Кіріспе
ДКА көбінесе 1-типті диабетпен ауыратын адамдарда кездеседі, бірақ белгілі бір жағдайларда басқа диабет түрлерімен ауыратын адамдарда да пайда болуы мүмкін. ДКА диагнозы әдетте, қанда немесе зәрде қант деңгейінің жоғарылауы, қанның pH көрсеткішінің төмендеуі және кето қышқылдарының табылуы арқылы қойылады. Жыл сайын Ұлыбританияда 1-типті диабетпен ауыратын науқастардың шамамен 4%-ы ДКА-ға шалдығады, ал Малайзияда бұл көрсеткіш 25%-қа жетеді. Тиісті және уақтылы ем қабылдаған жағдайда өлім-жітім қаупі <1% мен 5% аралығында болады. 1920 жылдарға дейін инсулиннің ашылуына дейін бұл жағдай көбінесе өлімге алып келген. 1930 жылдары өлім-жітім көрсеткіші 29 пайызға дейін төмендеді. ДКА салдарынан мидың ісінуі (церебральді эдема) 1936 жылы Филадельфия қаласынан келген дәрігерлер тобымен сипатталған. 1950 жылдардан бері жүргізілген көптеген зерттеулер диабетикалық кетоацидозды емдеудің ең тиімді жолдарына бағытталған. Бұл зерттеулердің көп бөлігі Теннесси университетінің денсаулық ғылымдары орталығында және Эмори университетінің медицина мектебінде жүргізілді. Зерттеулер инсулин, фосфатты толықтыру, инсулиннің бастапқы дозасының қажеттілігі және орташа ауырлықтағы ДКА кезінде бикарбонат терапиясын қолданудың тиімділігіне қатысты болды. Ауыр ДКА жағдайында тыныс алу тездейді және тереңдейді, тыныс алудың үзулі сипаты байқалады, бұл "Кусмауль тынысы" деп аталады. Құрсақ қаттырақ болуы мүмкін, соның салдарынан асқабақ безінің қабынуы (жедел панкреатит), аппендицит немесе асқазан-ішек жолының тесілуі сияқты асқабақ аймағындағы ауыр жағдай күдікті болуы мүмкін. Егер дегидратация қан айналымының көлемін қысқартуға жеткіліксіз болса, жүрек соғу жиілігінің артуы және қан қысымының төмендеуі байқалуы мүмкін. Көбінесе "кетонды" иіс сезіледі, оны көбінесе "жемісті" немесе "біршара тәрізді" деп сипаттайды. Егер Кусмауль тынысы байқалса, бұл тыныс алу жиілігінің жоғарылауымен көрінеді. Бұл жағдай ДКА-ға шалдыққан 100 баланың шамамен 1-інде кездеседі және ересектерде сирек болады.
Себеп
ДКА көбінесе қант диабеті бар екенін білетін адамдарда кездеседі, бірақ ол бұрын қант диабеті анықталмаған адамда да алғашқы белгісі болуы мүмкін. ДКА эпизодына себеп болатын нақты бір жағдай көбінесе болады; бұл қатар жүретін аурулар (пневмония, тұмау, гастроэнтерит, зәр жолдарының инфекциясы), жүктілік, инсулиннің жеткіліксіз мөлшерде енгізілуі (мысалы, бұзылған инсулин қаламшасы), миокард инфарктісі (жүрек ұстамасы), инсульт немесе кокаин қолдану болуы мүмкін. ДКА эпизодтары жиі қайталасатын жас адамдарда тамақтану тәртібі бұзылуы болуы мүмкін, немесе олар салмақ алудан қорқып, инсулиннің жеткіліксіз дозасын қолдануы мүмкін. Мұндай жағдайда оларға "кетозға бейім 2-типті қант диабеті" деген диагноз қойылады. 2-типті қант диабетін емдеу үшін қолданылатын глифлозин класына жататын препараттар, кейде қандағы қант деңгейі айтарлықтай жоғарыламаған диабетикалық кетоацидоз жағдайларымен байланысты ("эугликемиялық ДКА"). Бұл салыстырмалы түрде сирек кездесетін жағымсыз құбылыс болғамен, егер SGLT2 ингибиторын қабылдап жүрген және инсулин де алатын адам инсулин дозасын азайтып немесе ұмытып қалса, оның пайда болу ықтималдығы артады деп есептеледі. Сонымен қатар, ауыр жедел ауру, дегидратация, қарқынды жаттығулар, хирургиялық араласындар, аз көмірсулы диеталар немесе алкогольдің шамадан тыс қолданылуы оны тудыруы мүмкін. SGLT2 ингибиторларын операция алдында тоқтату керек және жағдай қалыпқа келгенде ғана қайта бастау керек. SGLT2 ингибиторларын 1-типті қант диабеті бар адамдарда да қолдануға болады, бірақ кетоацидоз қаупін ескере отырып, тиісті тәуекелді басқару қажет. Атап айтқанда, оларды аз көмірсулы немесе кетогендік диета сақтайтын адамдарға қолдануға болмайды.
Механизм
Диабетикалық кетоацидоз организмде инсулиннің жетіспеуінен туындайды. Инсулиннің жетіспеуі және глюкагон деңгейінің сәйкесінше артуы бауырдың гликогеннен гликогенолиз және глюконеогенез арқылы глюкозаны (әдетте инсулинмен тежелетін процесс) бөліп шығаруына алып келеді. Глюкозаның жоғары деңгейі зәрмен бірге шығып, су мен еріген заттарды (мысалы, натрий және калий) осмостық диурез деп аталатын процесте өздерімен бірге алады. ДКА 1-типті диабетте жиі кездеседі, себебі бұл диабет түрі Лангерханс аралдарында инсулин өндірісінің толыққанды болмауымен байланысты. 2-типті диабетте инсулин өндіріледі, бірақ соңғы органдардың инсулинге қарсы тұруы салдарынан организмнің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткіліксіз болады. Көбінесе, инсулиннің осы мөлшері кетогенезді тоқтатуға жетеді. Егер ДКА 2-типті диабеті бар адамда пайда болса, оның жағдайы "кетозға бейім 2-типті диабет" деп аталады. ДКА-ның ең қауіпті асқынуы – мидың ісінуі, бұл бірнеше факторлардың нәтижесі болуы мүмкін. Кейбір мамандар бұл судың артық алмасуының салдары деп санайды, бірақ асқыну ем басталғанға дейін де дамуы мүмкін. Бұрын бұл ауру "идиопатикалық 1-типті диабет", "Flatbush диабеті", "атипиялық диабет" және "1.5-типті диабет" сияқты бірнеше басқаша атаулармен белгілі болды, содан кейін "кетозға бейім 2-типті диабет" термині қабылданды. G6PD тапшылығымен байланысы бар.
Тергеулер
Диабетикалық кетоацидоз гипергликемия (қандағы қант деңгейінің жоғарылауы), қандағы немесе зәрдегі кетондардың және ацидоздың бірлескен болуы анықталғанда диагноз қойылуы мүмкін. Кетондардың өте жоғары деңгейінде капиллярлық қандағы кетон өлшемі дәлдігін жоғалтады. Жоғарыда айтылғандарға қоса, бүйрек функциясын бағау үшін (дегидратация салдарынан DKA-да бұзылуы мүмкін) қандағы мочевина мен креатинин, сондай-ақ электролиттер де өлшенеді. Сонымен қатар, инфекция белгілері (толық қан анализі, С-реактивті белок) және жедел панкреатит (амилаза және липаза) көрсеткіштері де анықталуы мүмкін. Инфекцияны жоққа шығару қажеттігінен кеуде рентгенографиясы және зәр анализі әдетте жасалады. Дегидратация орташа болған жағдайда, есептелген су және натрий тапшылығына сүйенген баяу регидратация мүмкін, және бұл жағдайда физиологиялық сарысу ұсынылады. Теңдестірілген сұйылықтарды зерттеген бірнеше шағын сынақтар болған, бірақ айқын айырмашылықтар байқалған жоқ. Әдетте, инсулин сағатына 0,1 бірлік/кг мөлшерінде беріледі, бұл қандағы қантты төмендетуге және кетон денесінің өндірісін тоқтатуға көмектеседі. Қандағы қант деңгейі төмендеген кезде қандай доза қолдану керек екеніне қатысты ұсынымдар әртүрлі; американдық ұсынымдар глюкоза 16,6 ммоль/л (300 мг/дл) төмендегеннен кейін инсулин дозасын азайтуды ұсынады. Төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай және жоғары деңгейдегі әлеуметтік қиындықтар диабеттің 1 типімен ауыратын адамдарда диабетикалық кетоацидоз қаупінің артуымен байланысты. Бұрын емсіз қалғанда әлдеқандай өлімге алып келетін жағдай саналған, бірақ тиімді және уақтылы емдегенде өлім-жітім рискі <1% және 5% аралығында болады. АҚШ-тағы DKA-мен ауыратын балаларда мидың ісінуі 2002 жылы 0,4% болса, 2012 жылы 0,7% -ға дейін өсті. Миы ісінген 10 баланың 2-5-і осы салдардан көз жұмады.