Кіріспе

Төмендегі диабет туралы түсіндірме сөздік, диабетке байланысты терминдерді түсіндіреді. NOTOC

С

term= C. D. E. 1= Қараңыз: # Сертификатталған диабет педагогы. term= C пептиді 1= Асқазан асты безінің қанға бөліп шығаратын мөлшері инсулинге тең. Панкреастың бета-жасушаларында сақталған проинсулин инсулинді де, қанға инсулин бөлінбей тұрып бөлінетін С пептидті де қамтиды. Қазіргі уақытта фармацевтикалық инсулиннің құрамында С пептиді болмағандықтан, С пептидінің деңгейін тексеру ағзада қанша инсулин өндірілетінін көрсетеді. Инсулин екі инсулин молекуласы С пептидімен байланысып түзіледі. Инсулин бөлінгенде С пептиді де бірге бөлінеді. Соңғы жылдары оның гормондық қасиеттері бар екені анықталды, бұл негізінен артериялық тамырлардың бұлшықет тонусына байланысты. Ол кейбір диабеттік асқынуларды, мысалы, нейропатия мен микроқан тамырларының зақымдануын жеңілдетеді. С пептиді жануарлар түрлерінің арасында инсулиннен гөрі көбірек өзгереді. term= Кальций арнасының блоктаушысы 1= Кальций иондары көптеген жасушаларда, соның ішінде бета-жасушаларда, сигнал беру механизмі ретінде қолданылады. Ол әдетте жасушалық мембраналардан өтпейтіндіктен, жасушалық мембраналардағы ақуыздық тесіктер арна ретінде қызмет етеді, арқылы оны "соруға" болады – бұл процеске энергия қажет, егер ол концентрация градиентіне қарсы болса. Кальций арнасының блоктаушысы – (кейбір) осындай арналардың жұмысына кедерес келтіретін препарат. Олардың әсері кең, өйткені кальций түрлі тіндерде көптеген мақсаттарда қолданылады. term= Каллус 1= Терінің үстіңгі қабатының (яғни, тірі клеткалардың ең жоғарғы қабатының) артық өндірісінен туындаған, сүріну немесе қысым салдарынан қалың және қатты болатын, әдетте аяқ табанындағы терінің кішкентай бөлігі; каллус өзі осы артық өсудің нәтижесі және өзі қалың "өлген клеткалардың беткі қабатынан" тұрады. Подиатрияда каллус тері зақымдануы ретінде қарастырылады, егер ол жарылып немесе ішкі жағынан бөлінетін болса, инфекция пайда болуы мүмкін, көбінесе ескерту белгілері жоқ. Каллус басқа да проблемаларға, мысалы, ауыр инфекцияларға әкелуі мүмкін. Дұрыс таңдалған аяқ киім каллус пайда болуын азайтуға көмектеседі, себебі ол жергілікті сүріну мен үйкелісті азайтады. Диабетпен ауыратын адамдарда каллус маңызды қауіп факторы болып табылады, себебі диабетке тән аяқ және төменгі аяқтардың терісі мен қан тамырларындағы өзгерістерге байланысты. Сондай-ақ қараңыз: Аяқ күтімі. term= Калория 1= Белгілі бір материалдағы химиялық энергияның өлшемі. Тамақ калориясы (атмосферадағы оттегімен жану нәтижесінде) физикада қолданылатын калориядан 1000 есе үлкен. Тамақтағы барлық калориялар пайдалы емес. Мысалы, арақ шаңдары негізінен целлюлозадан (яғни, ұзақ тізбектегі глюкозалардан) тұрады және оны калориметрде (калория мазмұнын анықтаудың әдеттегі әдісі) жағуға болады, бірақ адам ағзасында оны отын ретінде пайдалану үшін компоненттік глюкозаларға айналдыру механизмі жоқ. Тамақпен байланысты калориялар (осылайша диабетпен ауыратын адамдар үшін) тек ағзада пайдаланылуы мүмкін заттардан ғана алынады. Сондықтан, ақуыз әдетте отын ретінде пайдаланылмайды, сондықтан оны қалыпты жағдайларда тамақ калориясы ретінде есептеуге болмайды; алайда, ол әдетте ескеріледі. Калориметрде (және диеталық анықтамалардың көпшілігінде) барлық ақуыздар мен көмірсулар 4 калория/граммға, ал майлар/майлар 9 калория/граммға, ал әртүрлі спирттер мен басқа (көбінесе жасанды) химиялық заттар азырақ бағаланады. Бір грамм – ағылшын өлшемдерімен таныс адамдар үшін онсаның 1/25 бөлігі. Тамақтағы пайдалы калориялар мөлшері калориметрде өлшенген мөлшерден аз және оны анықтау үшін көбірек күтім қажет. Мысалы, өсімдіктердегі крахмал тез арада өңделмейді. Пісірілген крахмал (әсіресе ылғалмен пісірілген кезде) шикі крахмалға қарағанда ас қорытуда әлдеқайда көп болады (шамамен 60% -ға қарсы 100% -ға жуық). term= Капилляр 1= Өте кішкентай қан тамыры. Капиллярдың бір жағы дене артерияларымен, ал екінші жағы дене тамырларымен байланысады. Газ алмасудың көп бөлігі капиллярларда жүзеге асырылады (қаннан тіндерге оттегі, қанға көмірқышқыл газы). Кері процесс өкпе капиллярларында болады. Капиллярлар қан қысымын айтарлықтай әсер ететін өте кішкентай бұлшықеттермен басқарылады. Бұл бұлшықеттер өз кезегінде, қандағы инсулиннің (және, мүмкін, С пептидінің) болуына немесе болмауына байланысты басқарылады. term= Капсаицин 1= Кейбір өсімдік өнімдерінде, әсіресе қызыл бұрышта кездесетін, адамның жүйкелеріне ыстық сезімді тудыратын зат. term= Көмірсу 1= Көміртек, сутек, кейде оттегі бар кез келген қосылыс. Бұл қосылыстардың әртүрлілігі зор, олардың тек бір бөлігі ғана адамдарға отын көзі ретінде қолданылады. Мысалы, целлюлоза – көмірсу, бірақ адамдар мен шайнамалы малдардың (термиттер мен кейбір микроорганизмдерден басқа) оны пайдалануға мүмкіндігі жоқ. Адамдарға тек бірнеше қарапайым қанттар (моносахаридтер) және тіпті азырақ дисахаридтер (мысалы, лактоза) қолданылады. Басқалары, егер олар адамның тамақтануына үлес қосса, онда олар ішек бактерияларымен өңделгеннен кейін ғана үлес қосады (кейбір есептеулер бойынша, адамдарда калориялық пайданың 10% -дан азы ішектегі ферментациядан келеді, ал басқа приматтарда бұл көрсеткіш жоғары). Адамдардың сіңіріп, отын ретінде пайдалана алатын көптеген көмірсулар (мысалы, крахмал және гликоген – глюкоза молекулаларының тізбектері) ас қорыту кезінде глюкозаға дейін ыдырайды. Олар соңында негізгі метаболикалық бақылау механизмінің бөлігі болады. Фруктоза, екінші жағынан, олай емес – оны сіңіріп алғанмен, адамдарда тек бауыр мен спермада, қажетті ферменттері бар тіндерде ғана өңделеді. Глюкоза емес формадағы көмірсу калориялары, белгілі бір мағынада, организм үшін көрінбейді. Жақында сукроза (қант – жартылай глюкоза және жартылай фруктоза) 1700 жылдан бері қолжетімді болғаннан кейін, цивилизация ауруларының, соның ішінде диабеттің кейбір себептерін түсіндіруге болады деген болжам бар. Фруктоза бұрын адамдардың тамақтануында сирек кездесетін. Тамақтанудағы фруктоза да әдетте қан липидтерінің профилінде өзгерістерге әкеледі, бәлкім бауырдың жұмысын өзгерту арқылы. term= Кардиолог 1= Жүрек және қан айналымы жүйесін емдеуде арнайы білімі бар дәрігер. term= Кардиоваскулярлық 1= Жүрек және қан тамырлары жүйесіне қатысты. term= Карпальды туннель синдромы 1= Білезіктегі карпальды туннельдегі бір немесе бірнеше нервтердің тітіркенуі мен ісінуі. Әсерлері қатты ауырудан бастап күштің жоғалуына немесе бұлшықеттерді бақылаудың жоғалуына дейін жетеді. Себебі механикалық деп есептеледі, мысалы, білезік буынының қайталамалы қозғалысы, дұрыс емес білезік күйінде теру сияқты. term= Катаркта 1= Көздің хрустальдығындағы мөлдір ақуыздың бұлыңғырлануы. Өмір бойында осы бұлыңғырланудың белгілі бір мөлшері пайда болады. Егде саяхандар енді бұрынғыдай көре алмайды, себебі бұлыңғыр хрустальдықта сәл сарғыш түс болады. Диабетпен ауыратын адамдарда катарктаға шалдығу қаупі жоғары, себебі жоғары глюкоза деңгейі түрлі ақуыздармен, соның ішінде хрустальдықтағы ақуыздармен реакцияға түсіреді; реакция өнімдерінің көпшілігі оптикалық тұрғыдан мөлдір емес және бірдей жиналмайды, осылайша хрустальдықтың пішінін өзгертеді. Диабетке шалдыққан адамдарда хрустальдықтың пішінінде жедел (қан глюкозасының өзгеруіне байланысты) және созылмалы (ұзақ мерзімді, баяу өзгеретін) өзгерістер болады, бұл көзді тексеруді қиындатады – мысалы, көруді түзету үшін. term= Цереброваскулярлық ауру 1= Мидағы қан тамырларының зақымдануы, нәтижесінде инсульт – тамырдың бітелгенінен (ишемиялық) немесе қан тамырының жарылуынан (геморрагиялық). Диабетпен ауыратын адамдарда цереброваскулярлық ауру қаупі жоғары. 1= Американдық Диабет Оқыту Ассоциациясымен диабетпен ауыратын адамдарға өз жағдайларын қалай басқару керектігін үйретуге құқылы денсаулық сақтау маманы.

Е

term= Edema 1= дененің бір бөлігінің тіндерінде сұйықтық жиналуы. Диабетпен ауыратын адамдарда қан айналымының бұзылуынан жиі аяқтардың ісінуі байқалады. term= Электромиография EMG 1= Нейропатияны диагностикалау және жүйке зақымдануын тексеру үшін қолданылатын тест. Ол жүйке сигналының жылдамдығын өлшеу үшін электродтарды қолданады. Зақымдалған жүйкелердің таралу ерекшеліктері өзгереді. термин= Эндокринді бездер 1= басқа ұлпалардың қызметін басқаратын сигналдық химиялық заттарды (әдетте өте аз мөлшерде) бөліп шығаратын бірнеше бездер мен ұлпалар. Инсулинді бездің эндокринді бөлігі (яғни бета-жасушалар) өндіреді және ол метаболизмді басқаратын негізгі гормон болып табылады. термин= Эндокринолог 1= эндокриндік жүйенің (яғни эндокриндік бездер мен тіндердің) жұмыс істеуі мен аурулары бойынша арнайы даярлығы бар дәрігер. term= Эндогенді 1= Дене ішінде өсіріледі немесе жасалады. Адамның өз бауыршағында түзілген инсулин эндогенді инсулин болып табылады. Организмнен тыс жерден (мысалы, инъекция арқылы немесе басқа жолмен) берілетін инсулин экзогенді болып табылады. 1= Көптеген бүйрек ауруларының соңғы сатысы; диализ немесе бүйрек трансплантациясы арқылы емделеді. Сондай-ақ қараңыз: Диализ; нефропатия. term= Ферменттер 1= Белгілі бір химиялық реакциялардың реакциялық жылдамдығын едәуір арттыратын әсері бар ақуыздар. Реакция жылдамдықтары белгілі бір реакцияларға тән белсенділік энергиясымен бақыланады, ал ферменттер белсенділік энергиясын төмендету әсерін тигізеді. Ферменттер - реакция кезінде тұтылмаған химиялық заттар. Осы тұрғыдан алғанда, олар катализаторлар. термин= Эпидемиология 1= Аурулардың таралуын зерттеу. Эпидемиологиялық зерттеулердің алғашқыларының бірі ХІХ ғасырдағы Лондондағы Сноу болды, ол холераның таралуын ластанған сумен байланыстырды. Эпидемиологиялық зерттеулер жиі аурудың табиғатын айтарлықтай түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, диабеттің эпидемиологиясы оны инфекция арқылы таратпайды деп көрсетеді; тек 1-типті диабетте ғана. term= Эпинефрин 1= Симпатикалық жүйке ұштарындағы "нейротрансмиттер". Бұл бүкіл денеге әсер ететін гормон. Басқаларымен қатар, бүйрек үсті бездерінде өндіріледі. term= Этиология 1= Аурудың пайда болуы мен дамуының себептері. 1-типті диабеттің этиологиясы белгілі бір деңгейде түсінікті (сыртқы факторлармен туындаған аутоиммундық ауру), ал 2-типті диабеттің этиологиясы әзірге белгісіз, бірақ оның эпидемиологиясы генетикалық бейімділіктің күшті екенін анықтады. term= Евгликемия 1= Қандағы глюкозаның (қанттың) қалыпты деңгейі. term= Азық-түлік тізімдері 1= Арнайы диетамен тамақтанатын адамдарға диетаны сақтауға көмектесетін тағам түрлерін топтастыру. Әр топта тағамдар мөлшері бойынша тізімделген. Адам бір топтағы тағамды сол топқа жататын басқа тағаммен алмастыра алады, сауда жасай алады немесе ауыстыра алады, себебі олардың белгілі бір қоректік заттың шамамен бірдей мөлшері бар. Әдеттегі тізімдерде тағамдар алты топқа бөлінеді: 1) крахмал/нан, 2) ет, 3) көкөніс, 4) жеміс, 5) сүт және 6) май. Бір тағам тобында әр порцияда көмірсулар, ақуыздар, майлар мен калориялардың шамамен бірдей мөлшері болады. term= Экзогенді 1= Денеден тыс өсіріледі немесе жасалады; мысалы, шошқа немесе сиырдың бауыршағынан жасалған инсулин адамдар үшін экзогенді инсулин болып табылады. Эндогендімен салыстырыңыз.

F

term= Аштық қандағы глюкозаның тесті 1= Қандағы глюкоза (қант) мөлшерін анықтау әдісі, соңғы тамақтану глюкоза деңгейіне әсер етпейтін кезде. Тест диагноз қоюға көмектеседі; 126 мг/дл (7 ммоль/л) көрсеткіш жаңа туған нәрестелер мен жүкті әйелдерден басқа жағдайларда диагностикалық болып табылады. Қан сынамасы әдетте зертханада немесе дәрігердің кабинетінде алынады. Тест көбінесе науқас тамақтанбай тұрып, таңертең жасалады. Қант диабеті жоқ адам үшін аштық қандағы глюкозаның қалыпты диапазоны 70 және 110 мг/дл (5–7 ммоль/л) аралығында болады, бұл адамның ерекшеліктеріне (адамдар арасында шамалы айырмашылықтар болуы мүмкін), қан тамырдан немесе капиллярдан алынған-алмауы және өлшеу әдісіне (мысалы, толық қаннан немесе тек плазмадан) байланысты. Қандағы глюкозаны өлшейтін құрылғысы, қажетті жабдықтары және оны қалай пайдалану керектігін білетін кез келген адам осы тестті жасай алады. term= Майлар 1= Өсімдіктер мен жануарлар сияқты организмдерде энергияны сақтаудың басты механизмі болып табылатын азық заттар. Май молекулалары глицерин тірегіне жалғасқан май қышқылдарының тізбектерінен тұрады, әдетте үштік түрінде. Майлардың май қышқылдарының қандай түрлері қосылғандығына қарай айырмашылықтары болады. Мүмкіндіктерге қаныққан (жануарлық майларда жиі кездеседі), моно немесе полиқанықпаған (көптеген өсімдік майларынан алынады, май қышқылы тізбегінде бір (моно) немесе бірнеше (поли) екі байланыс бар) және екі байланыстың орналасуы (омега көміртегінің 3-ші немесе 6-шы позициясында) кіреді. Кейбір майлар адам организміне қажет, олар "қоректік майлар" деп аталады. Адамға қажетті басқа барлық майларды энергия жұмсау арқасында осы майлардан немесе басқа химиялық заттардан жасауға болады. Трансжирлер – табиғатта сирек кездесетін, бірақ өнеркәсіптік өңдеу кезінде "гидрогендеу" салдарынан жиі кездесетін майлар класы. Трансжирдің көп мөлшерде тұтынуы адам организмінің кейбір биохимиялық процестерін бұзады, артериялық және жүрек ауруларын тудырып, өлім-жітім деңгейін арттырады. Қаныққан майлар денсаулыққа зиянды әсері аз. term= Май қышқылдары 1= Жанама топтары бар көміртек атомдарының тізбектері. Олар тірі тіндерде, әдетте триглицеридтер түрінде (глицерин тірегіне жалғасқан үш май қышқылы тізбегі) кездеседі. term= Талшықтар 1= Әдетте сіңірілмейтін көмірсулар. Ол адамның ас қорыту жүйесі арқылы сіңбейді және сіңірілмейді. Ерігіш талшықтар ішекте суды сіңіреді, ал ерімейтін талшықтар одан да аз сіңіреді. Талшықтар ішек-қарынның жұмысына және осы арқылы басқа тіндерге де әсер етеді. Мысалы, жеткілікті мөлшерде талшықтарды тұтыну қан тамырларының денсаулығына жағымды әсер етеді. Бұл әсерлердің механизмдері қазіргі уақытта негізінен болжамдық сипатта. Тамақ құрамындағы талшықтар, әсіресе ерігіш талшықтар, нәжістің көлемін ұлғайтып, оны жұмсартады. Талшықтарды көмірсулармен бірге қабылдағанда, көмірсулардың сіңуі кешігеді. term= Флюоресцеин ангиографиясы 1= Көздің тамырларындағы қан ағысының суретін алу әдісі, инъекцияланған бояудың қозғалысын бақылау арқылы. term= Азық алмасу 1= Азық алмасу тізімдеріне қараңыз. term= Аяқ күтімі 1= Әсіресе диабетпен ауыратын адамдар үшін маңызды. Бұл аяқта жаралар, кесілулер, жамбас ісіктері сияқты проблемаларды болдырмау үшін арнайы шаралар қабылдауды білдіреді. Жақсы күтімге аяқ, еңбек және тырнақтарды күнделікті тексеру, дұрыс киім мен шұлықтарды (немесе геттерді) таңдау кіреді, олар қысым түсірмейді, байлап тастамайды немесе қысып қоймайды. Диабетпен ауыратын адамдар аяқтарына ерекше көңіл бөлуі керек, себебі жүйке зақымдануы және қан ағынының өзгеруі олардың аяқтарында қалыпты сезімталдықтан кем болуына және әдеттегіден нашар жазылуына әкеледі. Олар кесілулер мен басқа да проблемаларды уақтылы байқамауы мүмкін. Олар басқаларға қарағанда жаман жазылады. term= Бөлшек зәр 1= Адамның 24 сағат ішінде белгілі бір уақыт аралығында жиналатын зәрі; әдетте таңғы ас пен түскі ас аралығында, түскі ас пен кешкі ас аралығында, кешкі ас пен ұйықтағанға дейін, ұйықтағаннан оянғанға дейін. "Блоктық зәр" деп те аталады. term= Фруктоза 1= Глюкоза метаболизмін бақылау жүйесіне қатыспайтын қарапайым қант (көбінесе жемістерде кездеседі). Адамның тамақтануында фруктоза көбінесе жемістерде кездеседі, бірақ соңғы онжылдықтарда ол көптеген тағамдарда тәттілендіру үшін жоғары фруктозалы жүгері сиропы түрінде қолданылады. Ол сондай-ақ, жалпы қант молекуласының (яғни сахарозаның) жартысы болып табылады; екінші жартысы – глюкоза. Оның глюкозаға параллель метаболикалық жолы бар, бірақ ол тек бауырмен ғана өңделеді. Ол сонымен қатар, қандағы триглицеридтердің өзгеруіне де қатысты. Ұзақ мерзімді фруктозаны көп мөлшерде тұтыну семіздікке және, мүмкін, диабетке себеп болуы мүмкін деген күдік бар. term= Көздің түбі 1= Көздің артқы бөлігіндегі немесе ең терең бөлігіндегі торалық қабықтың орталық бөлігі. Көздің түбіне зақым келген жағдайда, тіпті көздің қалған бөлігі жақсы болса да, ауыр проблемалар туындауы мүмкін. Мысалы, оқу мүмкін болмайды. term= Көздің түбін қарау 1= Көздің артқы бөлігіне зақым келгендігін анықтау үшін жасалатын тест, торалық қабыққа қан жеткізетін тамырлардың жағдайын тексеру. Дәрігер көзді тексеру үшін офтальмоскоп деп аталатын құралды пайдаланады. Сонымен қатар, торалық қабықтың жағдайын болашақта салыстыру үшін суреттеуге арналған арнайы камера бар (оқушылар кеңейтілген күйде).

H

HCF диетасы 1= Көмірсулы және талшықты көп диета. term= Гемохроматоз 1= Дене тіндерінде темірдің артық жиналуынан туындайтын зақымдану. Оның басқа да салдарының ішінде диабетке әкелуі мүмкін. Бұл темірдің тым көп мөлшерде қабылдануынан немесе организмнің темірді тиімді сақтап, артық темірді шығару жолдарының жеткіліксіздігінен туындауы мүмкін. Мұрагерлік түрінде, Солтүстік Еуропалық шығу тегіндегі адамдарда ең көп кездесетін генетикалық аурулардың бірі. Басқа популяцияларда сирек кездеседі. Қараңыз: Бронзалық диабет. term= Гемодиализ 1= Бүйрек ауруы бар адамдардың қанын тазалаудың механикалық әдісі. Сондай-ақ қараңыз: Диализ. 1= Гемоглобин – қызыл қан жасушаларындағы оттегіні жасушаларға тасымалдайтын зат. Гемоглобин қандағы глюкозамен әртүрлі реакцияларға түседі; HbA1c түрі кері қайтарылмайтын реакцияға қатысады. Қан жасушалары шамамен 90 күн өмір сүретіндіктен, HbA1c деңгейі белгілі бір уақытта қандағы глюкоза деңгейінің соңғы 90 күндегі орташа көрсеткішін көрсетеді, бірақ бұл көрсеткіш соңғы кездердегі өзгерістерге көбірек бейім. term= Тұқым қуалаушылық 1= Мұрагерлік арқылы берілетін әртүрлі қасиеттер. Адамның тұқым қуалаушылығы – ата-анасынан мұрагерлікке алған гендері мен олардың көрінісінің жиынтығы. Мұрагерлік қасиеттердің тағы бір, әлі толық зерттелмеген көзі – экзогендік мұрагерлік, онда өмір бойы генетикалық материалға түсетін өзгерістер (мысалы, химиялық заттардың әсерінен) ұрпаққа берілетін гендердің экспрессиясын өзгертеді. term= Жоғары 1= Қандағы қант деңгейінің жоғары болуы. term= Жоғары қан қысымы 1= Артериядағы қан қысымының халық арасындағы қалыпты деңгейден жоғарылауы. Жеке адамның қан қысымы қалыпты деңгейден жоғары болса, ол жоғары қан қысымы деп аталады. Дене шынықтыру, психологиялық жағдай (кейде медициналық қызметкерлердің болуы), ауру және т.б. қан қысымына әсер етеді, сондықтан оны анықтау статистикалық әдіспен жүзеге асырылады. Қан қысымының қалыпты деңгейден жоғары болуы түрлі патологиялармен байланысты және кейбір жағдайларда олардың себебі болуы мүмкін. Диабетпен ауыратын адамдарда жүрек-қан тамырлары аурулары мен жоғары қан қысымы жиі кездеседі. term= Қышыма 1= Көп жағдайда, қандай да бір затқа немесе заттарға аллергиялық реакциядан туындаған тері ауруы. term= HLA антигендері 1= Дене жасушаларының сыртқы қабатындағы, әр адамға тән ақуыздар. HLA типтері мұрагерлікпен беріледі, ал олардың кейбіреулері I типті диабетпен байланысты, олардың болуы аутоиммундық реакцияны тудыратын сыртқы факторларға сезімталдықтың белгісі (немесе себебі?) болуы мүмкін. term= Үйде қандағы глюкоза деңгейін бақылау 1= Адамның қанындағы глюкоза (қант) деңгейін өздігінен тексеру әдісі. Сондай-ақ өзіндік қандағы глюкозаны бақылау деп те аталады. Сондай-ақ қараңыз: Қандағы глюкозаны бақылау. term= Гомеостаз 1= Дене жүйелерінің әртүрлі жағдайларды тұрақты деңгейде ұстап тұруға бағытталған жұмысы. Суды көп ішу несептің көбеюіне, тұзды көп ішу тұздың көп бөлінуіне әкеледі. Сыртқы температураның төмендеуі салқындау мен дікілдеуге алып келеді, бұл бұлшықеттердің жұмысы арқылы жылуды өндіруге көмектеседі. Бұл құбылысты алғаш рет 19 ғасырда Клод Бернар атап көрсеткен. term= Гормон 1= Эндокринді бездер немесе тіндердің бірінен бөлінетін және басқа тіндерге әсер ететін химиялық зат. Инсулин, глюкагон, адреналин және ангиотензин II гормондарға жатады. term= Адам инсулині 1= Адам организмінде өндірілетін инсулинге толыққанды ұқсас, бактериялардың көмегімен жасалған инсулин. Адам инсулині 1982 жылдың қазан айынан бері қолданылуда. term= Гипергликемия 1= Қандағы глюкоза деңгейінің қалыптыдан жоғары болуы. term= Гиперинсулинизм 1= Қандағы инсулин деңгейінің тым жоғары болуы. Бұл көбінесе организмнің тым көп инсулин өндіруімен байланысты. Зерттеушілер бұл жағдай инсулинге тәуелді емес диабеттің (немесе оның қосымша әсерлерінің) дамуында және гипертонияда рөл атқаруы мүмкін деп санайды. Сондай-ақ қараңыз: Х синдромы. term= Гиперлипидемия 1= Қараңыз: Гиперлипидемия. term= Гиперлипидемия 1= Қандағы майлардың (липидтердің) деңгейінің тым жоғары болуы. Сондай-ақ қараңыз: Х синдромы. term= Гиперосмолярлық кома 1= Қандағы глюкоза (қант) деңгейінің жоғары болуынан туындаған кома (есте жоқ болу), дереу медициналық көмек қажет. Бұл жағдайға ұшыраған адам әдетте жасы ұлғайған, дене сұйықтығы мен салмағы төмендегендіктен әлсіз болады. Адамның бұрын диабет болған немесе болмаған болуы мүмкін. Кетондар (қышқылдар) әдетте зәрде кездеспейді. term= Гипертония 1= Қан қысымының қалыпты деңгейден жоғары болуы. Қараңыз: Жоғары қан қысымы. term= Гипогликемия 1= Қандағы глюкоза деңгейінің қалыптыдан төмен болуы. Бұл инсулиннің дозасының артық болуынан (тамақ мөлшері мен түріне, сондай-ақ дене белсенділігіне қатысты) туындауы мүмкін. term= Гипотония 1= Төмен қан қысымы немесе қан қысымының күрт төмендеуі. Адам отырысқан немесе жатқан күйден тез тұрғанда қан қысымы күрт төмендеп, бас айналуы немесе естен тануы мүмкін. Сондай-ақ қараңыз: Автономды невропатия.

Ж

term= Jet injector 1= Теріге жоғары қысыммен инсулин енгізетін құрылғы. term= Juvenile onset diabetes 1= Инсулинге тәуелді немесе І типті диабеттің бұрынғы атауы. Қараңыз: Инсулинге тәуелді диабет.

К

term= Кетоацидоз 1= Бақылаусыз диабетке тән ацидоз түрі. Диабетпен ауыратын, әсіресе 1-типті диабетпен ауыратын адамдарда жиі кездеседі. Кетоз кезінде (яғни, май метаболизмі) пайда болатын және аномальды май өңдеу кезінде көп мөлшерде бөлінетін үш химиялық зат. Олар жиынтысында өте қышқыл және ұзаққа созылса, ацидозға алып келуі мүмкін. Қызығы, олардың барлығы химиялық тұрғыдан кетон емес. Атауы тарихи себептермен сақталған, бірақ кетоацидозға тән химиялық иіс – ацетон (яғни кетон) иісі. term= Кетонурия 1= Несепте кетон денелерінің болуы; диабеттік кетоацидоздың (ДКА) ескерту белгісі. Кетонды тест-жолақтарды оларды анықтау үшін пайдалануға болады. term= Кетоз 1= Май метаболизмі. Глюкоза жеткіліксіз болғандағы қалыпты метаболизмнің ерекшелігі, бірақ кейбір жағдайларда бұзылып, кетоацидозға әкелуі мүмкін. Диабетпен ауыратын, әсіресе 1-типті диабетпен ауыратын адамдарда жиі кездеседі. term= Бүйрек ауруы 1= Бүйрек жасушаларының зақымдануынан туындайтын бірнеше созылмалы аурулардың кез келгені. Ұзақ уақыттан бері диабетпен ауыратын адамдарда бүйрек зақымдануы мүмкін. Сондай-ақ нефропатия деп аталады. term= Бүйректер 1= Қан плазмасын бөліп шығарып, маңызды химиялық заттарды қайта сіңіретін, несеп түзетін органдар. Глюкоза мен ақуыздар ерекше жақсы сіңіріледі, сондықтан олардың болуы – ауыр проблемалардың белгісі. Мүмкін, диабетпен де байланысты. Қалғаны – зәр. term= Бүйрек шегі 1= Қанда глюкоза (қант) сияқты заттың тым көп жиналуы және бүйректердің артық қантты несепке "төгуі" кезіндегі жағдай. Көптеген адамдарда глюкозаға қатысты бүйрек шегі қалыпты қан глюкозасы деңгейінен екі есе жоғары болады. Сондай-ақ қараңыз: Бүйрек шегі. term= Куссмауль тынысы 1= Кетоацидоз немесе диабеттік комадағы адамдардың жылдам, терең және қиын тыныс алуы. Куссмауль тынысы 19 ғасырда алғаш рет оны байқаған неміс дәрігері Адольф Куссмаульдің есімімен аталады. "Ауаға құштарлық" деп те аталады.

L

term= Лабильді диабет 1= Адамның қандағы глюкоза (қант) деңгейінің жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға жылдам ауысуы. Сондай-ақ, бұл күйді нәзік диабет деп те атайды. term= Лактикалық ацидоз 1= Глюкозаны отын ретінде анаэробты жағдайда пайдалану нәтижесінде денеде сүт қышқылының жиналуы. Бұл жаттығу кезінде, сіздің аэробтық қабілеттеріңізден асып кеткенде қалыпты жағдай, ал қалпына келтіру жылдам және толық болса, сүт қышқылы оттегі жеткілікті болғанда (әдетте терең тыныс алғаннан кейін) отын ретінде тотығады. term= Лактоза 1= Сүтке тән дисахарид, және бета-байланысы бар (целлюлозаға тән) жалғыз көмірсутек, оны адамдардың ферменттері бөліп шығара алады. Адамдар үшін өте тәтті емес. Адам ағзасында ас қорыту кезінде оны бөлшектеу үшін арнайы фермент (лактаза) қажет. Көптеген адамдар ересек жасында осы ферментті жоғалтады, сондықтан оның жетіспеушілігі бар адамдар ішкен сүті ішек бактерияларына қол жеткізіп, проблемаларға (мысалы, газ, ішек ауруы) тап болады. Кейбір халықтар бұл ферментті сақтап қалады және ересек жаста сүт ішуде қиындық көрмейді. Көптеген сүт өнімдері лактозаны жою немесе өзгерту үшін өңделген: ірімшік, йогурт, құрт және т.б. Лактазамен өңделген сүт лактозаға төзбейтін адамдар үшін де қауіпсіз. term= Lancet 1= Теріні тесуге арналған жұқа, өткір ұшты пышақ немесе ине. term= Лазерлік емдеу 1= Зақымдалған аймақты емдеу үшін бір түсті (лазерлік) күшті жарық сәулесін қолдану. Диабетпен ауыратын адамға көздің қан тамырларын емдеу үшін лазер сәулесімен емдеу тағайындалуы мүмкін. Сондай-ақ қараңыз: Фотокоагуляция. term= Латентті диабет 1= Бұрынғы глюкозаға төзімсіздік термині. Сондай-ақ қараңыз: Глюкозаға төзімсіздік. term= Lente инсулин 1= NPH инсулині мен ultra lente инсулині арасында әрекет ететін инсулин түрі. term= Буынның шектеулі қозғалғыштығы 1= Қолға қатысты артрит түрі; ол саусақтардың ішке қарай иілуіне және алақанның терісінің тартылуына және қалыңдауына себеп болады. Бұл жағдай көбінесе 1-типті диабеті бар адамдарға әсер етеді. term= Липид 1= Май / майлы зат. Әдетте, адам ағзасындағы майға қатысты қолданылады. term= Липоатрофия 1= Адам бірнеше рет бір жерге ине салғанда пайда болатын терідегі кішкентай шұңқырлар. Сондай-ақ қараңыз: Липодистрофия. term= Липодистрофия 1= Адам бірнеше рет бір жерге ине салғанда пайда болатын терідегі дөңгелектер немесе кішкентай шұңқырлар. term= Low 1= Қандағы қант деңгейінің төмендеуі.

P

term= Қарынша 1= Көптеген функциялары бар ішкі орган. Бұл асқазан-ішек трактында ас қорытуға қатысатын химиялық заттарды өндіретін өзекшелі орган. Сондай-ақ, ол Лангерханс аралдарында бірнеше гормон өндіретін эндокринді без болып табылады. Бұл гормондардың ең маңыздысы – инсулин. term= Қарынша трансплантациясы 1= Диабетпен ауыратын адамның қарыншасын инсулин өндіре алатын сау қарыншамен ауыстыруға бағытталған хирургиялық процедура. term= Қарыншаны жою 1= Хирургтың қарыншаны алып тастауы. term= Қарынша қабынуы 1= Қарыншаның қабынуы және тітіркенуі. Көптеген жағдайларға байланысты туындауы мүмкін. Бірі – инфекция, екіншісі – өзекшелердің бітелуі. term= Ең жоғары әсер ету уақыты 1= Инсулин сияқты бір нәрсе қандағы глюкоза (қант) деңгейін төмендетуге ең тиімді болатын уақыт аралығы. term= Кереуделік ауру 1= Көбінесе қызыл иедегі инфекция немесе қабыну. term= Кереуделік шебер 1= Қызыл иедегі ауруларды емдеуге маманданған дәрігер. term= Шеткерлік нейропатия 1= Әдетте аяқтар мен аяқтарға әсер ететін жүйке зақымдануы; ауырсыну, ұю немесе қышыну сезіміне себеп болады. "Соматикалық нейропатия" немесе "дистальды сенсорлық полинейропатия" деп те аталады. term= Шеткерлік тамырлық ауру 1= Қолдардың, аяқтардың және аяқтардың ірі қан тамырларының ауруы. Ұзақ жылдар бойы диабетпен ауыратын адамдарда бұл ауруға шалдығу мүмкіндігі жоғары, себебі олардың қол, аяқ және аяқ тамырлары бітеліп, бұл мүшелерге жеткілікті мөлшерде қан жетпейді. term= Перитонеальді диализ 1= Бүйрек ауруы бар адамдардың қанын тазалау әдісі. Қараңыз: Диализ. term= Фармацевт 1= Фармация саласында тәжірибелі маман. term= Фотокоагуляция 1= Көздің қан тамырлары сияқты қан кетуін тоқтату үшін арнайы күшті жарық сәулесін (лазер) қолдану. Лазер көздің ішінде өспеуі керек қан тамырларын да жоя алады. Бұл диабеттік ретинопатияны емдеудің негізгі әдісі. term= Гипофиз 1= Мидың негізінде орналасқан эндокринді без. Ол басқа эндокринді бездердің жұмысын бақылайтындықтан, оны "басқарушы без" деп те атайды. term= Подолог 1= Адамның аяқтарын емдейтін және күтіммен қамтамасыз ететін дәрігер. term= Подология 1= Адам аяқтарының денсаулығы мен ауруларында күтім және емдеу. term= Балдық жүйе 1= Тамақ өнімдерін бағалау үшін балдарды пайдаланатын тамақтану жоспарлау әдісі. Тамақ өнімдері төрт топқа бөлінеді: калория, көмірсу, белок және май. Әр тамақ өніміне оның класы бойынша балдық мән беріледі. Күнделікті диетасын жоспарлаған адам бір кластағы және бірдей балдық мәні бар тағамдарды таңдай алады. term= Полидипсия 1= Ұзақ уақыт бойы дамып, қатты шөлдеу; диабеттің белгісі. term= Полифагия 1= Қатты аштық; диабеттің белгісі. Бұл аштықпен ауыратын адамдар көбінесе салмақ жоғалтады. term= Көп қанықпаған майлар 1= Әдетте өсімдіктерден алынатын майлардың бір түрі. Қараңыз: Майлар. term= Полиурия 1= Жиі зәр шығару; диабеттің жиі кездесетін белгісі. term= Тамақтанғаннан кейінгі қандағы глюкоза 1= Тамақтанғаннан кейін 1-2 сағаттан соң қандағы глюкоза (қант) деңгейін анықтау үшін алынған қан. term= Диабетке дейінгі жағдай 1= Диабетке дейінгі кезең, онда диабетті диагностикалау үшін қажетті барлық белгілер толыққанды көрінбейді, бірақ қандағы қант деңгейі қалыптан тыс жоғары болады. Азықтандырылмаған глюкозаның және глюкозаға төзімділіктің бұзылуы – бұл предиабеттің түрлері. term= Преэклампсия 1= Кейбір әйелдерде жүктіліктің соңғы кезеңінде диабет болғанда пайда болатын жағдай. Бұл жағдайдың екі белгісі – жоғары қан қысымы және дене клеткаларында су жиналуынан болатын ісіну. term= Таралушылық 1= Бір нәрсенің пайда болу жиілігі. Мысалы, адамдар арасында ұйқының таралуы жоғары. term= Глюкозаға төзімділіктің бұрынғы бұзылуы 1= Бұрын диабетке тексерілгенде қандағы глюкоза (қант) деңгейі қалыптыдан жоғары болған, бірақ қазіргі тексеруде қалыпқа келген адамдар. Бұрынғы ГТБ бұрын "жасырын диабет" немесе "предиабет" деп аталатын. term= Прогноз 1= Аурудың болашақта қалай дамитынын болжау. term= Проинсулин 1= Қарыншада алдымен өндіріліп, кейін инсулинге айналатын зат. term= Пролиферативті ретинопатия 1= Кішкентай қан тамырларының өсуінен туындаған тоқпандықтың зақымдануы. Көбейіп өсетін түрі көруге қауіпті. term= Протез 1= Дене мүшесінің орнын алмастыру. Мысалы, аяқ немесе аяқ. term= Белок 1= Аминокислоталардың белгілі бір реттілікте тізбектеліп құралған биохимиялық заттардың класы. Белоктардың пішіні өте күрделі, қатпарлары мен жапырақшалары бар үлкен молекулалар болуы мүмкін. Олар организмде үш маңызды функцияны атқарады. Олардың кейбір түрлері, сүйектен басқа, жасушалардың және де барлық организмнің құрылымдық компоненттері болып табылады. Басқа түрлері ферменттер болып табылады, олар тіршілік үшін қажетті химиялық реакцияларды үйлестіреді: метаболизм, белок құрастыру және ыдырату, көбею және т.б. Үшінші, кіші класы гормондар болып табылады. Инсулин, диабеттің дамуында маңызды рөл атқаратын белок, өте кішкентай. term= Протеинурия 1= Зәрде белок болуы, бұл бүйректердің жұмысындағы ауыр бұзылыстың белгісі, себебі белок әдетте мұқият сақталады. term= Қышыма 1= Терінің қышынуы; диабеттің белгісі болуы мүмкін. term= Тазартылған инсулиндер 1= Лас проинсулин мөлшері азайтылған инсулиндер. Тазартылған инсулиндерді қолдану аллергиялық реакциялар сияқты диабетпен ауыратын адамдардың кейбір проблемаларын болдырмауға немесе азайтуға көмектеседі деп есептеледі.

Х

term= Ксилитол 1= Өсімдіктерде табиғи түрде кездесетін және қанттың орнына қолданылатын тәттілендіргіш; ол қант сияқты калория беретіндіктен, энергиялық тәттілендіргіш деп аталады.