масон ақсүйектері басқарды. 1723 жылы Англияның Бас Ұлы Ложасының хаттамасында француз ложасы тіркелген. Хеммингс Роудағы (кейін Лондонның Сент-Мартин көшесінде) Соломон ғибадатханасында жиналатын ложаның шебері Жан Теофил Дезагулье болды, ол сол кезде Бас Ұлы Шебердің орынбасары және Англиядағы масондық өнердің тиімді басқарушысы еді. Француз есімдері басым мүшелер тізімінде алғашқы басылған конституцияны құрастырған Джеймс Андерсон «Жак Андерсон maitre et arts» деп тіркелген. Франциядағы ложалардың алғашқы «депутациялары» 1732 жылы Лондонның Ұлы Ложасы арқылы жүзеге асты, ал Grand Orient өзінің негізін 1733 жылға, Францияның танылатын Ұлы Ложасы құрыла бастаған кезге жатқызады. 1743 жылы Франциядағы ағылшын Ұлы Ложасы француз құбылысына айналды, Луи де Клермон графы 1771 жылы қайтыс болғанға дейін Бас Ұлы Шебер болды. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай, үлкен топ 1773 жылы Шартр герцогы Луи-Филипп Орлеанның «Францияның Grand Orient» деп атаған ложасы құрылды. Жаңа Ұлы Ложаның рәсімдері Англияның Бас Ұлы Ложасының рәсімдеріне сәйкес келді. Француз революциясы кезінде елде шамамен 1250 масон ложасы болды.

Француз төңкерісі

Les Neuf Sœurs ложасы Grand Orient de France-қа қарасты маңызды ложа болды және француздықтардың Америка революциясына (1765–1783) қолдау көрсетуін ұйымдастыруда, сондай-ақ француз революциясына (1789) дейінгі ой-пікірлердің белсенді дамуында айрықша рөл атқарды. Бенджамин Франклин Паризде байланыс қызметін атқарып тұрғанда осы ложаның мүшесі болған. Маркиз де Лафайет, маркиз де Кондорсе, Мирабо, Жорж Дантон, Орлеан герцогы және Хеберт сияқты белгілі француз революционерлерінің көпшілігі франкмасондар болды. Либералды аристократияның жетекшісі, Орлеан герцогы Людовик Филипп II француз революциясы кезінде Ұлы Шығыстың Ұлы шебері болды. 1910 жылы Католик энциклопедиясында 1746 жылы жарық көрген La Franc Maçonnerie, écrasée атты масондық кітабы француз революциясының бағдарламасын болжады деп жазылған, сонымен қатар Францияның Ұлы Шығысының құжаттарынан француз революциясы үшін франкмасондықтар еңбегінің үлкен екенін көрсететін мәліметтер келтірілген. 1967 жылғы "Жаңа католик энциклопедиясында" (Екінші Ватикан соборынан кейін жазылған) заманауи тарихшылар франкмасондықтардың француз революциясындағы рөлін шамадан тыс бағаланған деп санайды. 1804 жылы бұл ложа бәсекелес Grand Lodge, Rite Ecossais ложасымен бірікті.

Наполеон III

Францияда Наполеон III ресми француз масондық қауымына диктатура орнатты, алдымен принц Люсьен Муратты, кейін маршал Магнанды масондыққа тығыз бақылау жасау және үкіметке қарсылықтың кез келген белгісін жою үшін тағайындады.

Париж коммунасы

Марксистік автор Эрнест Белфорт Бакс айтуынша, франкмасондар Париж коммунасы мен француз үкіметін келістіруге жасалған бірнеше сәтсіз тырастың соңынан Париж коммунасына елеулі үлес қосты.

Англияның Біріккен Ұлы Ложасымен ажырым

1877 жылы протестант пасторы Фредерик Десмонстың ықпалымен, жоғары күшке сенбегендерге де қабылдануға рұқсат берілді. Англияның Біріккен Ұлы Ложасы (UGLE) және оған қатысты Ложалар Жоғарғы Күшке сенуді масондық белгі деп санайтын. Осы шешім Ұлы Шығыс (және оған ілескен Ложалар) пен қалған еркін зияткерлер арасындағы жікке себеп болды. Бұл жік еркін зияткерлерде бүгінге дейін сақталып келеді. Бұл анықтаманың екіұшты екендігі, Андерсонның белгілері – тарихи белгілердің оның жеке жинағы және түсіндірмесі екендігі, сондай-ақ түсіндіру мен тәжірибеде бұрын да, кейін де өзгерістер болғаны айтылады. Бұл шешім Францияда бірауызды қолдау таппады. 1894 жылға қарай көптеген Ложалар наразылық білдіріп, бөлініп, Гранде-Ложа де-Франс (GLdF) құрды. 1910 жылы Ұлы Шығыстың бірнеше мүшесі Ұлы Архитектор Құдай ұғымын қайта енгізуді ниеттеніп, Швейцариядан Түзетілген Шотландия Рәсімін қайта әкелді. Ұлттық органмен туындаған шиеленістен кейін олар Бордодағы ағылшын Ложасымен бірігіп, 1913 жылы үшінші Ұлы Ложаны – Франция және француз колониялары үшін тәуелсіз және тұрақты Ұлы Ложаны, қазіргі Францияның Ұлы Ложасын құрды.

Үшінші республика

Ұлы Шығыс солшыл Республикалық партияның құрылуында маңызды рөл атқарды. Ұлы Шығыс «Affaire des Fiches» ісіне қатыстырылды, онда оны үкімет мүшесі ұсынған әскери шенеуніктердің діни және саяси көзқарастары туралы ақпаратты жинап, сақтағаны үшін айыпталды. Бұл ақпараттың жиналу мақсаты, дін ұстанушы католиктер мен республикашыл емес адамдардың карьералық өсуіне бөгет қою болған.

Дін мен мемлекеттің ажыратылуы

Францияның Ұлы Шығысы laïcité қағидасын алға жылдырды, ол – шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі және мемлекеттік істерге діннің араласпауы туралы француздық ұғым. 1930 жылдары Ұлы Шығыс Католик шіркеуінің мүдделеріне қарсы күресін жалғастырды, Франциядағы жеке мектептерді (көбінесе католиктердікі) жабуды немесе, мүмкін болмаса, мемлекеттік қызметкерлерді тек мемлекеттік мектептер ғана даярлайтыны туралы талапты қайта енгізуді қалады. 21-шы ғасырдың басында Францияның Ұлы Шығысы қоғамда діннің қайта оралуының «жайсыз төңкерісі» деп аталатын құбылысқа алаңдады. Ол үкіметтен (өздерінің пікірінше) «Еуропадағы культтардың шабуылына» қарсы шаралар қабылдауды ұсынды. 2008 жылдың сәуір айында культтарға қарсы министрлік тобының (MIVILUDES) заңдылығына күмән туғанда, Орденнің Ұлы Магистрі Жан Мишель Кильярдет оның жұмысын сақтап қалу үшін Франция Парламенті Спикеріне жеке түрде тікелей араласты.

ЛГБТ құқықтары мен дін

2013 жылы Францияның Grand Orient Франциядағы бір жынысты некеге қолдау білдірді және баспасөз хабарламасында Париждің католик архиепискобы Андре Винт Труаны бір жынысты некеге қарсы айтқан сөздері үшін айыптады; мәлімдемесінде GOdF заң жобасын "бір жынысты некеге тұрғысы келген адамдардың еркіндік таңдауын республикалық тұрғыдан мойындауды қамтамасыз етуге бағытталған" деп сипаттады. Жеке өмірге қатысты мәселелерге араласып, демократиялық процеске кедергі келтіргенімен қатар, GOdF ұйымдасқан діндерді жеке өмірге араласудан бас тартуға, қызметтерін қана рухани мәселелермен шектеуге және демократиялық процеске кедергі келтірмеуге шақырды.

Басқа масондық юрисдикциялармен қарым-қатынасы

Франциядағы Ұлы Шығыс масондықтың континенталдық дәстүріне жатады (өзінің жақтастары арасында "либералды масондық" деп белгілі), оның ерекше белгілері – діни сананың толық еркіндігі және саясатқа ұсыныс бойынша араласу. Бұл "Англо-американдық" масондық дәстүріне қайшы келеді, ол тек еркектерден ғана құралған және Құдайға сенуді талап етеді, бірақ сонымен қатар дін мен саясатты талқылауға тыйым салады. Осы айырмашылық басқа ірі юрисдикциялардың GODF-ті "танылуына" және оны "турақты" деп санауына әсер етеді. Континенталдық дәстүрді ұстанатын Ұлы Ложалар мен Ұлы Ориенттер GODF-тың билігін мойындайды, ал англо-американдық дәстүрді ұстанатындар мойындамайды.

Саясат және дін

Англо-американдық масондықтан өзгеше, Францияның Ұлы Шығысы мүшелікке үміткерлерден Жоғарғы Күшке сенуді талап етпейді және ложа ішінде саяси мәселелер мен дін талқылауға рұқсат береді. Ол жеке мүшелері қорғауы тиіс және Ұлы Шығыс ұйым ретінде қолдайтын бірқатар басшылық принциптерді немесе идеалдарды (құндылықтарды) ұстанады. Демократия – Ұлы Шығыс Республика идеалдарына адал. Дінсіздік – шіркеу өз мәлімдемелерін қана рухани мәселелермен шектеуі керек және ешбір жағдайда заңға әсер етуге құқығы жоқ. Әлеуметтік ынтымақтастық – мемлекет экономикалық тұрғыдан қиын жағдайдағы азаматтарды қолдауы керек. Азаматтық – құрмет, төзімділік және ішкі сенім еркіндігі арқылы дамытылатын бостандық, теңдік және бауырластық. Қоршаған орта – адамзат болашақ ұрпақ үшін қоршаған ортаны қорғауға жауапкер. Адамдық қадір-қасиет – барлық адамзатқа тамақ, баспана және күтім қамтамасыз етілуі керек. Адам құқықтары – 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясында белгіленгендей. Барлық деңгейдегі пікірсайыстарда, тіпті президент деңгейінде, Ұлы Шығыс француз үкіметіне тиімді ықпал ететінін мәлімдейді.

Әйелдер құрамы

1773 жылы Франциядағы Ұлы Шығыстың қалыптасуы кезінде ол өзінің жеке ложаларына қосылған бірнеше бала асырап алу ложаларын мұра етті. Бұл үйлер масондарға ашық болды және олардың әйел туыстарын өздерінің рәсімдерінде қабылдады. Олар Шартр герцогы, Францияның сол кездегі ұлы шебері, Париждегі жаңа бала асырап алу ложасының "Ұлы шебері" болғанда, Бурбон герцогинясы "Ұлы ханым" болған кезде, олар мақұлдау мөрін алды. Революциямен қысқа уақытқа көлеңкеленгеннен кейін, олар 1808 жылы конституцияға қайшы деп жарияланудан бұрын, Наполеонның кезінде қайтадан сәнге айналды. Олар 1901 жылы әйелдер қоғамы ретінде қайта жаңғыртылды, 1935 жылы соңғы бөлінуден бұрын. Нәтижесінде құрылған ұйым қазір Францияның әйелдер ұжымы (Grande Loge féminine de France) болып табылады. Көптеген жылдар бойы Ұлы Шығыста әйелдерді өз ложаларына қабылдауға рұқсат берілмеді, бірақ басқа юрисдикцияларда масондыққа айналған әйелдерді мойындады және қабылдады. Бұл 2010 жылы өзгерді, және кейбір сәтсіздіктерден кейін Ұлы Шығыста қазіргі уақытта әйелдердің басталуына рұқсат етіледі.