Кіріспе

Қандағы глюкозаға қатысты инсулиннің қалыптан тыс жоғарылауы.

Гиперинсулинемия – қан айналымындағы инсулин деңгейінің глюкоза деңгейіне шаққанда артық болуы. Гиперинсулинемияны көбінесе қант диабеті немесе гипергликемия деп жаңылыстырады, бірақ ол әртүрлі метаболизмдік аурулар мен жағдайлардың, сондай-ақ диетадағы нәрлігі аз қанттардың салдары болуы мүмкін. Гиперинсулинемия 2-типті қант диабетімен ауыратын адамдарда жиі кездеседі, бірақ ол аурудың себебі емес, тек бір белгісі ғана (қарсы пікірлер үшін қараңыз). 1-типті диабет тек қана ұйқы безінің бета-жасушаларының функциясы бұзылғанда пайда болады. Гиперинсулинемия 2-типті қант диабеті, нәрестелерде және дәрілік заттардың салдарынан туындаған гиперинсулинемия сияқты түрлі жағдайларда байқалады. Ол туа біткен гиперинсулинизмде, оның ішінде несидиобластозда да кездесуі мүмкін. Гиперинсулинемия гипертониямен, семіздікпен, дислипидемиямен, инсулинге қарсылықпен және глюкозаға төзбеушілікпен байланысты. Бұл жағдайлардың жиынтығы метаболикалық синдром деп аталады. Гиперинсулинемия мен метаболикалық синдромның арасындағы тығыз байланыс, олардың патогенезіндегі ұқсас немесе ортақ механизмдердің бар екенін көрсетеді. Инсулинге сезімталдығы төмендеген кезде, ұйқы безінің бета-жасушалары қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауына жауап ретінде инсулиннің көбірек мөлшерін бөліп шығарады, бұл гиперинсулинемияға әкеледі. Инсулинге қарсылық танытатын тіндерде инсулиннің белгілі бір концентрациясына жеткенде, жасушалар глюкозаны сіңіріп алады, соның салдарынан қандағы глюкоза деңгейі төмендейді. Зерттеулер көрсеткендей, инсулинге қарсылықтың нәтижесінде пайда болатын инсулиннің жоғары деңгейі инсулинге қарсылықты күшейтуі мүмкін. Нәрестелердегі гиперинсулинемияның пайда болуына түрлі экологиялық және генетикалық факторлар себеп болуы мүмкін. Егер анасы қант диабетімен ауыратын болса және қандағы глюкоза деңгейін тиісті түрде бақылай алмаса, ананың гипергликемиялық қаны ұрықта гипергликемиялық ортаны құруы мүмкін. Қандағы глюкозаның жоғарылауын өтеу үшін ұрықтың ұйқы безінің бета-жасушалары гиперплазияға ұшырауы мүмкін. Бета-жасушалардың қарқынды бөлінуінің нәтижесінде жоғары қандағы глюкоза деңгейін өтеу үшін инсулин секрециясының артуына әкеледі. Туғаннан кейін ананың гипергликемиялық қаны нәрестеге қол жетімді болмайды, нәтижесінде жаңа туған нәрестеде қандағы глюкоза деңгейі күрт төмендейді. Инсулин деңгейі жоғары болғандықтан, бұл гипогликемияға әкелуі мүмкін. Бұл жағдайды емдеу үшін, жаңа туған нәрестеге қалыпты қандағы глюкоза деңгейін сақтау үшін қажетті жоғары концентрациядағы глюкоза дозасы беріледі. Гиперинсулинемия бір-екі күннен кейін басылады.

Семіздікке байланысты

Көп жағдайда адамдар семіздік белгілері көрінбей тұрып, метаболикалық (ішкі) ауруларға шалдығады. Бірақ ішкі май жиналысы (висцералды семіздік) анықталмай қалуы мүмкін, және ол өте қауіпті. Гиперинсулинемия және инсулинге қарсы тұрудың басты себебі – диета, физикалық жаттығулар және ұйқының жетіспеуі сияқты өмір салты таңдаулары. Қарның майы инсулин деңгейінің жоғары болуын күшті болжайды. Семіздік – майлы тіндердің артық болуымен сипатталады – инсулин глюкозадан майлы қышқылдардың синтезін күшейтеді, глюкозаның май жасушаларына (адипоциттерге) енуіне көмектеседі және май жасушаларындағы майдың ыдырауын тежейді. Екінші жағынан, майлы тіндер әртүрлі метаболиттер, гормондар және цитокиндерді бөліп шығарады, олар гиперинсулинемияны тудыруы мүмкін. Атап айтқанда, майлы тіндер бөлетін цитокиндер инсулин сигналдау тізбегіне және, демек, инсулин секрециясына тікелей әсер етеді. Адипонектиндер – денедегі май пайызына кері пропорционалды цитокиндер; яғни, денеде майы аз адамдарда адипонектин концентрациясы жоғары, ал майы көп адамдарда – төмен болады. 2011 жылы гиперинсулинемияның семіз адамдарда адипонектин концентрациясының төмендеуімен байланысты екені хабарланды, бірақ адипонектиннің төмен деңгейі гиперинсулинемияның себебі ме, әлі дәлелденбеген.

Диагностика

Азық-түлік инсулиннің қандағы деңгейін өлшеу қажет, себебі ол қалыпты глюкоза деңгейі болғанда да жоғарылайуы мүмкін. Диагноз көбінесе 1 мг глюкагонды бұлшыққа (IM) немесе тамырға (IV) енгізген кезде 1,7 ммоль/л (30 мг/дл) жоғарылаған глюкоза деңгейін тексеру арқылы қойылады. Сонымен қатар, зәр немесе қан сынамалары кетондар мен төмен еркін май қышқылдарының деңгейін тексеру үшін де қолданылады. Диагноз қойылғаннан кейін көптеген адамдар бағалау үшін үнемі тексерілуі тиіс. Алайда, бұл бауыр ауруы, қуыс без ауруы емес.

Емдеу

Емдеу әдетте диета мен жаттығулар арқылы жүзеге асырылады, бірақ кейбір пациенттерде (әсіресе семіздік болған жағдайда) инсулин деңгейін төмендету үшін метформин қолданылуы мүмкін. Диетологқа жолдама беру пайдалы. Инсулиннің тым жоғары деңгейін төмендетудің тағы бір тәсілі – қызылша, атап айтқанда, Цейлон қызылшасы, бұл клиникалық зерттеулерде қосымша қолданған кезде дәлелденген. Қарапайым қанттар мен өңделген көмірсулар аз, талшық және өсімдік ақуызы көп диета ұсынылады. Бұл ақ нанды толық астықтан жасалған нанмен алмастыруды, картоп сияқты крахмалға толы тағамдарды азайтуды және бұршақтар мен жасыл көкөністерді, әсіресе сояны көбірек жеуді қамтиды. Гиперинсулинемия 2-типті қант диабетіне айналуы мүмкін болғандықтан, салмақ, қандағы қант және инсулин деңгейін үнемі бақылау қажет. Көптеген зерттеулер физикалық жаттығулар инсулинге сезімталдықты жақсартатынын көрсетті. Жаттығулардың инсулинге сезімталдықты қалай жақсартатыны толыққанды түсініксіз, бірақ олар глюкоза рецепторы GLUT4-ті мембранаға жылдырады деп саналады. Мембранада GLUT4 рецепторларының көбеюі жасушаларға көбірек глюкоза сіңірілуіне, қандағы глюкоза деңгейінің төмендеуіне, инсулин секрециясының азаюына және гиперинсулинемияның жеңілдеуіне әкеледі. Гиперинсулинемияны емдеу үшін де дәрілер зерттелген, бірақ олардың жанама әсерлері болуы мүмкін, сондықтан оларды балама ретінде қолдануға болады.